سه‌شنبه 6 تير 1396 - 16:53
پر بازديدهاي اين گروه
  • موردي يافت نشد

نقد و تحليل

 

حجت الاسلام سيدنورالله موسوي‌نيا
مديركل تبليغات اسلامي استان بوشهر

 

ويژگي ها و مولفه هاي تبليغات ديني در عصر کنوني

 


 

مفهوم تبليغ

بطور کلي تبليغات يا پروپاگاندا (propaganda). از ريشه­ي لاتيني (به زبان فرانسوي) به معني ترويج ايمان، ايجاد نظر خوب يا بد نسبت به شخصي، يا سازمان، مذهب، عقيده­اي يا چيزي از طريق تحت تأثير قرار دادن افکار و عقايد مردم مي­باشد. تبليغات ممکن است براي منظورهاي ديني، اجتماعي، اقتصادي، فرهنگي و يا سياسي باشد. براي تبليغات هر نوع وسيله­ي ارتباط جمعي (تلويزيون، راديو، ماهواره، کتاب، هنر، فيلم و ... ) و مصنوعات صنعتي و حتي فراورده­هاي غذايي، دارويي و بهداشتي استفاده مي­شود. اما تبليغ در اسلام به معني رساندن حقايق و معارف اسلامي و دعوت و تشويق مردم به رعايت و اطاعت فرامين الهي و تأسي به سيره­ي انبيا و ائمه اطهار (عليهم السلام) به کار رفته است.

قرآن کريم در اين رابطه مي­فرمايد:

ما عَلي الرّسول الاّ البَلاغ .(مائده/99)

بر پيغمبر جز تبليغ احکام الهي وظيفه­اي نيست.

رهبر معظم انقلاب در مفهوم تبليغ مي­فرمايد:

«تبليغي که ما دنبال آن هستيم، غير از تبليغ مصطلح در دنياست. تبليغ ما رساندن واقعيت و حقيقت به ذهنهاست و حقيقت، چيزي شريف، عميق و بسيار والاست

روح حاکم بر تبليغات اسلامي که از هزاران سال پيش تاکنون پيغمبران و صالحان آنرا از بندگان خدا و از مردم خواسته­اند: «دل بريدن از هوي­ها و هوسهاي شخصي و مادي و دل بستن به انجام تکليف الهي، لبيک گفتن به آن چيزي که زمان و لحظه از آدمي مي­طلبد. و قرار گرفتن در شط خروشان نيروهاي متکامل انساني که بسوي خدا حرکت مي­کنند

 

اهميت و ضرورت تبليغ

براي رسيدن به اهداف و مقاصد اسلامي برنده­تر و کارساز­تر از سلاح تبليغ نيست اين سخني است که دوست و دشمن بر آن اعتراف مي­کنند و همگان به اين نتيجه رسيده­اند که امروزه در عصر ارتباطات با رشد وسايل ارتباطي و از ميان برداشتن مرزهاي جغرافيايي فصل جديدي از تاريخ تجاوزات بشري به وجود آمده است.

امروز زماني است که در آن برتري­هاي حاصله در تمامي عرصه­هاي سياسي، نظامي و اقتصادي نه با سر نيزه­هاي ديروز و نه با پيشرفته­ترين تسليحات نظامي و اقتصادي امروز، بلکه با کثرت خبرگزاريها، تعداد ايستگاههاي راديويي و تلويزيوني و تعداد روزنامه­ها و مجلات و کتب پر تيتراژ به دست مي­آيد. دوران حاضر، به «عصر انفجار اطلاعات» شهرت يافته است و پر واضح است که در همه­ي صحنه­هاي فرهنگي، سياسي و اجتماعي حرف آخر را نظام تبليغاتي مي­زند.

اکنون جنگ سرد بسيار مخرّبتر و کارسازتر از نبردهاي گرم به شمار مي­آيد. سلاح تبليغ است که رقيب را از ميدان بيرون مي­کند، او را از پا در مي­آورد و عرصه را بر خصم تنگ مي­سازد. با پيشرفت ابزارهاي تبليغاتي است که ديگر هيچ حريم و حرمتي محفوظ نمانده است. ديوارها، مرزها، و حصارهاي پيرامون کشورها بي خاصيت شده­اند. ديوار چين که روزگاري از عجايب به شمار مي­آمد و قلم از توصيف ارزشي آن ناتوان بود، زايد و بي­مصرف گشته است.

روند رو به رشد ابزارهاي تبليغي در جهان کنوني آن چنان، پرسرعت و شتابان است که گاهي عمر مفيد و با ارزش يک پديده­ي نو ظهور در عرصه­ي ارتباطات به يک دهه نمي­کشد، که با کشفي ديگر اولي از صدر به ذيل مي­رود. با پي بردن به راز شگفت تبليغات و اهميت آن است که قدرتهاي بزرگ، بودجه­هاي کلان و اولويت را به تبليغات اختصاص مي­دهند و سخاوتمندانه، ميلياردها دلار صرف هزينه­هاي تبليغي مي­کنند.

هيتلر مي­گويد:

«با گاز (سمي) صدها نفر مسموم مي­شوند، ولي با شايعه تبليغاتي صدها ميليون نفر را مي­توان مسموم کرد

به همان سان که استعمار به راز شگفت تبليغات پي برده است و با تمسک به تبليغات که بر نابودي عقايد مسلمانان کمر همت بسته است، مسلمانان حقيقت جو نيز بايد بر پديده تبليغات اصرار و پافشاري کنند، تا جوانان عزيزان ما از تغذيه روحي گرانقدري که اسلام در اختيار آن­ها گذاشته منفعت برند، و از افکار غربي که مسمويت­زاي روح­اند بيزاري جويد.

رهبر معظم انقلاب در اين خصوص مي­فرمايند:

«مهمترين وسيله فشار بر اين انقلاب تبليغات است

و در جاي ديگر مي فرمايد:

«امروز بزرگترين توطئه عليه ما، توطئه تبليغاتي است و از اين رو مسئوليت شما سنگين­تر مي­شود.. اولين پيام ما به همه ملتهاي مسلمان اين است که به فرهنگ اسلام و قرآن بازگردند

امام خميني قدس سره در اين باره مي فرمايند:

«تبليغات مسأله­اي است پر اهميّت و حسّاس؛ يعني دنيا با تبليغات حرکت مي­کند. آن قدري که دشمنان ما از حربه­ي تبليغات استفاده مي­کنند، از طريق ديگري استفاده نمي­کنند و ما بايد به مسأله تبليغات بسيار اهميت دهيم و از همه­ي چيزهايي که هست، بيشتر به آن توجه کنيم

  

جايگاه تبليغ در فرهنگ ديني

در ديدگاه ديني نيز تبليغات، جايگاه اصولي دارد و زمينه و پيش بيني­هاي تبليغي در آن بسيار چشمگير است، به ويژه با اين امتياز که تبليغات ديني براي احياگري، هدايت، مصلحت بشري، آگاهي بخشي و... است يا به عبارت ديگر تبليغ در اسلام ادامه­ي رسالت پيامبران است: دعوت به خير، امر به معروف، نهي از منکر، هدايت، تعليم، جدال احسن و خلاصه، دعوت به سوي خداي يگانه است. در حالي که تبليغات نظام سلطه در خدمت سياستهاي سلطه­گر و منافع اقتصادي و نظامي آنان است.

 

تبليغ رسالت اصلي پيامبران

پيامبران الهي، رسالت اصلي خود را رشد انسان با ابلاغ دين و تعليم معارف الهي مي­دانسته­اند و در اين راه هر چه توان داشته­اند، به کار برده­اند. پيامبر اکرم (صلي الله عليه و آله و سلم) مي فرمايد:

«بُعثتُ داعيا و مُبلغا

من به عنوان دعوت کننده­ي به خدا و مبلّغ دين برانگيخته شده­ام.

قرآن کريم نيز نازل شده است تا معارف آن تبليغ و تبيين گردد. و اين مهم وظيفه­ي اصلي پيامبر گرامي اسلام (صلي الله عليه و آله و سلم) معرفي شده است:

«...... و انزلنا اليک الذکر لتبين للناس ما نزل اليهم و لعلّهم يتفکّرون

و بر تو قرآن را فرو فرستادم تا آنچه را براي مردم نازل شده است، براي آنها بيان کني، باشد که بينديشند. همان گونه که تمام انبياي پيشين دين خدا را تبليغ مي­نمودند و احکام الهي را بازگو و تبيين مي­نمودند. پيامبر گرامي اسلام «صلي الله عليه و آله» نيز همه­ي تلاش خود را براي ابلاغ دين به کار برد و با پشت سر گذاردن دوراني سخت و تحمل دشواريهاي بسيار و نبردهاي سنگين، موانع تبليغ را از سر راه برداشت و رسالت خطير خود را به پايان برد.

پيامبر گرامي اسلام (صلي الله عليه و آله و سلم) افزون بر اين که خود همواره در کار تبليغ بود، اهل بيت عليهم اسلام، اصحاب و يارانش نيز بدين مسئوليت مشغول بودند، چنان که آن حضرت گروه تبليغي تشکيل داد که گروهي از آشنايان به علوم و معارف اسلامي براي تبليغ دين اعزام مي­شدند؛ افرادي از قبيل: حضرت علي (عليهم السلام)، مصعب بن عمير، معاذبن جبل، عبدالله بن رواحه و .. که به عنوان «دعاه» به سفرهاي تبليغي مي­رفتند. و در اين راه حتي برخي از آنان به فيض شهادت نيز نائل شدند

قرآن کريم در موارد گوناگون، وظيفه­ي پيامبران به ويژه پيامبر اسلام (صلي الله عليه و آله و سلم) را ابلاغ رسالتهاي الهي و تبليغ دين مي­شمارد:

«و ما علي الرسول الاالبلاغ

بر پيامبر جز رساندن پيام وظيفه­اي نيست.

«فاعلموا انما علي رسولنا ابلاغ المبين

بدانيد که وظيفه پيامبر ما رسانيدن پيام روشن است.

پيغمبران ديگر نيز وظيفه تبليغ داشتند:

«ابلغکم رسالات ربي

پيامهاي پروردگارم را به شما مي­رسانم. قرآن نخست به شخص پيامبر (صلي الله عليه و آله و سلم) خطاب مي­کند.

«يا ايها المدثر، قم فانذر و ربّک فکبّر و ثيابک فطهّر و الرجز فاهجر و لاتمتن تستکثر و لربک فاصبر

اي جامه در سر کشيده بر خيز و بيم ده، پروردگارت را تکبير گوي و جامه­ات را پاکيزه دار، از پليدي دوري گزين و چيزي مده که بيش از آن چشم داشته باشي. براي پروردگارت صابر باش. پروردگار متعال در اين آيات که جزء نخستين پيامهاي آسماني در آغاز رسالت است، نخست وظيفه­ي خود پيامبر را روشن مي­سازد، که مي­فرمايد انذار کن. پس به پيامبر دستور مي­دهد که خويشاوندان و نزديکان خود را هشدار ده و آنان را با پيام الهي هماهنگ ساز:

«و انذر عشيرتک الاقرببين

«خويشاوندان نزديکت را بيم ده.»

پس در آيات ديگر دستور مي­دهد که همسران، هموطنان و جهانيان را انذار کن.

قرآن کريم بر ضرورت مبلّغ و حضور هشدار دهنده به عنوان سنت و قانون الهي در ميان همه امتها تأکيد مي­کند و تبليغ و دعوت به سوي خدا را سنت جاري همه تاريخ مي­داند که هيچ امت و قومي بدون بيم دهنده يافت نشده است:

«...... و ان من امّه الا خلافيها نذيره

و هيچ ملتي نيست مگر آنکه به ميانشان بيم دهنده­اي بوده است.

 

ارزش و اهميت تبليغ از نظر اهل بيت (عليهم السلام)

تبليغ معارف اسلامي برگرفته از احاديث معصومين (عليهم السلام) در جهت حفظ ارزشهاي الهي ارزش و اهميت خاصي داشته است.

معاويه بن عمار گويد:

قلت لا بي عبدالله عليه السلام:«رجل راويه لحديثکم يبث ذلک في الناس و يشدده في قلوبهم و قلوب شيعتکم، و لعلّ عابداً من شيعتکم ليست لَهُ هذه الروايه ايها افضل؟ قال: الراويه لحديثنا سيدً به قلوب شيعتنا افضل من الف عابد».

به امام صادق (عليه السلام) عرض کردم: روايتگر حديث شما که سخنان شما را براي مردم بازگو مي­کند و بدين وسيله آنها را دلگرم ساخته و بدانها نيرو مي­دهد، در مقايسه با فرد پرهيزکار از شيعيان شما که اين توانايي را ندارد و در عين حال اهل عبادت است، کدام يک برترند؟

حضرت صادق (عليه السلام) فرمود: کسي که حديث ما را روايت کند و روحيه­ي مردم را با اين احاديث نيرو و توان مي­بخشد و به کمک آن، انديشه­هاي شيعيان ما را استوار مي­سازد، از هزار عابد برتر است.

نيز امام باقر (عليه السلام) فرمود:

«عالم يُنتفع بعلمه افضل من سعبين الف عابد»

عالمي که ديگران از علم او بهره مند شوند، از هفتاد هزار عابد برتر است.

با توجه به روايات مذکور، مي­توان گفت که ارزش تبليغ با اهميت رشد و هدايت انسانها پيوند مي­خورد.

 

ارزش و اهميت تبليغ از ديدگاه امام خميني (رحمه الله)

الف- «همان طور که تحصيل يک تکليف است، تبليغ بالاتر است از او، تحصيل مقدمه تبليغ است، مقدمه­ي انداز مردم است

ب- امروز جهان روي تبليغات مي­چرخد

ج- بدانيد که تبليغات در رأسي امور است

د- « وصيت اين جانب به وزارت ارشاد در همه اعصار خصوصاً در عصر حاضر که ويژگي خاص دارد، آن است که براي تبليغ حق مقابل باطل و ارائه چهره­ي حقيقي جمهوري اسلامي کوشش کنيد

 

ارزش و اهميت تبليغ از نظر حضرت آيت الله خامنه اي (مدظله العالي)

رهبر معظم انقلاب اسلامي، رمز بقا و دوام انقلاب اسلامي را تبليغ و ارشاد مستمر مي­داند و مي­فرمايد:

«آنچه در ايران واقع شد و اين حرکت عظيم يکپارچه را به وجود آورد، چيزي نبود که با اعلاميه­ها و حوادث سال 56 و 57 به وجود آمده باشد، بلکه اين چيزي بود که ريشه در پانزده سال تبليغ روحانيت داشت

ايشان در جايي ديگر ضمن واجب شمردن تبليغ مي­فرمايند:

«تبليغ در راه رسالتهاي انقلاب اسلامي نه تنها ما را در جمع تبليغات­چي­هاي دنيا قرار نمي­دهد، بلکه نشانگر انجام يک تکليف و يک واجب است که کوتاهي و غفلت در آن موجب پشيماني است

نيز در جاي ديگر مي­فرمايند:

«مساله تبليغات از مسائل بسيار مهم اين کشور و انقلاب، و موضوع آن اشراف موضوعات است

 

تاريخچه تبليغات

تاريخ يعني بعد زماني تبليغ را نمي­توان از تاريخ حيات انسان تفکيک نمود. تبليغات با نقطه­ي آغازين خلقت انسان و هبوط آدم بر زمين پيوند دارد. چرا که انسان از يکسو داراي فکر و اعتقاد است و از سوي ديگر مصالح حياتي ويژه دارد که اين دو اشکال گوناگون شخصيت مادي و معنوي او را تشکيل مي­دهند. بعلاوه که ميل به نمود و عشق و بقاي شخصيت و دفاع از مصالح فردي و اجتماعي از فطرياتي است که از خصيصه «حب ذات» سرچشمه مي­گيرد. با توجه به اين مقدمه کوتاه طبيعي است که انسان براي منتقل کردن تفکرات و معتقدات، يعني: بخشي از وجود خويش و ديگر ايده­ها و سمبل­ها که با مصالح زندگي­اش گره خورده تلاش کند و در راه گسترش آنها که نماد «شخصيت ادبي» اوست از هر وسيله ممکن ياري جويد. اين همان «تبليغ» است. يعني: رساندن و منتقل کردن افکار و عقايد و بازگو کردن ايده­­ها براي ديگران و سعي در گسترش آنها جاودانه ساختن فرد از اين طريق ...

بعبارت خلاصه­تر، تبليغ از حيات فکري و ادبي و مصالح حياتي انسان سرچشمه مي­گيرد و از آن جدا شدني نيست و عليرغم تحول و تطور وسائل ارتباطي و خبر رساني و تبليغ که در روند زمان نشيب و فراز فراوان داشته و دارد، اصل تبليغ با اهدافي گوناگون ثابت و هميشگي است. از اين خصيصه عمومي که بگذريم، پاي معتقدات مذهبي در مسئله تبليغ به نحو ديگري به ميان مي­آيد. چرا که در دين، رساندن پيام الهي، به عنوان يک تکليف مطرح است و بر اين اساس و با توجه به اينکه دين و عقايد مذهبي نيز همواره ملازم با انسان­ها بوده­اند نتيجه مي­گيريم که، تبليغ در چارچوب اديان و مذاهب پا به پاي سير تکاملي انديشه­ها و معتقدات انساني، بخشي از فعاليتهاي مذهبي را به خود اختصاص داده است.

 

وظائف و ويژگيهاي مبلّغ

از جمله محورهاي تعيين کننده در اثر بخشي تبليغات ديني خود مبلّغ است، چرا که مبلّغ ديني نمي­تواند به عمق جان و  روح مخاطب نفوذ کند مگر اينکه خود داراي ويژگيهاي خاصي از لحاظ علم و عمل نسبت به مخاطبين باشد تا علم خود را به کمک الگو دهي در مخاطب به عمل تبديل کند.

لذا در اين قسمت اهم وظايف و ويژگيهاي مبلّغ را به اختصار مورد مطالعه قرار مي­دهيم:

1ـ اخلاص (رکن اول تبليغ)

مبلّغ بايد با اخلاص و به دور از حب و بغض برنامه­هاي تبليغي را انجام دهد. اخلاص در عمل رمز موفقيت مبلّغ است. زيرا موثر واقعي خداوند متعال است و اگر تبليغ به خاطر خدا انجام گيرد، بر دلها اثر خواهد گذاشت. قيام براي خدا شيوه تمامي رسولان الهي همچون حضرت نوح، هود، صالح، لوط، شعيب و خاتم رسولان حضرت محمد (صلي الله عليه و آله و سلم) بوده است.

رهبر معظم انقلاب مي­فرمايد:

«اخلاص شرط اصلي تبليغات است، اگر از بالاترين سطوح تا پايين­ترين سطوح ذره­اي اغراض شخصي به ميان آمد و من و ما مطرح شد، تبليغات خراب مي­شود. رکن اول تبليغات سرآغاز آن به نام خدا و اتمام آن براي خداست و الا اگر بر خلاف اين باشد ديگر تبليغ نيست. تنها کلامي که از قلب خارج مي­شود به قلب خواهد نشست. کلامي که براي خاطر خدا نباشد به دل نيز نمي­نشيند

2ـ تبليغ عملي

«تلاش تبليغي بايد به وسيله­ي کساني که مورد اعتماد مردم هستند انجام گيرد

براي جلب اعتماد مردم بايد اعمال و رفتار دعوت کنند. مطابق گفتار و پيامش باشد. چنانکه تمامي پيامبران و ائمه اطهار عليهم السلام، چنين بودند و به هر آنچه مي­گفتند خود عامل بودند.

رهبر معظم انقلاب مي­فرمايد:

«عمل هر فرد (مبلّغ و روحاني) در سفر حج ... مي­تواند در معرفي و شناسائي جمهوري اسلامي و رهبران آن نقش بسزايي داشته باشد

3ـ آگاهي

مبلّغ بايد هدف از تبليغ را به خوبي بشناسد تا بتواند در راه رسيدن به آن قدم بردارد. همانگونه که حضرت رسول در تبليغ خود با آگاهي حرکت کرد.

4ـ ايمان به هدف

مبلّغ بايد آنقدر به هدف خود ايمان قلبي داشته باشد که سخنان او در ديگران تأثير گذارد. همچنين رسول خدا (صلي الله عليه و آله و سلم) که فرمودند: اگر خورشيد را در دست راست من و ماه را در دست چپ من قرار دهند دست از هدف خود بر ندارم. و همچون خضر در حالت گرسنگي و تشنگي رسالت خويش را انجام دهد. رسول خدا به خاطر ايمان به هدف، حاضر به مباهله شد. يعني دشمنان خدا فرمودند در صورتي که سخنانش دروغ باشد حاضر است خود و عزيز ترين کسانش مورد نفرين و هلاکت قرار گيرد. در نهايت اين که بداند سخني که از دل برآيد لاجرم بر دل مي­نشيند اگر به گفته­هاي خود ايمان قلبي داشته باشد، سخنانش تاثير پذير خواهد بود.

 

5ـ شناخت مخاطبان

شناخت و ارزيابي فرهنگ و آداب و رسوم، آرمانها، آرزوها، کمبودها، مشکلات و نيز گروه سني، ميزان تحصيلات، شغل اقشار مختلف مردم در جامعه يکي از رموز موفقيت مبلغين و روحانيون در اتخاذ شيوه­ي تبليغات مناسب و مطلوب، و تنفيذ و ترويج محتواي پيامشان در بين مردم مي­باشد.

رهبر انقلاب در اين رابطه (خطاب به مسئولين سازمان تبليغات اسلامي) مي­فرمايد:

«جامعه ما از اقشاري شکل يافته­اند که هر کدام به يک نوع زبان و بيان نيازمند هستند، و به همين لحاظ است که بايد (براي تبليغات) در همه سطوح مواد و مايه­هاي لازم را با محتواي مناسب داشته باشيد

6ـ پيشگام بودن در هر امر خيري

مبلّغ امام، رهبر و پيشواي ديگران است و کسي که خود را براي رهبري مردم گمارده است بايد در همه کارها پيشگام باشد و قبل از تعليم ديگران به تعليم خود بپردازد. بايد قبل از اينکه مردم را به انجام کارهاي خوب دستور دهد، خود آنها را انجام داده باشد، و قبل از نهي ديگران از اعمال زشت و نارواي خودش آن اعمال را ترک کند که اين صفت الهي بوده است. زيرا امر به معروف از عامل به آن موثر است و خلاصه اين که:

دو صد گفته چون نيم کردار نيست

7ـ سعه صدر و استقامت

حضرت موسي (عليه السلام) به عنوان يک مبلّغ هنگام رفتن به سوي فرعون زمان خويش، براي هدايت و آگاه نمودن او از پروردگارش سعه­ي صدر و قدرت تحمل سختي­ها را درخواست نمود.

«قال رب اشرح لي صدري، و يسرلي امري، و احلل عقده من لساني يفقه قولي

مبلغ بايد بداند که مخاطبان او يکسان نيستند بعضي به زبان ايمان مي­آورند اما در قلب ايماني ندارند و در مسير کفر بر يکديگر سبقت مي­گيرند. بنابراين نبايد اندوهگين شود که خداي متعال، رسول گراميش را دلداري مي­دهد مبلغ با ايمان، از زخم زبانها و طعنه­هاي منکران غمگين نمي­شود و صبر پيشه مي­کند و مي­داند که عزت براي خدا است و او شنوا و داناست.

8ـ قاطعيت در گفتار

از صفات بسيار خوب يک مبلغ آنست که در گفتار حق در مقابل کجي­ها و بدي­ها از هيچ کسي هراسي را به دل راه ندهد.

«الذين يبلغون رسالات الله و يخشونه و لايخشون احداً الا الله»)احزاب/39(

9ـ انتقاد پذيري

همه­ي ما انسانها از خطا و اشتباه مصون نيستيم و احتمال خطا و اشتباه در همه افراد وجود دارد به خاطر اينکه نفس اماره­ي انسان، او را به طرف بدي دعوت مي­کند و امر به بدي مي­کند. ديگر اينکه انتقاد پذيري يکي از صفاتي است که انسان را در راه رسيدن به کمال کمک مي­کند. کسي که عيوب خود را ناديده بگيرد خود را بين مردم رسوا مي­کند. اما کسي که نصيحت ديگران را بپذيرد در عقل مردم شريک شده است.

ما اُبرء: نفسي ان النفس لاماره بالسوء الا ما رحم ربي.

10ـ مهربان و دلسوز بودن

نه تنها در سخن گفتن بلکه در برخوردها و معاشرات­ها نيز نرم بودن و مدارا کردن لازم است؛ چرا که با نرمي و نيکي کردن مردم به دين خدا کشيده مي­شوند و بنا به تجارب فراوان مبلغين، تندي و اکراه نمي­توان مردم را به راه راست هدايت نمود.

 خداوند متعال در قرآن دليل موفقيت پيامبر را، مهرباني و ملايمت او مي­داند که اگر پيامبر اين صفت را نداشت مردم از دور او متفرق مي­شدند.

«فبما رحمه من الله کنت لهم و لو کنت ففلا غليظ القلب لا نفضوا من حولک

و پيامبرش را پيامبر رحمت براي عالميان، بخصوص مومنين مي­داند:

«و کان بالمومنين رحيما

«و ما ارسلناک الاّ رحمه للعالمين

و از زبان همين رسول رحمت نقل شده است که فرمودند:

«ليّنوا لمن تعلّمون»

11ـ ساده زيستن و همدردي با محرومين

آنچه مسلم است اين است که هنگام مطالعه و ارزيابي اوضاع فرهنگي، اخلاقي و اجتماعي هر جامعه مي­بايست شيوه­ي زندگي علماء و انديشمندان و رهبران مذهبي و مبلغان و متوليان آن جامعه را به عنوان يکي از عوامل موثر و تعيين کننده در وضعيت فرهنگي، اجتماعي آن سامان مورد بررسي قرار دهيم. به عنوان نمونه در کشورهاي غربي، به علت برخورداري رهبران مذهبي و اربابان کليسا از زندگي پر زرق و برق و سکونت در کاخ­هاي مجلل و شاهانه، مراوده و حشر و نشر با يال و کوپال دارها و اشراف، و در نتيجه دوري از مردم و نيز عدم درک دردها و مشکلات، آنان، نه تنها بيان و کلامشان کمترين تأثير و نفوذ را در مخاطبان نداشته، بلکه موجبات انحطاط و انحراف فکري و اخلاقي آنان را فراهم ساخته است. لذا رعايت ساده زيستي و همدردي با محرومان و پرهيز از دنيا طلبي و تشريفات و تجملات از سوي مبلغان و روحانيون، از موثرترين و مفيدترين عوامل نشر و تبليغ اسلام به شمار مي­آيد.

12ـ توکل به خدا

مبلغ بايد در عمل کردن به وظيفه تبليغي خود نگاه اصليش را معطوف به خدا کند، چون او فقط يک ابزار است و موثر واقعي خداوند متعال است و مبلغ بايد کار خودش را که تبليغ دين است انجام دهد، خواه مردم به حرف او گوش دهند يا گوش ندهند. او نبايد نه از ايمان مردم دچار عجب شود و نه از کفر آنان دچار يأس شود بلکه بايد در تمام لحظات به خداوند توکل کند.

«فاذا عزمت فتوکل علي الله

پس هنگامي که تصميم گرفتي به خداي بزرگ توکل کن.

13ـ داشتن شجاعت

شجاعت و حضور مستمر در صحنه­هاي جهاد و مبارزه با دشمنان اسلام يکي ديگر از ويژگيها و مشخصه­هاي بارز مبلغ مي­باشد. مبلغي که مخاطبان و دوستان خود را به مبارزه عليه استکبار و مظاهر طاغوت دعوت مي­کند، خود مي­بايست در رأس جبهه مبارزه با آنها حضور يابد. در غير اينصورت اغلب پيام­ها و دعوت­هاي او نتيجه­ي معکوس خواهند داشت.

14ـ آراستگي و نظافت 

به شهادت تاريخ يکي از عوامل مهم موفقيت رسول الله «صلي الله عليه و آله و سلّم»  در گسترش دين اسلام پاکيزگي، خوشبويي و آراستگي ظاهر ايشان بوده است. هر گاه مي­خواستند از خانه خارج شوند در آب نگاه مي­کردند. در مسجدالنبي جايگاه حضور امام زين العابدين (عليه السلام) را از بوي خوش آن تشخيص مي­دادند. پيامبر (صلي الله عليه و آله و سلم) براي عطر بيش از هر چيز ديگري پول مصرف مي­کردند. امام صادق (عليه السلام) فرمودند:

کان رسول الله (صلي الله عليه و آله و سلم) ينفق علي الطيب اکثر مما ينفق علي الطعام.

از آنجا که مبلغ بيشتر از راه سخن گفتن تبليغ مي­کند علاوه بر نظافت لباس و بدن به نظافت دهان و دندانها نيز بايد توجه زيادي داشته باشد. نظافت بدن و لباس و همراه داشتن بوي خوش هم احترام به عبادت مردم و مسجد است و هم دعوت عملي براي زياد شدن جمعيت در مجالس وعظ و تبليغ.

15ـ آشنايي با زبانهاي زنده دنيا

امروز که ملل محروم و تحت ستم جهان با عطش و اميد، و گوشهاي باز به نتايج انقلاب ما مي­نگرند و آرمان و پيروزي خويش را در پيروزي انقلاب اسلامي مي­بينند، بجاست که مبلغين اسلام و جمهوري اسلامي (لااقل) به يکي از زبانهاي زنده دنيا آشنا شوند، تا بتوانند عمق پيام اين انقلاب را به سمع آنان رسانده و دام­هاي شياطين شرق و غرب را نشانشان دهند.

16ـ دخالت ندادن ملاحظات شخصي 

مبلغ در راه انجام وظيفه تبليغي با مشکلات و موانعي روبرو است. بنابراين اگر آمادگي کافي جهت مقابله با اين موانع را در خود ايجاد نکند اين ملاحظات موجب کم اثري يا بي اثر شدن تبليغ و پايين آمدن انگيزه مبلغ خواهد شد. مبلغ بايد در بيان حق ملاحظه خويشاوندان و حتي خود را نکند.

«يا ايها الذين آمنوا کونوا قوامين بالقسط شهداء لله و لو علي انفسکم و الوالدين و الاقربين

و يا ملاحظات اجتماعي و موقعيتي را کنار بگذارد.

«و لا يجر منکم شأن قوم علي ان لا تعدلوا»

17ـ نصح

از جمله ويژگيهاي مبلغان الهي که در قرآن کريم از لوازم لاينفک مسئوليت خطير ابلاغ و تبليغ پيام به شمار آمده، «نصح» است.

راغب در معناي اين واژه مي­گويد:

«النصح: تحرّي فعل او قول فيه صلاح صاحبه

(نصح انديشه­ي کار يا گفتاري است که در آن، خير و صلاح فرد قرار داشته باشد.)

طبرسي ­گويد:

«النصيحه: اخلاص النيه من شائب الضاد في العامله

(نصيحت، پاک نمودن نيت از هر گونه شائبه کژي و ناراستي در برخورد را گويند.)

واژه­ي «نصح» در نهج البلاغه، در چندين مورد مقابل واژه­ي «غشّ» آمده است. براي مثال:

«عباد الله ان انصح الناس لنفسه اطوعهم لربه و ان اغشهم لنفسه اعماهم لربه.»

(اي بندگان خدا ! بدرستي که «ناصح­ترين» مردم نسبت به نفس خود، فرمانبرترين آنها نسبت به پروردگار است، و ناراست­ترين مردم نسبت به نفس خويش نافرمانترين آنها نسبت به پروردگار است.)

از مقابله اين دو واژه مي­توان دريافت که مفهوم «نصح» با خدعه، نيرنگ، فريب و خيانت در تضاد است، لذا مبلّغ ناصح بايد از هر گونه دورويي، خيانت و فريب احتزاز جسته و تبليغ را از روي خيرانديشي برخاسته از صداقت و اخلاص به انجام رساند. او بايد چونان پدري دلسوز و مهربان، مخاطبان را فرزند خويش به حساب آورد، و در نهايت محبت و الفت به رشد دادن آنها همت گمارد.

چنين رفتار برجسته­اي را  به خوبي در سيره­ي نبوي (ص) مي­بينيم.

قرآن مجيد مي­فرمايد:

«لقد جائکم رسول من انفسکم عزيز عليه ما عنتم حريص عليکم بالمومنين رووف رحيم

براستي که پيامبري از ميان شما براي هدايت خلق آمده که از شدت محبت و فقر و پريشاني و جهل شما بر او سخت و گران است و بر آسايش و نجات شما بسيار حريص و نسبت به مومنان رئوف و مهربان است. اين وظايف و ويژگيهاي مبلغ که بر شمرده شده به اضافه­ي دهها وظيفه و ويژگي ديگر که مجال توضيح آن نيست از ضرورتهاي يک مبلغ است و نقصان آن مي­تواند آسيب و آفت تبليغ به حساب آيد و مبلغ بايد دائماً در حال توجه کردن و تذکر باشد که مبادا در طول دوران تبليغ بر اثر بي توجهي به جاي تبليغ عملاً ضد تبليغ رفتار نمايد.

 

شنبه 28 آبان 1390 - 13:57


*نام:
*ايميل:
نظر شما:
* اختياری