شنبه 29 دی 1397 - 6:35
پر بازديدهاي اين گروه
  • موردي يافت نشد

كتاب

 

م رستمي

 

آيينه ي خيال

 

 

آيينه ي خيال (بررسي وتحليل تزيينات معماري دوره قاجار)                             

مؤلف: مرتضي گودرزي(ديباج)

انتشارات:سوره مهر

چاپ اول: 1388

 

اثر حاضركه به بررسي و تحليل تزئينات معماري دوره قاجار مي پردازد از سوي پژوهشگاه فرهنگ و هنر اسلامي حوزه هنري منتشر شد.

در صفحه نخست کتاب و در گفتاري از آيدين آغداشلو با عنوان دقيق و جستجوگر درباره نويسنده کتاب آمده است: کتاب حاضر حاصل سال هاي کوشش محقق پرتوان و کوشا و صاحب نظري است که طي سالها جستجو و مکاشفه و ثبت نمونه هاي فراوان، که از مهري عميق و دلبستگي و ستايش در حد کمال حکايت مي کند، مجموعه اي پر و پيمان از نقش مايه هاي قرن سيزدهم هجري قمري ايران را در اختيار دوستداران هنر و فرهنگ ايران قرار داده است و يک تنه، کاري را که مؤسسات و نهادهاي معتبر و عريض و طويل فرهنگي بايد انجام دهند، اگر که بتوانند، به ثمر رسانده است.

آيينه خيال شامل شرح و توضيح موضوعاتي چون، زمينه هاي ظهور قاجار و زمينه هاي فرهنگي هنر قاجار، مسجد سپهسالار و مجموعه کاخ گلستان (ايوان تخت مرمر، نقاشي قاجار، خلوت کريم خاني، تالار سلام، شمس العماره، عمارت بادگير و خانه امام جمعه) و ... است.

مؤلف در مقدمه اين اثر مي نويسد: فرهنگ و هنر و تحولات گوناگون دوره ي قاجار، قصه ي جنجالي و پر فراز و نشيبي است که کمتر مقطعي از تاريخ ايران را مي توان يافت که اين همه مدافع و معاند را با هم بتواند گرد يک مو ضوع به نوشتن و سخنراني مشغول سازد. ضمن اينکه بسياري از شرايط و ويژگي هاي فرهنگي اين دوره آن را به شرايط کنوني کشور متصل مي سازد و اگر چه فاصله اي بيش از صد سال با آن داريم اما حضور بسياري از نگرش ها و باورها و رفتارهاي فرهنگي- هنري در کشور متأثر از فضااي است که قاجاريه براي آن فراهم ساختند.

در هر حال آنچه که به اين دفتر اختصاص دارد نقوش تزئين کننده معماري قاجاريه در تهران است که از تزئينات کاشي کاري تا نقاشي هاي روي پارچه يا کاغذ را در بر مي گيرد...

در قسمتي از بخش اول اين اثر مي خوانيم: در نتيجه سياست هاي کريم خان عده اي از کساني که مهاجرت کرده بودند به کشور باز گشتند و کشاورزي، بازرگاني و فعاليت هاي هنري تا حدي رونق يافت با وجود اين چون کريم خان براي خود جانشيني تعيين نکرده بود پس از مرگ او بار ديگر درگيري بر سر قدرت آغاز شد و مدت دو دهه ايران عرصه کشمکش افراد خاندان زند و سران ايلات ديگر، به ويژه ايل قاجار شد. در اين ميان، سرانجام آقا محمد خان قاجار توانست بر ساير مدعيان پيروز شود و حکومت قاجار را بنيان گزاري کند. مي توان گفت که دوره ي تاريخ معاصر ايران با تأسيس اين حکومت به سال 1173 ه ش، آغاز مي شود. قاجارها ترک بودند و از اواخر قرن نهم هجري يعني پيش از ظهور صفويه افرادي از آنها وارد فعاليت هاي سياسي نظامي شدند در آثار تاريخ نويسان از سکونت ايل قاجار در شمال غربي ايران، شام و سرانجام مازندران ياد شده است. به هر حال با توجه به اين که قاجارها چند قرن در حوزه فرهنگ و تمدن ايراني به سر برده اند مي توان آنان را ايراني شده دانست.

در ادامه اين بحث به بررسي و تحليل موضوعاتي نظير: ايل قاجار در دوره ي صفويه، شکل گيري حکومت قاجار، پادشاهي فتحعلي شاه و محمد شاه و همچنين عصر ناصرالدين شاه، مظفرالدين شاه و نيز پادشاهان دوره ي مشروطيت و... پرداخته شده است. تحولات سياسي اروپا و تأثير آن بر کشور، تلاش براي اصلاحات و تهران به عنوان پايتخت 200 ساله از مباحث ديگري است که در اين بخش مطرح شده است.

 تهران در مقايسه با بسياري از شهرهاي ديگر ايران، چندان قديمي نيست اما عاملي که موجب رشد سريع آن شده است آن است که از حدود دو قرن پيش يعني زمان تاج گذاري آقا محمد خان قاجار تا به امروز مرکز حکومت ايران بوده است. قديمي ترين اخبار درباره ي تهران مربوط به قرن هفتم هجري به ويژه از حمله مغول است. در آن زمان تهران يکي از روستاهاي اطراف شهر بزرگ و معروف "ري" بود و به همين دليل و نيز به دليل قرار گرفتن در نزديکي مسير هاي رفت و آمد به شمال و جنوب و شرق و غرب کشور در کتاب هاي جغرافيايي و سفرنامه ها از آن ياد شده است. پس از حمله مغولان به ري که به ويراني اين شهر انجاميد عده اي از مردم ري به تهران آمدند. از آن پس به تدريج بر جمعيت و وسعت تهران افزوده شد به طوري که در ابتداي قرن نهم هجري به شهر تبديل شد. در دوره صفوي، قرن دهم هجري، شاه تهماسب اول، دومين پادشاه اين سلسله، تهران را مورد توجه قرار داد و به دستور او دور تا دور آن ديوارها و برج هايي بنا کردند.

گفتني است مهمترين قسمت شهر تهران "ارگ" بود که بنيان آن از زمان صفويه گذاشته شده بود، ارگ محوطه ي وسيعي بود که بناهاي سلطنتي، ساختمان هاي اداري، انبارهاي حکومتي، بعضي سفارت خانه ها و خانه هاي عده اي از رجال حکومتي در آن قرار داشت.

در زمينه هاي فرهنگي هنر قاجار، که در بخش بعدي اين مجموعه بررسي شده است، برخي از ويژگي هاي نقوش تزئيني و معماري دوره قاجار برشمرده شده است يکي از اين ويژگي هاي مطرح شده اهميت جزء بر کل در نقوش منفرد، عدم توجه به کمپوزيسيون و آهنگ رنگ و فرم، مي باشد. گويي هر جزء و قطعه اي توسط يک نفر اجرا شده و هنرمند در بخشي که در اختيار او بوده است با ذوق و ابتكار خود عمل کرده استو در اين راستا به ترکيب بندي کلي يا حتي نقوش مجاور کمتر توجه داشته است.

مسجد سپهسالار از جمله معماري هايي است که در دوره ي قاجار انجام شده است: در روزگاران پيش، معماري همواره علاوه بر رفع نيازهاي کاربردي عرصه اي براي هنرنمايي استادکاران و ظهور هنرهاي مختلف و نمايش شکوه و عظمت بنيان گزاران آن بوده است اما در ميان زير مجموعه هاي معماري، خصوصاً معماري مذهبي از جايگاه ويژه اي بر خوردار بوده، به طوري که در طول تاريخ با شکوه ترين و زيباترين بناي هر شهر و روستا، همچنين ارزشمندترين هنرها و پيچيده ترين تکنيک ها را شامل مي شده است اين قضيه بيش از هر چيز به باور و اعتقاد سازندگان و طراحان و هنرمندان و در بسياري موارد به حاميان اين بناها باز مي گردد. سابقه معماري مذهبي در ساخت معابد و نيايشگاهها، به دوره ي پيش از تاريخ و شکل گيري اولين روستاها بر مي گردد کهن ترين بناهاي مذهبي را مي توان در تمدن هاي بين النهرين، ايران آسياي صغير و مصر مورد مطالعه قرار داد.

 اين گونه بناها در طول چندين هزار سال مهم ترين و با شکوه ترين بناها به شمار مي آمده اند تا اين که در دوره هاي تاريخي و شکل گيري امپراتوري هاي بزرگ، کاخ ها و بناهاي غير مذهبي به رقابت با آن ها برخاستند و اگر چه تا قرن ها بعد نيز همچنان اهميت و جايگاه خود را حفظ کردند، در دوره هاي متأخر به طور کامل ميدان را به به حريف واگذاشتند در خصوص مسجد سپهسالار به دنبال 287 تصويري که روند ساخت اين مسجد طي کرده است چگونگي ساخت آن را با توضيحات مبسوطي، ذيل تصاوير مطرح شده است. در قسمتي از اين بخش مي خوانيم: ساختمان مسجد و مدرسه سپهسالار مشتمل بر صحن وسيع، ايوان هاي چهارگانه، شبستان هاي متعدد، مناره هاي هشت گانه، جلوخان و سر در، گنبد رفيع، حجره هاو بالکن ها، کتابخانه و از همه شاخص تر و غني تر، تزئينات کاشي کاري است. همچنين اين مجموعه داراي سر دري در جانب غربي و شرقي مي باشد.

در بخش بعدي مجموعه حاضر، سبک معماري کاخ گلستان بررسي و تحليل شده است: مجموعه هاي کاخ گلستان شامل بناهاي مختلفي است که در نوشتاري کوتاه و به طور اختصار به آن پرداخته شده است اين بناها مشتمل بر ايوان تخت مرمر، نقاشي قاجار، خلوت کريم خاني، تالار سلام، شمس العماره و عمارت بادگير مي باشد: بناي ايوان تخت مرمر يکي از بناهاي کهن و تاريخي شهر تهران است که عمر وسابقه ي بعضي از قسمت هاي بناي آن از همه قسمت هاي ارگ سلطنتي تهران بيشتر و کهن تر  است. کريم خان زند در تابستان سال 1173 ه ق هنگامي که براي حل مسئله ي آذربايجان به طرف چمن سلطانيه حرکت کرد دستور داد که يک دست عمارت ويژه و ديوان خانه ي بزرگ به سبک ساساني و باغي در جنب آن بنا کنند...

در بررسي تحول و اوج هنر نقاشي دوره ي قاجار آمده است: پس از نا آرامي هاي متعدد در ايران، در دوره ي آرامش سلطنت شاه عباس اول، تقريباً 1027 ه ش، دربار صفوي هنرمندان برجسته اي را به خود جذب کرد. لازم به يادآوري است که يک دوره ي اوج و شکوفايي هنر ايراني در همه ابعاد، خصوصاً معماري و تزئينات آن به همين دوره ي حکومت شاه عباس اول مربوط است اما پس از مدتي خلافت و حتي صناعت هنري، رو به سستي گذاشت و صفحات کتاب هاي نفيس از نقاشي هاي پر کار و پر خرج مجلل خالي شد و اگرچه آثاري درخور توجه نيز خلق مي شد اما اين آثار اغلب خالي از خلاقيت بود و اصولاً از موضوعات و حتي ترکيب بندي هاي قديمي تقليد و گرته برداري مي شد و آن چه کم کم رخ نمود يکنواختي و تکرار در اجرا بود .

در بررسي توضيح شمس العماره، يکي از بناهاي مطرح شده کاخ گلستان آمده است: شمس العماره يکي از بناهاي مرتفع و شاخص تهران قديم است. ناصرالدين شاه پس از سفر اروپا متأثر از ديدن تصاوير بناها و ساختمان هاي بلند کشورهاي غربي،  تمايل پيدا کرد که ساختمان بلندي نظير بناهاي فرنگ در پايتخت خود بسازد تا از بالاي آن خود و زنانش بتوانند منظره ي شهر تهران و دور نماي اطراف را تماشا کنند. شاه در حدود سال 1382 هق اين مقصد خود را با "دوست علي خان نظام الدوله معير الممالک" در ميان گذاشت و او را براي ساختن چنين بنايي در بخش شرقي ارگ سلطنتي مأمور کرد.

خانه ي امام جمعه يکي ديگر از بناهاي تزئيني معماري متعلق به دوره قاجار است که در بخش انتهايي اين مجموعه بررسي شده است اين خانه از بناهاي زيباي نيمه دوم قرن سيزدهم هجري قمري است. خانه ي مذکور منزل "ميرزا آقاخان نوري صدر اعظم" بوده که بعداً توسط امام جمعه تهران خريداري شده و به عنوان محل سکونت مورد استفاده قرار گرفته استاين بنا در محدوده ي بافت قديمي و تاريخي شهر تهران و در خيابان ناصر خسرو، کوچه امام جمعه واقع است؛ ساختمان فاقد کتيبه ي تاريخ دار است اما بر اساس خصوصيات معماري و شيوه ي تزئيني بنا، شکل گيري آن را مي توان به اواسط دوران سلطنت ناصرالدين شاه قاجار و از  دهه 1280 ه ق تا 1300 ه ق دانست.  اين خانه داراي دو طبقه ي همکف و اول و همچنين گچ بري ها و تزئينات زيبايي، خصوصاً در داخل بنا مي باشد. ورودي بنا از کوچه امام جمعه توسط راهروي باريکي به حيات متصل مي گردد که در وسط آن حوض سنگي به ابعاد 15/9 در 65/4 متر مربع است و بقاياي تعدادي مجسمه سنگي در اطراف آن نيز وجود دارد...

شناخت مجموعه عظيم ميراث هنري فرهنگ و تمدن نياز به کاري وسيع و همه جانبه دارد تا با طبقه بندي و تنظيم نمونه هاي فراوان باقي مانده از زمان هاي دور بتوان به مسير حرکت طولاني و پيچاپيچ اين رودخانه عظيم، از چشم اندازي دوردست و وسيع پي برد و شکل از ياد رفته ي آن را در حدي نزديک به اصل، بازسازي کرد.

زمينه متنوع و بسيار گسترده ي نقش مايه هاي ايراني موضوع دلپذير و پر اهميتي است که از طريق آن مي شود به چالش هاي فرهنگي ايرانيان با تمدن هاي مجاور يا دور دست پي برد و حد و ميزان تأثير پذيري ما را، در بر آوردي آشکار و تصوير شده، تعيين کرد و دوران هايي چون آغاز هزاره ي اول قبل از ميلاد، قرن چهارم قبل از ميلاد، قرن سوم ميلادي، آغاز قرن هفتم ميلادي، آغاز قرن هفتم هجري قمري و قرن هاي دوازدهم و سيزدهم هجري قمري را در منظر و پهنه ي تاريخي شان تماشا کرد و ناظر اين رخداد هميشگي ماند که چگونه در هر سرفصل و سر آغاز، روح ايراني، فرهنگ هاي غلبه کننده را در استحاله اي دراز مدت اما قطعي به رنگ و مشرب خود در آورده و از آن خود کرده است.

 

يكشنبه 8 آبان 1390 - 10:38


*نام:
*ايميل:
نظر شما:
* اختياری