سه‌شنبه 2 بهمن 1397 - 3:44
پر بازديدهاي اين گروه
  • موردي يافت نشد

كتاب

 

ميلاد بهاري

 

ذخيره خوارزمشاهي

 

ذخيره از يازده كتاب (بخش) شامل نه كتاب اصلي و دو كتاب ضميمه تشكيل شده است. جرجاني در انتهاي كتاب نهم مي گويد براي ادويه مفرده و قرابادين به طور مستقل بخشهايي ننوشتم چون مقصود از نگارش ذخيره آوردن مطالب به گونه اي است كه در كتاب هاي ديگر عرضه نشده باشد.اين كتاب نسخه اي است نفيس و به حد خود صحيح و به عنوان تك نسخه كهن ذخيره خورزمشاهي در تمدن پزشكي و ادبي زبان فارسي و پهنه ايران فرهنگي جايگاه استوار و گرامي خود را دارد.

به گزارش روابط عمومي سازمان تبليغات اسلامي، ذخيره خوارمشاهي و به پيروي آن الاغراض الطيبه بهترين و مهمترين كتاب هاي پزشكي به زبان فارسي اند كه از ابتداي خط فارسي تا كنون نگاشته شده اند. مسلما امروزه برخي از مطالب اين كتاب ها مانند هر كتاب طبي كهن ديگر منسوخ شده اند، با وجود اين اگر اين دو كتاب را در ترازوي زمان بسنجيم همانا بهترين و شيواترين كتاب هاي پزشكي فارسي اند. ذخيره خوارزمشاهي نه يك كتاب بلكه دائره المعارفي  است كه تمام مباحث طب زمان اعم از كليات و جزييات ، بيمايها  و نشانيهاي آن علل و اسباب، تشخيص،  دارو و درمان را با بياني شگرف و منطقي ويژه ارائه كرده است.

مولف اين كتاب ها  را به باب ها ، فصل ها  و مدخل هاي متنوع تقسيم كرده  و مطالب را به شيوه اي مستدل و همگون بيان كرده است. جرجاني شيوه مبتني بر تجربيات مكرر رازي و پراكندگي كتاب او الحاوي ، بيان كلاسيك و منطقي روشن و نسبتا آسان پزشكي را بر موازيني نمونه قرار داده و اصطلاحات آن را يكنواخت كرده است،مولف اين كتاب ها را به باب ها، صل ها و مدخل هاي متنوع تقسيم كرده و مطالب را به شيوه اي مستدل و همگون بيان كرده است. جرجاني شيوه مبتني بر تجربيات مكرر رازي و پراكندگي كتاب اوالحاوي، بيان كلاسيك و منطقي و گاهي مشكل  ابوعلي سينا و ديگر نويسندگان بزرگ پيشين را با معيار  خرد ناب و تجربيات خويش بهم آميخته و با روندي منطقي و روشن و نسبتا آسان پزشكي را بر موازيني نمونه قرار داده و اصلاحات آن را يكنواخت كرده است.

اهميت ذخيره خوارمشاهي به حدي است كه بعضي آن را برتر از قانون ابوعلي سينا مي دانند.

از ذخيره خوارزمشاهي بيش از 60 نسخه خطي از ايران و ساير نقاط جهان گزارش شده كه اكثرا ناقص است. قديمي ترين و كاملترين نسخه ها همين نسخه مورخ 582 ق است كه در مورد آن تحت عنوان مشخصات دست نبشته حاضر ذخيره خوارزمشاهي ... » بحث خواهيم كرد. نسخه ناقصي كه مورخ 581 ق است در كتابخانه مجلس موجود است. يكي ديگر از نسخه هاي خوب و كامل ذخيره خوارزمشاهي دست نبشته مورخ 603 بنياد فرهنگ است كه در سال 1355 ش به كوشش سعيدي سيرجاني با چاپ عكسي منتشر شده است. اين كتاب گر چه مهمترين كتاب طب فارسي است ولي هنوز از آن چاپ انتقادي و كاملي موجود نيست.

كتاب اول ذخيره در شش گفتار در شناختن حد طب، مايه ها، مزاجا، خلطها، تشريح اندامها ، قوت هاي طبيعي، حيواني و نفساني است. باب دوم در نه گفتار است  و در آن وضعيت جسم ، تندرستي و بيماري، نشانيهاي كلي بيماريها، نضجريا،يا سير بيماري،بحران و اوج بيماري، تقدمه المعرفه اختصاص دارد. كتاب پنجم در شناختن انواع تب، تب روزانه، و اسباب و علاج آن در شش گفتار است. كتاب ششم به تشريح و علاج بيماري هاي مختلف از سرتا پا در 27 گفتار اختصاص دارد. كتاب هفتم در هفت گفتار به انواع سوختگيها آماس ها، ريش ها و جراحت ها، كوفتگي ها و... اختصاص دارد و در آن جراحي هاي مهم ، داغ كردن و شكسته بندي شرح داده شده است. كتاب هشتم در سه گفتار ويژه زينت و آراستگي هاي سرتا پا يعني بهداشت و بيماريهاي پوست و مو و درمان آن هاست. كتاب نهم در پنج گفتار به انواع زهرها آمارگزيدگي ها ، گزش سگ و ... اختصاص دارد. كتاب دهم به منافع الاعضاي حيوانات يا داروهاي با منشا حيواني اختصاص دارد. كتاب يازدهم قرابادين داروشناسي و دارو سازي است كه اين قسمت مخصوصا در سده هاي بعد مورد استناد و استفاده بسياري از مولفين پزشكي قرار گرفته و مرجع درمانگري بوده است.

اين نسخه با نسخه چاپ عكسي ذخيره خوارزمشاهي موخ 603 ق شباهت هاي زيادي دارد كه مي رساند هر دو هم ريشه اند و در ضمن در برخي كلمات متفاوت است و قرابادين آن كامل تر و صحيح تر است. اين نسخه گرانقدر علاوه بر آنكه از نظر علمي خود نسخه اي اصلي، كامل و قابل استفاده است.

پس از مدت ها كار و تحقيق و مقابله اين نسخه با نسخه مورخ 603ق مطالب مربوط به افتادگي ها مشخص شد و با كمك شيوه فتوشاپ سه صفحه افتادگي بازسازي شد و كلمات قسمت هاي ياد شده صفحات آسيب ديده  و كاغذپوشاني شده با دست يازي به همان شيوه با گزينش كلماتي از همان صفحه يا احيانا صفحات مجاور آن و گاهي از نسخه مورخ چاپ عكسي بازسازي و ترميم شد.در ضمن تمام صفحات كتاب مورد دقت قرار گرفت و تا جايي كه ممكن بود لكه ها و سياهي ها زدوده شد و اگر كلماتي كمرنگ شده بود به رنگ اول برگردانيده شد. تمام اين كارها تحت نظر حسن تاج بخش توسط متخصص فتوشاپ انجام گرفت.

گفتني است،  چاپ نخستين كتاب «ذخيره خوارزمشاهي» دربردارنده چاپ عكسي از روي نسخه خطي كهن تاليف «سيداسماعيل جرجاني» به كوشش «حسن تاج بخش» با شمارگان 1000 نسخه و قيمت 145 هزار تومان، از سوي انتشارات اميركبير منتشر شده است.

 

يكشنبه 6 آذر 1390 - 14:3


*نام:
*ايميل:
نظر شما:
* اختياری