يكشنبه 4 تير 1396 - 3:2
پر بازديدهاي اين گروه
  • موردي يافت نشد

كتاب

 

علي الله سليمي

 

يادگارهاي معماري ايران در دوره اسلامي

 

نگاهي به کتاب«مدارس و بناهاي مذهبي» تاليف و تدوين: کاظم ملازاده و مريم محمدي

  

کتاب«مدارس و بناهاي مذهبي» اثري دايرة المعارفي در حوزه اماکن مذهبي؛ تکيه، حسينيه، خانقاه، قدمگاه، مدرسه و مصلي است که يکي از کتاب هاي دايرة المعارفي در بخش بناهاي تاريخي ايران در دوره اسلامي محسوب مي شود.

اين کتاب که محصولي از پژوهشگاه  فرهنگ و هنر اسلامي است، توسط دو پژوهشگر اين حوزه؛ کاظم ملازاده و مريم محمدي تاليف و تدوين شده و انتشارات سوره مهر حوز هنري سازمان تبلغات اسلامي منتشر کرده است. در ابتداي کتاب به اسامي افراد ديگري هم اشاره شده  که در تهيه و تاليف تعدادي از مقالات با کاظم ملازاده همکاري داشته اند. از جمله محسن جاوري، ابراهيم باقري، ابوالقاسم حاتمي، حسين عباس زاده، قربانعلي عباسي، سيد علي اصغر شريعت زاده و منوچهر حمزه لو. 

کتاب مدارس و بناهاي مذهبي، جلد پنجم از مجموعه«دايرة المعارف بناهاي تاريخي ايران در دوره اسلامي» است که در کنار جلدهاي ديگر مجموعه نسبتاً کاملي از اطلاعات لازم در اين زمينه را به مخاطب ارائه مي دهد. کتاب حاضر به معرفي مدارس و مراکز علمي، تکايا، حسينيه ها، خانقاه ها، مصلي ها و قدمگاه هاي تاريخي ايران مي پردازد. در اين اثر پژوهشي تنها آن دسته از بناها مورد توجه قرار گرفته اند که از ديدگاه معماري و تاريخي حائز اهميت هستند و در معرفي آنها هم عمدتاً معماري آنها مورد نظر بوده است؛ بنا بر اين آن تعداد از بناهاي تاريخي که امروزه اثري از آنها بر جاي نمانده و يا بناهاي کاملاً جديدي جايگزين آنها شده، در اين کتاب لحاظ نشده اند.

در کتاب مدارس و بناهاي مذهبي بخش مربوط به مدارس حجم اصلي را به خود اختصاص داده و دليل آن هم تعداد زيادتر مدارس تاريخي بر جاي مانده و اهميتي است که معماري مدارس داراست. در خصوص تاريخچه آموزش و مدارس تاريخي ايران، پيش از اين تحقيقات نسبتاً خوبي صورت گرفته و در قالب مقالات و کتاب هاي متعدد منتشر شده، اما در خصوص بناهاي ديگر، تحقيقات اندکي انجام شده و منابع ناچيزي فراهم است. با توجه به همي زمينه نامناسب مطالعاتي، تهيه  و تاليف مقاله در خصوص تمامي بناهاي تاريخي مورد بحث، با مشکلات فراواني رو برو است که تنها مطالعات ميداني گسترده جوابگوي آن است. ظاهراً براي محققان و پژوهشگاه فرهنگ و هنر اسلامي در زمان تهيه و انتشار کتاب چنين مطالعه اي به جهت نياز به زمان طولاني و امکانات گسترده ، مقدر نبوده، با اين حال سعي شده با مطالعات ميداني محدود، سفارش مقالات و کمک گرفتن از محققان و دانشجوياني که کارهاي تحقيقي و پايان نامه هاي تحصيلي آنها در راستاي موضوعات اين کتاب قرار داشته، بر مشکل يادشده غلبه کرده و مجموعه را بيشتر غني سازند. کتاب حاضر در اين زمينه موفقيت هايي را کسب کرده، اما نمي توان ادعا کرد که تمام بناهاي تاريخي، يا حتي بناهاي شناسايي شده در اين اثر معرفي شده است. هر چند در اين مجلد اطلاعات نسبتاً کاملي در خصوص مدارس و تعدادي از بناهاي مذهبي ايران فراهم شده که مي تواند براي محققان معماري اسلامي، تاريخ هنر، تاريخ، ايران شناسي و ...حايز اهميت باشد.

شيوه تدوين کتاب بر اساس دو جلد پيشين است؛ به اين ترتيب که مقالات در يک تقسيم بندي استاني، به ترتيب الفبايي قرار گرفته اند و در پايان کتاب هم فهرست کاملي از منابع و مأخذ، فهرست اعلام، فهرست بناها بر اساس دوره هاي تاريخي و نيز مجموعه بزرگ و ارزشمندي از نقشه ها و طرح هاي مربوط به بناهاي معرفي شده فراهم آمده که مي تواند کمک زيادي به محققان و مخاطبان ارائه کند.

در بخش«کليات معماري»، به معرفي توصيفي موضوعات اثر پرداخته شده است. بر اساس تعريف مولفان کتاب، تکيه و حسينيه از نظر اطلاق و کارکرد همساني هاي زيادي با يکديگر پيدا مي کنند که اين امر تمايز کامل آنها را از يکديگر غير ممکن مي سازد. با اين حال، مي توان گفت که اصطلاح تکيه تنوع گسترده تري از بناها را شامل مي شود. حسينه هم در ايران به مکاني گفت مي شود که در ماه هاي محرم و صفر در آن مراسم سوگواري و عزاداري سالار شهيدان امام حسين(ع) برگزار مي شود و نام آن نيز برگرفته از همين معناست. 

همچنين خانقاه در اصطلاح مکاني را گفته مي شود که مشايخ، درويشان و صوفيان در آنجا اقامت دارند و از نظر لغوي براي آن دو معنا بيان کرده اند؛ نخست«خانه گاه» که به معناي محل اقامت است و ديگر«خوان گاه» که به معناي محل سفره، سفره خانه و محلي که غريبان و مسافران را پذيرايي مي کنند، است.

مولفان کتاب از مکان قدمگاه هم تعريف خاصي دارند؛ قدمگاه به معناي جاي نهادن قدم،جاي قدم، جائي که پاي پيامبر يا امام يا وليي به آنجا رسيده باشد يا جاهائي که اثر پائي در سنگ و جزء آن پديدار است و گمان برند که جاي پاي پيامبر يا امامي است.

در ايران قدمگاه ها عمدتاً در ارتباط با امام رضا(ع) و مسيري است که ايشان براي رسيدن به خراسان پيموده اند. از ميان بناهاي معرفي شده، قدمگاه امام رضا(ع) در اسلاميه(فراشا) يزد قديمي ترين بنا(512 ه. ق) و قدمگاه نيشابور معروف ترين آنهاست که در دوره صفويه بنا شده است.

جامع ترين تعريف مولفان کتاب به مدارس و مراکز علمي اختصاص يافته است، چرا که تعداد قابل توجهي از بناهاي تاريخي ايران و از جمله تعداد از بهترين آنها به مراکز آموزشي و مدارس اختصاص دارد و اين گوياي جايگاه مهمي است که آموزش و مدرسه سازي در فرهنگ اسلامي ايران داشته است. به اعتقاد مولف کتاب، از مدارس ايران قبل از اسلام مدارک مستندي که بر اساس آن بتوان آنها را مورد مطالعه قرار داد، بر جاي نماده است، ليکن شواهد و مدارک مختلف وجود چنين مراکزي را تأييد مي کند.

از مطالب کتاب چنين بر مي آيد که مدرسه سازي در ايران دوره صفويه، به ويژه با توجه به رسميت يافتن مذهب تشيع و نيز رونقي که در معماري حادث شد، گسترش بسياري يافت و مدارس بسياري ساخته شدند که عمدتاً علوم ديني در آنها آموزش داده مي شد. در دروه هاي بعد به ويژه دوره قارجاريه، علي رغم ضعف شديدي که در معماري و فعاليت هاي علمي به وجود مي آيد، مدارس با شکوهي چون مدرسه سپهسالار(شهيد مطهري) تهران و مدرسه سلطاني کاشان ساخته مي شوند.

کتاب مدارس و بناهاي مذهبي در 374 صفحه، مصور و در قطع رحلي منتشر شده است.

 

دوشنبه 30 آبان 1390 - 13:16


*نام:
*ايميل:
نظر شما:
* اختياری