سه‌شنبه 21 آبان 1398 - 12:43
پر بازديدهاي اين گروه
  • موردي يافت نشد

كتاب

 

اكرم اماني

 

سيد اسماعيل جرجاني

 


-  سيد اسماعيل جرجاني (آفرينندگان فرهنگ و تمدن اسلام و بوم ايران)

- دکتر علي اکبر ولايتي

- شرکت سهامي کتابهاي جيبي وابسته به انتشارات اميرکبير، چاپ اول، 1390

- شابک: 3- 316- 303-964-978

- قيمت: 1100 تومان

«سيد اسماعيل جرجاني» يازدهمين جلد از سري کتابهاي «آفتاب» آفرينندگان فرهنگ و تمدن اسلام و بوم ايران به قلم دکتر علي اکبر ولايتي مي­باشد، که در شش فصل تهيه و تنظيم شده است. در ميان پزشکان ايراني، اسماعيل بن حسين بن احمد جرجاني، معروف به سيد اسماعيل جرجاني، نقشي بسيار مهم در پزشکي دوره­ي اسلامي دارد. جرجاني در گرگان بدنيا آمد، به خوارزم سفر کرد و بخش مهمي از زندگي خود را ميان طبابت و درک محضر بزرگان دين و عرفان تقسيم کرد و سرانجام در سال 531 ق در مرو درگذشت. اين عالم بزرگ شيعي منشأ بوجود آمدن مکتب مهمي در پزشکي در ايران شد. اين مکتب همانا، نگارش آثار پزشکي به زبان فارسي است که تا پيش از جرجاني چنان رونقي نداشت اما آثار جرجاني سنگ بناي مستحکمي شد براي نوشتن آثار پزشکي به زبان فارسي. در ميان آثار جرجاني، بويژه ذخيره­ي خوارزمشاهي از اهميت بسياري برخوردار است. اين کتاب دايره المعارفي است از بخش­هاي گوناگون پزشکي اسلامي، شامل بيماري شناسي، علاج بيماريها، داروشناسي، گياه داروشناسي و بحث­هاي پايه­اي براي رفع بيماريها. نويسنده در فصل اول به اوضاع سياسي و فرهنگي عصر جرجاني مي­پردازد و مي­گويد: نابساماني­هاي اجتماعي و سياسي در اين دوران امکاني را براي سلجوقيان فراهم آورد که دايره­ي فتوح خود را گسترش دهند.گسترش فضاي فرهنگي، بويژه فرهنگ ايراني، در دوران سلجوقي مرهون درايت و کفايت خواجه نظام الملک طوسي بود. وي مدارس مختلفي را در شهرهايي چون نيشابور، مرو، بغداد، اصفهان، بلخ، هرات و ديگر شهرهاي بزرگ نهضتي جديد در تاريخ آموزش و پرورش اسلامي محسوب مي­شود. فصل دوم به علم طب در قرون چهارم تا ششم هجري اختصاص دارد در قرن سوم، طب به منزله­ي بخشي از حکمت يا فلسفه بشمار مي­رفت و منظور از فلسفه و حکمت همه­ي علوم عقلي و مادي بود. ميان قرن سوم تا پنجم هجري چهار پزشک نامدار بر تارک طب اسلامي درخشيدند: علي بن ربن طبري، محمد بن زکرياي رازي، علي بن عباس اهوازي، ابن سينا، اين چهار تن چندان شهرت و اهميت يافتند که تا قرن­هاي بعد، پزشکان تحت الشعاع علم و دانش آنان بودند. پس از ابن سينا پزشکي بيشتر خصوصيت محلي يافت و مکتب­هايي چون اندلسي، مصري يا ايراني پديد آمد. مکتب ايراني بيش از گذشته از زبان فارسي استفاده کرد. نمونه­ي درخشان اين مکتب کتاب ذخيره­ي خوارزمشاهي نوشته­ي سيد اسماعيل جرجاني بود. با ظهور کتاب ذخيره­ي خوارزمشاهي دوران تجدد طب ايراني آغاز شد و از قرن ششم هجري به بعد، اغلب کتاب­هاي طبي و داروسازي از اين کتاب متأثر شدند، از جمله تحفه­ي حکيم مؤمن نوشته­ي محمد مؤمن تنکابني، طبيب شاه سليمان صفوي، و مخزن الادويه خراساني شيرازي هر دو ذخيره اقتباس شدند. «سرزمين گرگان در قرون پنجم و ششم هجري» عنوان فصل سوم اين کتاب مي­باشد که نويسنده در اين فصل به اقتدار و عظمت علمي، فرهنگي و سياسي سرزمين گرگان پرداخته است.  دکتر ولايتي درباره­ي زادگاه و تبار و زندگاني جرجاني در فصل چهارم بعد از معرفي، القاب و کنيه­ها، تولد، وفات، تحصيلات، سفرها، استادان و مذهب به شخصيت علمي و اخلاقي وي مي­پردازد و مي­گويد: اين دانشمند بزرگ در حکمت و ادب و فقه و اصول سرآمد اقران به شمار مي­آمد. او با تحرير کتب گوناگون در فقه، اصول، حکمت و اخلاق توان بالاي خود را در اين علوم نيز نشان داد. شهرت جرجاني را به «امام» مي­توان شاهدي بر مهارت و معروفيت او در علوم اسلامي دانست. وي در الهيات و فلسفه نيز مهارت داشت. از ويژگي­هاي شخصيتي و علمي او اين بود که مردي دقيق و موشکاف بود. وي در دربار، افزون بر مقام علمي، مشاور و رايزن دربار و در رشته­ هاي گوناگون علوم پاسخگوي سؤالات و مشکلات بزرگان دربار بود. در اخلاق او را مردي خوش خو، خوش برخورد و اهل تعادل و ميانه­رو توصيف کرده­اند و از صفات او، ياري و همراهي با ديگران و سخاوتش را ستوده­اند. نگارنده فصل پنجم را به تأليفات جرجاني اختصاص داده است و در آن به معرفي و شرح کوتاهي از آثار پزشکي و غير پزشکي وي پرداخته است: آثار پزشکي جرجاني عبارتند از:

1)ذخيره­ي خوارزمشاهي

2) خُفّي علائي

3) الاعراض الطبّيه و المباحث العلائيه

4) يادگار

5) زبده الطب

6) کتاب في حفظ الصحه

7) کتاب در علم تشريح

8) التذکره الاشرفيه في الصناعه الطبيه        

9) الطب الملوکي

10)کتاب تدبير اليوم و ليله

11) ترجمه­ي قانون ابن سينا

12) الذخيره الخوارزمشاهي يا کتاب الذخيره

الخوارزمشاهي باللغه العربيه

 علاوه بر اينها، کتاب المنبه، کتاب في الرد علي الفلاسفه، کتاب في التحليل، کتاب في القياس و کتاب وصيت نامه جز آثار و تأليفات غير پزشکي جرجاني محسوب مي­شوند. جايگاه جرجاني در پزشکي و جايگاه وي در زبان و ادب فارسي، نوآوريهاي پزشکي جرجاني و اهميت وي در خارج از ايران و تاثير او در آثار پس از خود عناويني هستند که نگارنده در فصل ششم به آنها مي­پردازد. و درباره­ي جايگاه وي در پزشکي چنين مي­گويد: جرجاني بعد از ابن سينا نخستين کسي است که در آثار خود همه­ي مباحث علم طب را، چنان که قدما مي­انديشيده­اند، با آخرين تحقيقات و مطالعات موجود در زمان خود بررسي کرده است.کتابهاي او از نظر مراجع در زمره­ي منابع قابل اعتماد جهان بشمار مي­روند. او در آثار پزشکي خود، شيوه­ي مبتني بر تجارب مکرر و پراکنده­ي رازي در الحاوي و بيان منطقي و دشوار ابن سينا و ديگر نويسندگان پيشين را با تجارب خويش تلفيق کرد و با روش منطقي و ساده مطالب پزشکي را مطرح کرد. تحقيقات و نوشته­هاي جرجاني صرفاً به کليات پزشکي و طب اسلامي محدود نيست، بلکه جميع عوامل سلامتي و بيماريها را به تفکيک بررسي و در هر مورد تحقيقي وسيع کرده است. مؤلف در ادامه­ي اين بحث به نمونه­هايي از نثر جرجاني اشاره کرده است. برخي از نوآوري­هاي پزشکي جرجاني عبارتند از:

1) وي فوايد اعضاي بدن حيوانات را در پزشکي مطرح کرد.

2) براي نخ بخيه، علاوه بر ابريشم که قبلاً مرسوم بود موي خرگوش را پيشنهاد کرد و آن را بکار برد.

3)نظريه­ي جديد کاهش وزن که امروزه بسيار بدان توجه مي­شود.

4) درمان سرطان با پيشنهادهاي سودمند وي راهي جديد يافت.

5) تقسيم داروها به سه دسته­ي معدني، گياهي و حيواني.

6) او نخستين پزشکي بود که علائم مشخصه­ي بيماري تومور غشاي نازک و سخت مغزي را توصيف کرد و . . .

در پايان نيز به اهميت جرجاني در خارج از ايران اشاره شده است.    

 

يكشنبه 8 آبان 1390 - 10:34


*نام:
*ايميل:
نظر شما:
* اختياری