چهارشنبه 26 تير 1398 - 20:51
پر بازديدهاي اين گروه
  • موردي يافت نشد

كتاب

 

م رستمي

 

بيا تا جهان را به بد نسپريم

 


 بيا تا جهان را به بد نسپريم

تأليف : ميرزا ملا احمد

انتشارات : امير کبير

نوبت چاپ : اول 1388

 

 

اين کتاب انديشه هاي اخلاقي حکيم ابوالقاسم فردوسي در شاهنامه را در کانون بحث خود قرار داده است. در اين اثر ،زمان فردوسي مانند دوران پر بار گفتگوي تمدن ها معرفي شده و محيط وعوامل آفريده شدن شاهنامه و همچنين مذمت خصلت هاي بد ،جنگ و صلح ، هنر شخصيت آفريني و امثال اينها در شاهنامه ،با دلايل فراوان تحليل و بررسي شده اند .

اثر حاضر در شش باب تنظيم شده است که باب اول آن نگاهي دارد به زمان فردوسي به عنوان دوران پر بار گفت و گوي تمدن ها به اعتقاد نويسنده كتاب: پيدايش شاه اثري چون شاهنامه ي فردوسي مديون محيط فرهنگي دوران سامانيان مي باشد. اکثر دانشمندان به حق ، دولت  سامانيان و وضع پيشرفت اقتصاد کشور را در عهد حکمراني آنان از عوامل اساسي رواج ادبيات و فرهنگ دانسته اند. دولت سامانيان از تواناترين و با نظام ترين دولت هاي ايراني و اسلامي جهان است که در سلسله ي دولت داري باستاني مردمان ايراني تبار چون حلقه اي زرين جلوه گر مي شود .در تاريخ دولت داري جهان کمتر حکومتي را مي توان پيدا کرد که مانند سامانيان در يک مدت کوتاه سرزميني را که بر اثر هجوم هاي ويرانگر بيگانگان و حمله هاي تاراج گرانه ي باديه نشينان ويران و پريشان گشته بود، با سياستي عادلانه و عاقلانه به کشوري شکوفا و پيشرفته و سازمان يافته تبديل کرده باشد .

يکي از عوامل پيشرفت ادبيات در دوران سامانيان، بي شبهه رشد وکمال زبان پارسي دري و توجه ويژه ي دولت به آن بود. زيرا زبان پارسي دري در قرون سوم و چهارم هجري عمل مهم يکپارچگي مردم و قوم هاي ايراني تبار ماوراًالنهر ، خراسان و فارس بار موجب گرديد. تا استيلاي عربها در سرزمين هاي مذکور زبان هاي سغدي ،خوارزمي ، باختري وتخاري ، پهلوي ، آذري و زبانهاي ديگر رايج بودند که از بين رفتند و زبان پارسي دري جاي آنها را گرفت و براي نگهداشت هويت ملي ايرانيان خدمت بزرگ تاريخي را انجام داد. بنابراين به زبان پارسي دري اعتبار جدي دادن اميران ساماني تصادفي نيست . اين انگيزه اي بود جهت متحد کردن مردم پريشان ، با سخن شاعرانه بيدار کردن احساس خودشناسي و خود آگاهي و ميهن پرستي آنان و در نهايت کار استقلال ملي کشور.

 

در باب دوم اين مجموعه دوره هاي اساسي شاهنامه شناسي بررسي شده است. همچنين به مهمترين آثاري که مسائل اخلاقي را در اين اثر مورد بحث قرار داده اند اشاره شده است. شاهنامه فردوسي از زمره ي آن شاهکارهاي ادبي جهان است که بيش از پيش توجه خوانندگان ومحققان را از کشورهاي گوناگون عالم به خود جلب مي نمايند. در باره ي اين شاه‌اثر آثار فراوان پژوهشي به زبان هاي مختلف دنيا نوشته شده‌اند  بر اين اساس انديشه هاي اخلاقي فردوسي در شاهنامه به ويژه خاورشناسان فرانسوي را بيشتر جلب نموده است از جمله شاعران رمانتيک و دانشمند معروف قرن نوزدهم ميلادي فرانسه " سنت بياو " تأکيد کرده است که در سراسر شاه‌اثر فردوسي " روحيه ي حکمت ، برتري عدالت و نيکي چون رشته ي سرخ مي گذرد " .

حکمت وتربيت در شاهنامه ي فردوسي باب سوم اين مجموعه را تشکيل مي دهد. نيز در اين بخش از کتاب به آرائ تعدادي از انديشمندان در اين زمينه اشاره شده است. اکثر محققان هنگامي که در انديشه هاي فردوسي راجع به تربيت سخن مي رانند نظر او را با افکار اخلاقي سعدي مورد مقايسه قرار مي دهند، از جمله دانشمند پاکستاني ممتاز غفور در اين خصوص نوشته است : فردوسي در باره ي تربيت مثل سعدي تربيت نموده است ، مي گويد که با تربيت نمي توان زشتي را به پاکي و تلخي را به شيريني تبديل کرد اگر اصل و گوهر نيست ،تربيت فايده اي ندارد.

بدين منوال فردوسي و سعدي در مسئله ي ارثي بودن خصلت هاي نيک و بد و نقش محيط و تربيت در تشکل شخصيت هم عقيده بوده، خلق بد را تربيت نا پذير مي دانند. سعدي انديشه هاي فردوسي را همه جانبه رواج داده و با دليل هاي تازه تکميل نموده است  .انديشه هاي اخلاقي اي که اين دو اديب و آموزگار بزرگ راجع به خصلت هاي حميده ي انساني بيان کرده اند تا ابتداي قرن بيستم ميلادي تقريبا بي تغيير ادامه يافته است .

فصل چهارم کتاب حاضر در خصوص خصلت هاي حميده ي انساني در شاهنامه ي فردوسي است .در مقدمه ي اين باب از کتاب آمده است: شاهنامه ابوالقاسم فردوسي گنجينه ي پر بهاي افکار و انديشه هاي بلند اجتماعي ، سياسي ،اخلاقي و فلسفي بوده ، در آن تجربه و آزموده هاي بشر و به خصوص مردمان ايراني تبار جمع بندي گرديده در پيرايه ي کلام فصيح و شيرين و صور خيال و تصويرهاي مليح و رنگين به ظهور رسيده‌اند .يکي از موضوعهاي مهمي که در سراسر اين اثر چون رشته ي زرين انديشه هاي گوناگون بشردوستي شاعر را پيوند مي زند ، مسئله ي خرد و خرد مندي است. خرد در شاهنامه سنگ محکي است که ماهيت و منزلت شاهان و حاکمان ، قهرمانان و پهلوانان ، سپاهيان و هنرمندان ، موبدان و دانشمندان و طايفه هاي ديگر انسانهاي اساطيري و تاريخي را ظاهر مينمايد و مقام و مرتبه ي آن ها را در جامعه تعيين مي کند .

فردوسي بيهوده اثر خود را با ستايش و بزرگداشت خرد آغاز نکرده است. واقعا خرد جوهر هستي انسان بوده سيماي معنوي او را تعيين مي سازد. خرد چراغي است که در زندگي روزمره راه انسان را روشن و او را به راه راست حيات رهنمون مي سازد .

با کمک عقل و خرد است که انسان نيک را از بد جدا مي کند و به عدل و داد مي گرايد. همه ي کارهاي نيک انسان از اين مايه ي اصلي تغذيه مي شود . از اين جاست که شاعر مقام خود را در زندگي انسان از همه بالاتر دانسته آن را والاترين عطاي خداوند مي شمارد .شاعر انساني را که داراي اين پديده ي الهي بوده با سعي و کوشش و فراگيري دانش آن را رشد و توسعه مي دهد از همه قدرتمندتر مي داند :

توانا بود هر که دانا بود                          به دانش دل پير برنا بود

فردوسي به اين قناعت نکرده براي روشن و واضح تر بيان کردن ماهيت خرد و ارزش هاي والاي آن در حيات انسان فصل خاصي را تحت عنوان " گفتار اندر ستايش خرد " جدا مي نمايد .در اين فصل شاعر سعي کرده است که توجه انسان را به اين هديه ي الهي جلب نمايد و بزرگداشت و کاربرد آن را در زندگي تلقين سازد ، با اين هدف او اول ارزشهاي بلند خرد را چون مايه ي اصلي هستي انسان ، راهنمايي آن در پيشرفت و شادکامي هاي زندگي بيان مي نمايد .

همچنين مذمت خصلت هاي بد در شاهنامه فردوسي باب پنجم اين مجموعه را تشکيل مي دهد که بر اين اساس خصلت هايي نظير ظلم ، دروغ و دروغگويي ، کاهلي ، حرص ، بخل و خساست ، کبر و غرور و ...نيز بررسي شده است : شاهنامه ي فردوسي در واقع آيينه ي تمام نماي اخلاق مردمان ايراني تبار در عهد قديم و ابتداي قرون وسطي است که در آن در رديف خصلت هاي نجيب و حميده ي انساني خصلت هاي بد و ناپسند نيز بازتاب يافته اند ، در اين ، آيينه جنبه هاي مذکور اخلاقي در ارتباط و نبرد دائمي تجسم يافته اند که تضاد و مبارزه ي نيکي و بدي عمل و مبني اساسي آن به شمار مي رود .

در خصوص کاهلي که يکي از خصلت هاي نکوهيده به شمار مي رود ، آمده است : از نگاه فردوسي کاهلي در زندگي همه ي قشرهاي جامعه سختي و بدبختي مي آورد ، هر کس گرفتار آن گردد به هدف خود نخواهد رسيد .کاهلي حتي اشخاص دلير را ضعيف و بد بخت مي سازد .

اگر کاهلي پيشه گيرد دلير                            نگردد ز آسايش و گاه سير 

کجا کاهلي تيره بختي بود                            به او بر همي رنج و سختي بود

شاعر اين خصلت بد را سبب کار فقر و بينوايي آدميان دانسته ، دور شدن از آن و به کوشش پرداختن را تلقين مي نمايد:

تن آسايي و کاهلي دور کن                            بکوش و ز رنج تنت سور کن

که اندر جهان سود بي رنج نيست                    هر آن را که کاهل بود گنج نيست

کاهلي را شاعر مخصوصا براي جوانان خيلي مضر مي شمارد و آن را حتي براي آنان مرگ آور مي داند.

که چون کاهلي پيشه گيرد جوان                      بماند منش پست و تيره روان

 مبحث ديگري که در اين اثر به آن پرداخته شده است ، جنگ و صلح در آثار فردوسي است ، به باور نگارنده جنگ و صلح از مسائل مبرم جامعه ي انساني بوده ، درادبيات مردمان جهان بازتاب گسترده پيدا کرده است . ادبياتي را پيدا کردن دشوار است که تصوير جنگهاي روايتي و واقعي را در بر نگرفته و مبارزه  مردم را براي صلح و آسايش ترنم نکرده باشد. ولي اثري که مثل شاهنامه ي ابوالقاسم فردوسي مسئله ي جنگ وصلح را با آن وسعت  و فصاحت ، عميقي و دقيقي ، گويايي و پويايي مطرح کرده باشد ، در ادبيات عالم کم نظير است.

در واقع جنگ و صلح از مهم ترين و عمده ترين مسائل شاهنامه ي فردوسي بوده در سراسر آن با ران و وسيله هاي گوناگون تصوير شده است ، تصوير جنگ ها در اين اثر به حدي فراوان است که آن را به يک جنگ نامه مانند کرده است .

در همه ي جنگ هاي شاهنامه مبارزه اساسا ميان نيروهاي نيکي و بدي است .نخستين جنگي که در اين اثر تصوير شده است ،جنگ کيومرث و پسرش سيامک با اهريمن و يارانش مي باشد .اين جنگ با شکست نيروي نيکي انجام مي يابد. سيامک جوان که بي آمادگي نظامي با تن برهنه و بدون جوشن به جنگ ديو بر آمده بود ، به دست ديو سياه کشته مي شود .شاعر توسط اين جنگ قدرت زياد داشتن نيروي بدي و با آمادگي و دسته جمعي مبارزه بردن با آن تأکيد مي نمايد .از اينجاست که در جنگ دوم شاهنامه که بين پسر سيامک ، هوشنگ و ديو سياه در مي گيرد ، کيومرث آمادگي جدي ديده ،لشکر بزرگي جمع کرده و درندگان و چرندگان ، پرندگان و خزندگان را نيز به جنگ جلب مي نمايد که اين همه غلبه ي نهايي نيروي نيکي را در اين جنگ فراهم ي آورد .

هنر شخصيت آفريني و بيان انديشه هاي اخلاقي در شاهنامه ي فردوسي ، عنوان باب ششم اين مجموعه مي باشد : تصوير انسان از زمانهاي قديم تا امروز در مرکز هر آثار بديعي خواه شفاهي و کتابي و خواه اسطوره اي و واقعي مي ايستد ، ولي اين تصوير در کلام هر اديب و سخنور اصيل به طور خاص و تکرار صورت مي گيرد .

تنها آن آثاري پسند مردم گشته عمر ابد مي يابند که انسان روزگار و آمال او را واقع گرايانه و با مهارت بلند به قلم آورده اند .شاهنامه نيز در زمره ي همين گونه آثار است .

انسان در شاهنامه مقام خيلي بلند داشته ، تصوير بزرگي و شهامت ، کارنمايي و شجاعت ، آداب و فضيلت ، توانايي و زيبايي جسماني ورواني او از مسائل عمده ي اين اثر محسوب مي شود .

نيز در بخش ديگري از اين باب آمده است : واقع گرايي فردوسي را در تصوير عالم معنوي و باطني قهرمانان نيز مي توان مشاهده کرد .چنان که شاعر تأکيد مي کند که در سرشت انسان دو نيروي متضاد ، نيکي و زشتي هميشه در مبارزه مي باشند . در اکثر موارد اين تضاد ريشه ي عميق داشته به اصل نسبت قهرمانان نيز مربوط است . مثلا اصل رستم از يک جانب به جمشيد که رمز نيکي است مي رسد ، و از سوي ديگر در رگهاي او خون ضحاک ، نماينده ي زشتي ، هم جريان دارد . تضاد اين دو اصل سيماي رستم ، برابر و نابرابر ها ، کاميابي و ناکامي ها و حيات و ممات او را روشن مي نمايد ، همين گونه حالت را در سيماي سياووش نيز مي توان ديد که اجداد پدري اش از شاهان ايراني  و اجداد مادري اش از شاهان توراني هستند .

بررسي مختصر انديشه هاي اخلاقي ابوالقاسم فردوسي نشان مي دهد که شاهنامه نه تنها حماسه ي بزرگ ملي ،داستان بي همتاي قهرماني و پهلواني و احياگر تاريخ و افتخار ايران باستان است ، بلکه گنجينه ي بي پند و اندرزهاي سودمند ، نصيحت و موعظه هاي حکيمانه و دستورهاي مفيد اخلاقي است که در طول هزار سال هزارها آدميان را از هر قوم و ملت ، طايفه و قشر به راه درست و راست زندگي هدايت نموده است .

دستورهاي اخلاقي اين خردمند روشن ضمير براي هر نسل و هر قوم ارزش و اهميت داشته هيچگاه کهنه نمي شوند . قهرمانان آفريده ي شاعر؛ رستم و سهراب ، فريدون و سياووش نماد برجسته ي شجاعت و مردانگي ، پاکي و آزادگي بوده ، هزارها جوان را پيگير و پيرو خود ساخته اند .

کتاب حاضر نه تنها براي آشنايي با انديشه هاي اخلاقي حکيم فردوسي ، بلکه در امر تربيت معنوي مخاطبان نيز مهم و سودمند مي باشد. .

 

 

يكشنبه 29 آبان 1390 - 13:26


*نام:
*ايميل:
نظر شما:
* اختياری