سه‌شنبه 2 آبان 1396 - 2:9
پر بازديدهاي اين گروه
  • موردي يافت نشد

مقاله

 

ترجمه: غزال حسين زاده

 

بازاري با هويت اسلامي و شرقي

 

«نگاهي به معماري بازار بزرگ تبريز»


بازار تبريز يکي از مهم‌ ترين بازارهاي سرپوشيده جهان و يکي از شاهکارهاي معماري ايران به ‌شمار مي‌رود. اين بازار با مساحتي حدود يک کيلومتر مربع، بزرگ ‌ترين بازار سرپوشيده جهان است. بازار تبريز در سال 1354 خورشيدي در فهرست آثار ملي ايران و در مرداد ماه سال 1389 خورشيدي به‌عنوان نخستين بازار جهان در فهرست ميراث جهاني يونسکو به ثبت رسيده ‌است.

از تاريخ بناي اوليه مجموعه بازار تبريز اطلاعي در دست نيست ليکن اکثر مورخين و جغرافي نويسان و جهانگردان اسلامي و خارجي که از قرن چهارم هجري تا عهد قاجار از تبريز ديدن نموده اند اسناد مهم و مدارک ارزنده اي را درباره بازار و وضع بازرگاني تبريز ارائه داده اند.

بازار تبريز از بازارچه‌ ها، تيمچه‌ ها، سراها و کاروانسراهاي متعددي تشکيل يافته ‌است. پيش‌تر به‌جهت قرارگرفتن شهر تبريز برسر چهارراه جاده ابريشم و گذر روزانه هزاران کاروان از کشورهاي مختلف آسيايي، آفريقايي و اروپايي از آن، اين شهر و بازار آن از رونق بسيار خوبي برخوردار بوده‌ است.

اين بازار حدود 3 سده پيش و پس از وقوع زمين‌لرزه تاريخي تبريز در سال 1193 قمري با خاک يکسان شد. اما طولي نکشيد که با همت مردم و تلاش امير نجفقلي خان دنبلي حاکم وقت تبريز بازسازي شد.

 بسياري از گردشگران و جهانگردان نظير ابن بطوطه، مارکو پولو، جاکسن، اولياي چلبي، ياقوت حموي، گاسپار دروويل، الکسيس سوکتيکف، ژان شاردن، اوژن فلاندن، جان کارت ‌رايت، جملي کاردي، کلاويخو، رابرت گرنت واتسن، حمدالله مستوفي و مقدسي از رونق و شکوه بازار تبريز تمجيد کرده‌اند.

ياقوت حمودي در 610 هجري قمري از تبريز ديدن کرده و فراواني و ارزاني ميوه را در تبريز ستوده و نوشته است: «انواع ميوه ها در آن شهر فراوان است، من هيچ جا، زردآلويي بهتر و پاکيزه تر از زردآلوي مشهور به «موصول» تبريز نديده ام و به اندازه اي اين ميوه ارزان بود که من هشت من بغدادي آن را به نصف حبهٌ زر خريدم.» سپس کالاهاي صادراتي تبريز را چنين ياد کرده است: «در آن شهر از پارچه هاي عبائي، سقلاطون، اطلس و سجاده زياد به عمل مي آيد و به ديگر شهرهاي شرق و غرب صادر مي شود.»

زکرياء بن محمد قزويني همين نوشته ياقوت را تاٌييد کرده و وفور خيرات و امتعه و صناعات تبريز را ستوده و صدور لباسها وپارچه هاي عتاٌبي، سقلاطون، اطلس و سجاده تبريز را به تمام نقاط دنياي شناخته شده آن روز، يادآور شده است.

مارکوپولو، جهانگرد ونيزي تبريز را شهري بزرگ و با ابهٌت تعريف کرده و درباره آن نوشته است: «اصولاً ساکنان تبريز از راه داد و ستد و تهيه کالاهاي گوناگون روزگار مي گذرانند و امتعه ساخت اين شهر عبارت از همه گونه حرير است، بعضي سيم بفت و پاره اي ديگر زربفت و گرانبها. در اين شهر همه گونه درٌ و سنگهاي گرانقيمت به فراواني يافت مي شود. سوداگراني که دست اندرکار داد و ستد با کشورهاي بيگانه اند ثروت هنگفتي به هم مي زنند، اما ساکنان تبريز بر روي هم مردمي مستمندند.»

ابن بطوطه در سال 731 هجري قمري از اين بازار ديدن کرده و در گزارش سفر خود آن را ستوده است. شاردن جهانگرد فرانسوي نيز تبريز را داراي عالي ترين بازارهاي آسيا خوانده است.

 اين بازار با داشتن حدود 5500 باب حجره، مغازه و فروشگاه، 40 گونه شغل، 35 باب سرا، 25 باب تيمچه، 20 باب مسجد، 20 باب راسته و راسته ‌بازار، 11 باب دالان و 9 باب مدرسه ديني، به‌ عنوان اصلي‌ترين مرکز داد و ستد مردم تبريز شناخته مي‌شود.

هسته مرکزي شهر تبريز در داخل يک چهار ضلعي قرار گرفته و بازار تبريز در مرکز اين چهار ضلعي واقع شده ‌است. اين بازار از سمت شرق به عالي‌قاپو(مجموعه کاخ‌ها) و از سمت غرب به مسجد جامع محدود شده و از سمت شمال، بخش‌هايي از شمال رودخانه مهران‌ رود را شامل مي‌شود و اين دو بخش به وسيله پل‌هاي چوبي که در امتداد راسته ‌بازار قرار دارند، به هم متصل مي‌شوند.

نخستين نقشه از بازار تبريز در سال 1327 هجري، در بخشي از نقشه دارالسلطنه تبريز و به دست اسدالله خان مراغه‌اي ترسيم شده‌ است. نقشه اين بازار در بخش شمال شرقي نقشه مذکور رسم شده و اکثر مکان هاي مهم آن نظير تيمچه‌ها و کاروانسراها در اين نقشه نام‌گذاري شده‌ اند.

تبريز بر سر راه جاده ابريشم قرار داشته و ابريشم از جمله صادرات بازاريان تبريز در گذشته بوده ‌است. از نيمه دوم سده سيزدهم، تاجران انگليسي‌تبار از طريق جاده ابريشم و پس از عبور از شهرهاي استانبول و طرابوزان، کالاهاي تجاري خود را به بازار تبريز منتقل مي‌کردند. اين بازار در زمان عباس ميرزا به مرکز تجارت انگليسي‌ها بدل شده بود.

تبريز پس از سده سيزدهم، پايگاه اصلي تجارت اروپا با مناطق شمالي ايران به‌شمار مي‌رفت؛ به گونه‌اي که در سال 1256 خورشيدي، اين شهر 25 تا 33 درصد از کل مراودات تجاري کشور را عهده‌دار بود و از اين حيث برتر از تهران محسوب مي‌شد. همچنين تا سال 1285 خورشيدي، تبريز مرکز اصلي تجارت ايران با آسياي ميانه شناخته مي‌شد.

اروپاييان آينه، انواع پارچه‌هاي ابريشمي، مخملي و نخي، پنبه، چلوار، چيت موصلي، شکر، شيشه، فلز، قند و ساير محصولات ماشيني را وارد تبريز مي‌کردند. بازاريان تبريزي نيز ابريشم و مقداري ابريشم ماشيني، اسلحه، تنباکو، خشکبار، رنگ، شال، مازو و موم به بازرگانان اروپايي مي‌فروختند.

پيش‌تر يکي از ارکان‌هاي اصلي و اساسي بازار تبريز، ارامنه بودند؛ به طوري که يکي از گردشگران فرانسوي از جايگاه ويژه و ممتاز مغازه‌هاي آنها در اين بازار در تجارت با تاجران روس خبر داده ‌است. ارامنه داد و ستد بسياري با اروپاييان داشتند؛ به گونه‌اي که ارامنه گرجستان براي نخستين‌ بار کالاهاي انگليسي را از استانبول خريداري کرده و وارد مناطق شمالي ايران کردند.

کنسولگري فرانسه در سال 1285 خورشيدي، شمار ارامنه تبريز را بالغ بر 5000 نفر دانسته و اضافه کرده که گروهي از آنان که در سال 1242 خورشيدي به روسيه رفته بودند، به اين شهر بازمي‌گردند و از همين‌روي شمار ارامنه تبريز روز به روز افزايش مي‌يابد.

بازار تبريز شامل بازار امير، بازار کفاشان، راسته بازار، بازار حلاجان، راسته کهنه، بازار مشير، بازارچه صفي، تيمچه و سراي شيخ کاظم، تيمچه حاج صفرعلي و ... مي شود.

بزرگترين گنبد بازار ،گنبد تيمچه امير است. باني تيمچه امير ميرزا محمد خان امير نظام زنگنه است که در 1260 هجري قمري در گذشته است . معمار معروف آن صمد معمار بوده است که داستان زندگي او در بين معماران تبريز زبانزد است . وي در اواخر عمر با فقر روزگار گذرانيده و با فقر نيز زندگي را بدورد گفته است. يکي از زيباترين قسمت هاي بازار تبريز تيمچه مظفريه است. ساختمان اين بنا در سال 1305 هجري قمري پايان پذيرفته است و نامگذاري آن به سبب حضور مظفرالدين ميرزا و افتتاح آن به دست وي بوده است. باني آن حاج شيخ معروف (جعفر قزويني) بوده است که درعين حال باني تيمچه ها و دالان حاج شيخ نيز مي باشد.

طاق ها و گنبد هاي مقرنس بلند بازار تبريز، سازه هاي آجري به هم پيوسته، طراحي مغازه ها، کثرت تيمچه ها، وجود انواع مشاغل و تعداد زيادي مدرسه و مسجد که کنار سراهاي بازرگاني قرار گرفته اند، اين بازار را به نمونه اي عالي از مکاني تجاري با هويتي شرقي و اسلامي بدل ساخته است.

 

چهارشنبه 2 آذر 1390 - 11:22


*نام:
*ايميل:
نظر شما:
* اختياری