يكشنبه 6 اسفند 1396 - 1:20
پر بازديدهاي اين گروه
  • موردي يافت نشد

كتاب

 

م رستمي

 

تصوير شيعه در دايره المعارف امريکانا

 

 

تصوير شيعه در دايره المعارف امريکانا                             

ترجمه ونقد مقالات شيعي دايره المعارف امريکانا

زير نظر: محمود تقي زاده داوري

انتشارات: اميرکبير

نوبت چاپ:دوم 1384

 

کتاب حاضر قديميترين دايره المعارف انگليسي زبان جهان است و از اينرو از اعتبار و شهرت خاصي برخوردار است. در اين دايره المعارف 93 مدخل مربوط به شيعه بوده که از اين تعداد 67 مقاله آن مورد نقد قرار گرفته است نقدها براي ارسال به بنياد دايره المعارف امريکانا به زبان انگليسي نيز ترجمه شده اند.

اين دايره المعارف توسط يک آلماني تبعيد شده به ايالت بوستون آمريکا به نام فرانسيس ليبر در سال 1829 پايه گذاري گرديد اگر چه چاپ اول آن 13 جلد بود ولي امروزه تا مرز 30 جلد رسيده است که حاوي 45000 مقاله مي باشد.

در ابتداي كتاب حاضر با نام آقاخان برخورد مي کنيم که در اين باب آمده است: آقاخان، عنوان امام يا رهبر معنوي فرقه ي اسماعيلي نزاري از (فرق) اسلام شيعي است که تخمين زده مي شود در افريقا و آسيا بيست ميليون طرفدار داشته باشد اين عنوان، موروثي است و بر اساس ادعاي نسب مستقيم از فاطمه، دختر محمد (ص)، از طريق خلفاي فاطمي مصر استوار است اين عنوان اولين بار در 1817 توسط شاه قاجار ايران به حسنعلي شاه، امام چهل و ششم، اعطا گرديد. اين مقاله از جيمز.آن شرلي از دانشگاه ايالت ايلينويز شمالي است.

يکي ديگر از مقالات نگاشته شده در اين زمينه در باب گروه هاي مذهبي در ايران است: قريب 98 در صد کل جمعيت ايران را مسلمانان تشکيل مي دهند. بيش از 90 درصد اين گروه به اهل شيعه و بقيه که بيشتر کُرد، بلوچ و ترکمن هستند، به اهل تسنن وابسته اند.

در ادامه بحث حاضر مي خوانيم: شيعيان ايران به فرقه ي اماميه که فرقه ي اصلي موجود شيعه است، وابسته اند. شيعه اماميه که به اثني عشريه، نيز معروف است. دوازده امام يا رهبران ملهم از سوي خدا را، که نخستين آنها (حضرت) علي (ع) داماد حضرت محمد (ص) و يازده امام بعدي، از ذريه ي او و همسرش حضرت فاطمه زهرا (س) دخت حضرت محمد (ص) هستند،مورد تکريم قرار مي دهند. شيعه اماميه معتقدند امام دوازدهم در قرن نهم از نظرها غايب شده است و روزي براي خاتمه دادن به ظلم و آغاز عصر عدالت و مساوات، بر خواهد گشت. مطابق آموزه ي اماميه،تا زمان ظهور حضرت مهدي (ع) اساساً هيچ حکومت غير ديني مشروعيت ندارد و رهبري امت به مجتهدان و روحانيان آموزش ديده در فقه و کلام اسلامي، واگذار شده است. برداشت سنتي از اين نظريه آن بوده است که رهبران ديني (در عصر غيبت) بايد حکومت ها را مشاوره دهند، هدايت کنند و در صورت لزوم مورد انتقاد و تذکر قرار دهند. نظري که مورد حمايت آيه الله خميني و ديگران قرار گرفت مبني بر اين که روحانيان به عنوان وارثان لباس پيامبر، بايد عملاً قدرت را در دست گيرند. ايده اي بدون سابقه (تاريخي) نيست، ولي تنها در دوره جديد و با استقرار جمهوري اسلامي ايران، در سال 1979 تحت رهبري آيه الله خميني (ره) اهميت يافته است. نيز در اين مقاله در خصوص، اقليت هاي ديني، از غلبه مسلمانان تا جنگ جهاني اول، حکومت عرب و تجزيه آن نوشتاري  در خصوص ترک ها و مغول ها، حفظ هويت ايراني. دوران صفويه. دوران تسلط و فترت افغانها در ايران، سلسله قاجار و...مطالبي مطرح شده است:

قاجاريه از سال 1795 تا 1925 بر ايران حکومت کردند. ايران در طول اين دوره در معرض سلطه اقتصادي و سياسي قدرت هاي بزرگ بخصوص بريتانيا و روسيه قرار گرفت. ايران بر خلاف بيشتر همسايگانش هيچ گاه مستعمره ي قدرت هاي امپرياليستي نشد، اما تجربه ي نيمه استعماري را متحمل گرديد. سياست روسيه اساساً تعرضي و تجاوزگرانه بود، يعني از سرگيري حرکت به سمت جنوب که براي در اختيار گرفتن يک بندر آب گرم در خليج فارس انجام مي شد که توسط پطر کبير مطرح شده بود انگيزه ي سياست مداخله ي بريتانيا نيز عبارت بود از علاقه به دفاع از هند در برابر توسعه روسيه در نواحي قفقاز و ماوراي خزر.

همچنين در مقاله ديگري ( که به قلم شائول نجاش است) دوره سلطنت رضا شاه، جنگ جهاني دوم، بحران ملي شدن نفت، يک دهه ثبات و شکوفايي در ايران، مسير منتهي به انقلاب و بلأخره جمهوري اسلامي، بحث و بررسي شده است: در پي تحولات پس از پيروزي انقلاب، انقلابيان به سرعت نهادهاي نظام جديد را مستقر ساختند. آيت الله خميني، مهدي بازرگان را نخست وزير دولت موقت ناميد و شوراي انقلاب اسلامي را براي اعمال بالاترين قدرت، در طي دوره ي انتقالي منصوب کرد. پاسداران انقلاب به عنوان بازوي امنيتي رژيم جديد سازمان دهي شدند کميته هاي انقلابي مسلح محلي وظايف پليس را در شهرها و شهرستان ها به عهده گرفتند. دادگا هاي انقلاب براي محاکمه ي مقامات رسمي رژيم سابق تأسيس شدند.

در اين دايره المعارف در باب "باب  گرايي" آمده است: عنوان تعاليم يک فرقه مذهبي است که توسط ميرزا علي محمد شيرازي موسوم به باب، در ايران بنياد نهاده شد. او بر اساس کشفي که در 23 ماه "مي" 1844 تجربه کرد، معتقد شد که همان امام منتظري است که شيعيان به عنوان منادي ظهور اراده ي الهي، مدت ها در انتظارش بوده اند. باب به شاه ايران و رعاياي او و حتي به شاهان و شاه زادگان جهان دستور داد که از او پيروي کنند. تعاليم، معيارهاي اخلاقي، اصول اجتماعي و قوانين مذهبي آيين باب با کل ساختار جامعه اي که باب در آن به دنيا آمده بود تعارض داشتند.

يکي از ديگر اصطلاحات اين دايره المعارف، بنياد گرايي است. مواردي که در آن بررسي شده است نظير: کاربرد اين واژه، ويژگي هاي اجتماعي و ديني بنياد گرايي و پايه اجتماعي آن، آرمان گرايي ديني همچنين الگوهاي عمل گرايي، انگيزه تبليغ مذهبي، تجدد و ظهور نحله هاي بنياد  گرايي: عموماً بنياد گرايي ديني را پديده اي نوين تلقي مي کنند که قوت، صراحت و فراگيري خود را طول قرن 20 به دست آورده است. گرايش به بنيادگرايي کم و بيش و با درجات متفاوت، در همه اديان عمده ي جهان، اعم از اسلام، مسيحيت، يهوديت، هندوئيسم، بوديسم، آيين سيک و نيز آيين نئو کنفوسيوس يافت مي شود. در واقع بنياد گرايي در کنار تجدد گرايي، سنت گرايي، احيا گرايي و نهضت طرفداري از وحدت کليسا يکي از پاسخ هاي اديان سازمان يافته به چالش هاي منحصر به فردي است که مدرنيته نسبت به جوامع سنتي و نظام هاي اعتقادي به وجود آورده است.

در ادامه نيز در خصوص بني اميه و بني عباس و فرهنگ آنها بحث و بررسي شده است.

بر اين اساس آمده است: دوره ي امري از دوره هاي اوج فعاليت يا دستاورد عقلي نبود تنها در صرف و نحو، لغت نامه نويسي و لغت شناسي، چند کار چشم گير به انجام رسيد. شاعران بزرگترين پيشرفت هاي ادبي را رقم زدند.شاعر دربار اموي يک مسيحي به نام "الاختَل" بود که آثار او هنوز هم مطالعه مي شوندو مورد تحليل قرار مي گيرند...

بين النهرين، يکي ديگر از عناويني است که در اين دايره المعارف گنجانده شده است، در اين زمينه سلسله هاي پادشاهي قرون وسطي، حکومت عثماني، قيوميت بريتانيا و استقلال، بررسي شده اند: جامعه بين النهرين همچون مابقي خاورميانه، به وسيله مذهب جديد يعني اسلام، مجدداً شکل داده شد که اين مذهب در قرن هفتم پس از ميلاد از طريق حضرت محمد (ص) آشکار گرديد. در سال 634 اعراب مسلمان حمله به بين النهرين را آغاز کردند و در 641 کل منطقه توسط آنها فتح گرديد.

يکي ديگر از گل واژه هاي اين دايره المعارف در خصوص پيامبر و پيامبري است که تجربه پيامبري، پيام، نقش، موقعيت، تاريخ جهان باستان، يهوديت ، اسلام، اديان شرقي، در آن بررسي شده است.

بر اين اساس مرور مي کنيم: پيامبر و پيامبري عبارت از کسي است که مجراي وحي و پيام الهي مي باشد. اصطلاح و (پرداخت) از واژه هاي يوناني، "پرافتس" مشتق شده که به معناي کسي است که از جانب ديگري يعني از جانب خداوند، سخن مي گويد معادل عربي آن، يعني "نبي" به معناي کسي است که توسط خداوند خوانده شده يا کسي که از جانب خداوند سخن مي گويد بنابر اين پيامبر کسي است که از آينده خبر مي دهد به دليل آن که پيام او غالباً متضمن اخبار از آينده است، او پيش گويي نيز مي کند.

يکي از واژگان ديگر اين اثر، واژه تاريخ است که در آن تاريخ نگاري عربي و تاريخ نگاري فارسي و ترکي نيز بررسي شده است: حدود سال 1000 پس از ميلاد، زبان فارسي مجدداً به عنوان ابزاري دست کم براي مکتوبات تاريخي ايراني ظاهر شد و از حدود سال 1300 استعمال آن افزايش يافت و به هند و امپراتوري نوپاي عثماني نيز گسترش يافت...

هم چنين در خلال اين واژگان و اصطلاحات نوشتار حاضر، واژه تصوف عنوان شده است، اعمال و آيين ها اين مسلک، طريقه ها و منزلت تصوف در اسلام مباحثي است که در اين زمينه مطرح شده اند.

در قسمتي از اين مبحث مي خوانيم:

هدف نهايي تصوف در ناب ترين و ساده ترين شکل آن، خرد انساني و يگانگي او با خداست اين امر بيشتر ازطريق تجربه هاي عاطفي، شامل عشق و پيروي از رهنمون هاي دروني به دست مي آيد تا از راه پيروي از سنت و قوانين عقلي.

تمدن عرب از ديگر گل واژگان دائره المعارف حاضر است. امپراتوري هاي عرب و تمدن اسلامي، پيامبر و خلافت مردم سالارانه، خاندان اموي خلافت عباسي در اوج خود، افول خلافت که به تجزيه و فروپاشي انجاميد،از مباحث مطرح شده در اين بخش است هم چنين سلسله سلجوقيان و نقش مصر و سوريه در اين ايام، اعراب تحت حکومت عثماني و افراهاي شمالي و اسپانيا و ... از ديگر موضوعات اين مبحث به شمار مي رود: پيامبر اسلام حضرت محمد (ص) در مکه متولد شد و زندگي خود را با کار در کاروان تجاري همسرش خديجه (س) اداره مي کرد حدود سال 610 ميلادي او به دريافت وحي نائل گرديد و دين جديد اسلام را پايه گزاري کرد. حضرت محمد (ص) توحيد را به مشرکان آموخت. هشدار داد که خداوند در مورد اعمال انسانها داوري مي کند و مردم را اندرز داد که بايد همراه با خوفي زاهدانه از خشم زندگي کنند ودر راه خير تلاش نمايند...

هم چنين موضوعاتي چون جزيره العرب و خاستگاه اسلام و فرقه هاي اسلامي و کشمکش بر سر استيلا در بخش بعدي بحث و بررسي شده است.

در اين زمينه گفتني  است اعراب بر خلاف مهاجمان پيشين با ورود به قرن هفتم به سمت نواحي مرکزي حرکت کردند آنان در سال 670 در نواحي پست و پايين قيروان، شهر قيروان را به عنوان مقر افريقا که ضميمه اي از قلمرو مصر به شمار مي آمد پا نهادند. با شکست کاهنه، زن يهودي بربري که آخرين تلاش هاي دفاعي را رهبري کرد. اعراب پيروزي شان را قطعي کردند. بربرها به سرعت به آيين اسلام گرويدند تا از فرصت هاي فراهم آمده در درون سپاهيان پيش رونده ي اسلامي بهره مند شدند.

نيز در زمينه جهاد و نيز در خصوص حافظ اسد که يک افسر نظامي و مقام دولتي سوريه بود و تأثير و نيز تحولي که در سوريه ايجاد کرده بود در بخش بعدي سخن به ميان آمده است.

حديث که يک واژه ي عربي است و براي نقل يا رواياتي به کار مي رود که به پيامبر (ص) نسبت داده اند و نيز واژه حرم يکي ديگر از مباحث مطرح شده در اثر حاضر است: حرم قسمتي از خانه يک مسلمان است که به اعضاي مؤنث خانواده اختصاص دارد تا در خلوت کامل، به سر برند...

همينطور واژگان حوري، خاورميانه و مردم و زبان و مذهب و شيوه هاي زندگي آنان و ... از ديگر عناوين اين دايره المعارف است.

 از ديگر واژگان مطرح شده اين کتاب، به خراسان، خلافت و ديدگاه هاي عنوان شده درباره ي آن، خوارج، دروز، درويش، واژه کلي دين و جهان شمولي آن، و... مي توان اشاره كرد.

دروز عبارت از عضوي از يک فرقه ي مذهبي منسوب به مسلمانان اسماعيلي است که در کوه هاي سوريه، لبنان و اسرائيل زندگي مي کنند. اجتماعات دروزي در ايالات متحده کانادا و امريکاي لاتين استقرار يافته اند.

درباره ي "راس الجالوت" که از ديگر لغت واژگان اين کتاب مي باشد مي خوانيم: راس الجالوت رهبر اجتماع يهوديان بابل در خلال هشت قرن اول دوره ي مسيحيت است واژه مذکور در واقع ترجمه حرف به حرف کلمه آرامي به معناي رئيس تبعيدي مي باشد.

يکي از شخصيت هايي که در اين دايره المعارف شرح آن رفته است روح الله خميني (ره) است: وي رهبر مذهبي ايران و بالقب اسلامي آيت الله شناخته شده است. آيت الله خميني براندازي شاه را در ژانويه 1979 رهبري کرد و منشأ حاکميت سياسي براي دولت هاي گرديد.

روزه نيز از ديگر واژگان عنوان شده در اين اثر مي باشد که آن را در رابطه با تمرين زاهدانه ديني ودر مواقع بحران و توبه و ... بررسي کرده است: روزه نوعي خودداري آييني از خوردن و نوشيدن است که افراد يا اجتماعات در مدت زماني متفاوت به جا مي آورند به عبارت دقيق تر براي آن که شرايط روزه فراهم شود، امساک از غذا و نوشيدني بايد کامل و يا تنها محدود به برخي ويژگي هاي خاص، مثل محدوديت مدت روزه (مثلاً از سپيده دم تا غروب آفتاب) يا صرف محدوديت مقدار غدا به جاي عدم تجويز هيچ گونه غذايي باشد در غير اين صورت روزه صرفاً يک نوع امساک است يعني پرهيز و خودداري از خوردن يک يا چند نوع خاص  غذا اين عمل در بين همه ي مردمان در همه ي اعصار متداول بوده است.

گل واژه زيارت، شريف، شهيد و نيز سلسله صفاريان و اقليت هاي مذهبي در سوريه از زمره عناوين اين دايره المعارف مي باشد.

زيارت سفري نهادينه شده توسط افراد يا گروه ها به مکاني مقدس است زيارت ها از روزگاران کهن نقش مهمي در بيشتر اديان ايفا کرده اند.

زائران اميدوارند که منافع مادي و معنوي، از شفاي جسماني، خوشبختي و فرزند دار شدن گرفته، تا آرامش روحي و رستگاري را به دست آورند. آنان ممکن است به نيت توبه از برخي گناهان يا به دليل سپاس گزاري و فداکاري به زيارت بروند...

از ديگر شخصيت هايي که شرحي بر آنها رفته است: علي (ع)، عايشه، عمروبن عاص، فارابي و فاطمه (س) مي باشند.

در اين دايرة المعارف در خصوص حضرت فاطمه (س) آمده است: کم سن و سال ترين دختر پيامبر (ص) از نخستين همسر او حضرت خديجه (س) بود. در حدود سال 623 در مدينه، با پسر عموي حضرت محمد (ص) حضرت علي (ع) ازدواج کرد. حضرت فاطمه (س) از علي (ع) پنج فرزند به دنيا آورد که از ميان آنها امام حسن و امام حسين (ع) بيش تر قابل توجه هستند...

فاطميان که از موضوعات حاضر در اين کتاب است يکي از سلسله هاي اسلامي بودند که از سال 909 تا سال 1051 در تونس و از سال 969 تا سال 1171 در مصر، زمام حکومت را در دست داشتند معمولاً گفته مي شود که اين سلسله به واسطه ي نام حضرت فاطمه (س) دختر پيامبر اسلام به اين نام ناميده شده است. مؤسس اين سلسله عبيدالله مهدي امام هفتم شاخه اسماعيلي شيعه بود که ادعا داشت از تبار اسماعيل، نتيجه امام حسين (ع) مي باشد.

واژه فقير و نيز قالي و فرش و نقش نمادگرايي در قاليچه هاي شرقي از ديگر مداخل اين كتاب است. نيز در ادامه کتاب حاضر در خصوص قرمطيان، بحث و ارزيابي شده است. بر اين اساس آمده است قرمطيان عنواني است که به روستاييان و بدويان انقلابي و آشوب هاي تروريستي در سوريه، عراق و عربستان در اواخر قرن نهم و اوايل قرن دهم داده شده است به نظر مي رسد اين قيام ها که عليه فرهنگ، مذهب و ممانعت هاي سياسي امپراتوري عباسي صورت گرفته، به وسيله فعاليت هاي مبلغان مذهبي وابسته به فرقه اسماعيلي مذهب شيعه تبلور يافته اند.

قم، کربلا، کرمانشاه، کعبه، کوفه، لاذقيه، لارستان، لبنان از لغات بررسي شده ديگر اين مجموعه مي باشد: لاذقيه، شهر بندري در  ساحل مديترانه اي سوريه و مرکز استان لاذقيه مي باشد مقدار زيادي از به اصطلاح توتون ترکي از حومه ي اين شهر، يعني جايي که درختان زيتون و انجير نيز زير کشت مي روند مي آيد...

هم چنين شخصيت هايي نظير: مأمون، پيامبر اسلام حضرت محمد (ص) و نيز شهرهايي نظير مدينه، مراکش، از به اصطلاح لغت واژگاني است که در خصوص آنها بحث و بررسي شده است. گفتني است مدينه مقدس ترين شهر اسلامي پس از مکه است، اين شهر در حجاز، ناحيه غربي عربستان سعودي و در حدود 100 مايلي شرق درياي سرخ و 215 مايلي شمال مکه واقع است اين آبادي حاصلخيز از نظر اقتصادي، محصولات قابل توجهي به بار مي آورد همچون خرما و ميوه هاي ديگر، سبزيجات و غلات.

واژگان ديگر اين مجموعه مسجد، مشهد و تاريخ و بناهاي ياد آن، مصر قرون وسطي و طولونيان و فاطميان، ايوبيان و مملوک ها و عثماني ها اين سرزمين، مي باشد که در رابطه با آنها سخن گفته شده است: مصر بخش مهمي از امپراتوري بيزانس را تشکيل مي داد اما از لحاظ داخلي دچار اختلافات فرقه اي بود و وقتي سپاهيان عرب به سرداري "عمروبن عاص" به آن حمله کردند سپاهيان محلي براي آنها حريفي به شمار نيامدند هرچند که اين فتح مي توانست به عنوان لشگرکشي براي جمع غنايم باشد، اما رهبر باهوشي همچون عمروبن عاص اهميت زياد اقتصادي و راهبردي مصر را کاملاً دريافته بود او بلافاصله سپاهيان خود را در اين کشور مستقر ساخت و شهر فسطاط يا قاهره ي قديم را در سال 643 تأسيس کرد. اين شهر نماد فتح مصر توسط اعراب بود چرا که يک اردوگاه نظامي بود که تقريباً به سبب فاتحان اشغال شده حالتي منحصر به فرد داشت.

هم چنين مفهوم واژه ي "مفتي" مناره، هجرت، هزاره و... از ديگر عناوين گنجانده شده در اين مجموعه مي باشد.

مفتي يک مقام رسمي مسلمانان مي باشد که مجاز است تا نظر حقوقي رسمي ارائه دهد. معمولاً اين نظر در پاسخ به يک سؤال که توسط يک قاضي يا يک مؤمن از مفتي مي شود، اظهار مي گردد. اين فتوا درست طبق شيوه اي معين و مشخص و يا به عنوان شرح و توضيحي از قوانين شرع عرضه مي گردد...

گفتني است مرکز مطالعات و تحقيقات شيعه شناسي که اکنون به صورت مؤسسه اي مستقل با عنوان مؤسسه شيعه شناسي ادامه کار مي دهد در سال 1380 به پيشنهاد تنظيم کننده اين اثر و حمايت مسؤولان مجمع جهاني اهل بيت (ع) در قم تأسيس گرديد تا بطور متمرکز و روشمند، تشيع و جوامع و گروه هاي شيعي را با توجه به پژوهش هاي مستشرقين مورد مطالعه قرار دهد ترجمه مقالات شيعي در دايره المعارف امريکانا در واقع اولين کار جمعي اين مرکز است.كه توسط موسسه انتشارات امير كبير چاپ و نشر شده است.

 

 

 

دوشنبه 9 آبان 1390 - 14:29


*نام:
*ايميل:
نظر شما:
* اختياری