شنبه 4 خرداد 1398 - 15:59
پر بازديدهاي اين گروه
  • موردي يافت نشد

كتاب

 

اكرم اماني

 

خرم، خونين، جاودانه

 


-  خرم، خونين، جاودانه (سه مقاله پيرامون ادبيات مقاومت)

- محمدجواد جزيني

- کتابهاي سيمرغ وابسته به انتشارات اميرکبير، چاپ اول، 1390

- شابک: 6-1349-00-964-978

- قيمت: 1300 تومان

جنگ که آغاز شد جوانان داوطلب براي دفاع و دفع تجاوز دشمن تا دندان مسلح به سوي جبهه هاي جنگ شتافتند و آن ها که ذوق و شوقي براي نوشتن در خود ديدند از همان آغاز جنگ قلم به دست گرفتند و بدون برنامه ي از پيش تعيين شده نخستين داستانهاي جنگ تحميلي و دفاع مقدس را آفريدند. نوقلمان جوان جنگ ديده از  نخستين ماه هاي وقوع تجاوز به خاک ايران اسلامي به سوي تجربه اي عظيم و فراسوي حيات متعارف پرتاب شدند، و نخستين گام ها را براي خلق داستان در اين تجربه­ي سترگ و در اين وادي کشف و شهود معناها و شعور ايماني و آرماني در زندگي فردي و جمعي خود در جبهه ها برداشتند...

 اکنون با گذشت آن روزها و فاصله گرفتن از آن دوران، مجال لازم براي رؤيت کل مجموعه­ي آن رويداد بزرگ و درک هرچه دقيق­تر و روشن­تر جزء به جز آن حماسه ي عظيم فراهم آمده است، و در گوشه و کنار کشور شاهد تلاش خلاق داستان نويسان جوان و نوقلمان باذوق و هوشمندي هستيم که تعهد، درک، جستجو و تکنيک را با هم آميخته­اند تا درباره­ي حماسه هاي هشت سال دفاع مقدس آثاري ارزشمند حول مضمون هاي مربوط به جنگ و دفاع مقدس خلق نمايند مجموعه ي «روايت ديگر» با ورود به حوزه ي داستان، داستان کوتاه، نمايشنامه، فيلم نامه و نقد ادبي دفاع مقدس پنجره اي تازه در مقابل خواننده مي گشايد تا نويسندگان جنگ ديده را در کنار نوقلمان و جوانان نويسنده ي امروزي قرار دهد و با همراه شدن با اين داستان نويسان - جنگ نديده و جنگ ديده- و ارج نهادن به شور و شوق آفرينشگرانه­ي آنها سهمي هرچند اندک در نشر داستاني و هنري حماسه هاي جاودانه ي دفاع مقدس داشته باشد. کتاب حاضر- خرم، خونين، جاودانه- داراي سه مقاله پيرامون ادبيات مقاومت مي باشد. مقاله ي نخست «تحليل محتوايي کارنامه ي نشر کتاب درباره ي خرمشهر» نام دارد که نويسنده در آن به چاپ و نشر کتابها درباره ي خرمشهر پرداخته و فهرست و آمار دقيقي را در اين باره بيان کرده است. و مي گويد: در طول سالهاي جنگ و بعد از آن، در حوزه­ي کتاب آثار متنوعي به چاپ رسيد که به توصيف و تحليل و نقل و نقد اين حوادث پرداخته اند. اين کتابها در حوزه هاي متنوع سياسي، نظامي، اجتماعي، ادبي و .... به شرح ابعاد و زواياي هشت سال جنگ، مقاومت ها و ويراني ها و پيامدهاي آن پرداخته اند. طبق آمارهاي رسمي منتشر شده از سال 1359 تا شهريور 1381 يک هزار و ششصد و هفتاد و هفت عنوان کتاب منتشر شده است. نويسنده در اين پژوهش- مقاله ي نخست- که با هدف تحليل محتواي کتابهاي منتشر شده درباره ي خرمشهر انجام شده است. کارنامه ي بيست و دو سال نشر کتاب درباره ي خرمشهر، را مورد بررسي قرار داده است. نخستين کتاب منتشر شده درباره ي خرمشهر کتاب يادواره ي دو مجاهد شهيد در جنگ تحميلي با کفار بعثي، برادر شهيد احمد و مجيد سليماني است که در شهر قم و توسط سازمان مجاهدين انقلاب اسلامي در سال 1359در 40 صفحه منتشر شده است. کتاب شامل زندگي نامه و وصيت نامه هاي دو برادر است... از پرکاربردترين قالبهاي نگارشي در حوزه ي کتاب خرمشهر، ادبيات، داستاني است. جلوه هاي مقاومت شهري، مظلوميت مردم غيرنظامي، آوارگي ها، مقاومت هاي مردم اين شهر و تلاش جمعي مردم براي آزادسازي دوباره ي خرمشهر به عنوان قله پيروزي هاي جنگ همواره دست مايه ي بسياري از داستان نويسان بوده است. از نخستين کسانيکه درباره­ي خرمشهر نوشت «پرويز مسجدي» بود. او در کتاب روزهاي مقاومت در خرمشهر درباره ي «درگيري هاي مردم با دشمن، حمله­ي تانکها، روزهاي مقاومت و درگيري در کوي طالقاني خرمشهر و خارج کردن زنان و کودکان از ميان آتش دشمن، مي نويسد. «قاضي ربيحاوي» از ديگر داستان نويسان جنوبي بود که درباره ي خرمشهر نوشت. قاسمعلي فراست، غلامرضا عيدان، هادي خرمالي، فاطمه حسن وند، بيژن نجدي، کاوه بهمن، مريم جمشيدي، حسينعلي جعفري، فيروز زنوزي جلالي، راضيه تجار، احمد شاکري، يوسف عزيزي، علي فرخ مهر و... از ديگر نويسندگان داستانهاي جنگي درباره ي خرمشهر بودند. نگارنده ابتدا در اين بخش نويسندگاني که درباره ي خرمشهر داستان نوشته اند را نام مي برد سپس به خلاصه اي مختصر از برخي داستان ها اشاره مي کند: کاوه بهمن هم در رمان جنگي که بود داستان زندگي دو جانباز به نام هاي رضا و حبيب را روايت مي کند. حبيب معلول است و با ويلچر حرکت مي کند و رضا نيز دو چشم خود را در جبهه از دست داده است. جنگ به پايان رسيده و اوضاع تغيير کرده است. در جريان داستان، رضا به ياد دوران کودکي خود مي افتد. مرگ مادر، گم شدن خواهر و پدرش را هنگام حمله ي عراقي ها به خرمشهر به ياد مي­ آورد. همچنين مقاومت مردم و مسلح شدن آنها در تلاش براي دفاع از کشور را بخاطر مي آورد. حالا، پس از جنگ، رضا بدنبال خواهرش زهرا به تهران آمده است و بالاخره قبر پدرش را مي يابد. تميز بودن قبر پدر، اميدي را در دل رضا روشن مي کند و...

 کتاب از خرمشهر تا فاو تحليلي نظامي، سياسي از سير چهار سال جنگ تير ماه 1361 تا مرداد 64 نيز گزارش تحليلي چهار سال جنگ، از زمان فتح خرمشهر در خرداد 1361 تا آزادسازي دوباره ي مهران در تير ماه 1365 است. کتاب در دو فصل به صورت اجمالي در هشت مبحث به عملياتهاي مختلف و ابعاد و زواياي جنگ پرداخته است و نقاط قوت و ضعف نيروهاي خودي و دشمن، دستاوردهاي نظامي و سياسي و چگونگي ارتقاي نيروهاي ايران را در زمينه هاي سازماندهي و تاکتيک در طي اين دوران نشان داده است. گزارش هاي جنگ يکي از اسناد مهم جنگ تحميلي بحساب مي آيد. برخي از اين گزارشها روايت روزهاي مقاومت در خرمشهر است، از جمله ي اين کتابها مي توان به کتاب يادداشتهاي خرمشهر: نامه ها و يادداشتهاي شهيد بهروز مرادي اشاره کرد. بهروز مرادي از جواناني بود که از همان روزهاي آغاز جنگ براي بيرون راندن دشمن متجاوز در جبهه ها حضور پيدا کرد و اين حضور تا فتح خرمشهر و پس از آن هم تا عمليات کربلاي 5 ادامه يافت... خاطرات دشمنان متجاوز از خرمشهر هم از جمله کتابهاي قابل توجه است. در مجموعه ي هفت جلدي اسراي جنگ تحميلي به روايت اسراي عراقي مصاحبه با افسران و سربازان اسير عراقي درباره ي رفتار عراقي ها با رزمندگان ايراني در عمليات بيت المقدس، آزادسازي خرمشهر و... آمده است. اين کتاب، مجموعه ي هفتاد و دو مصاحبه با افسران و سربازان اسير عراقي در سالهاي 1361 و 1362 است. نگارنده در ادامه­ي اين بحث به نهادهايي که به چاپ آثار جنگ پرداخته اند نيز اشاره مي کند و مي گويد: برخي نهادهاي فرهنگي هم مجموعه اشعاري را درباره­ي خرمشهر منتشر کرده­اند؛ مانند وزارت ارشاد اسلامي با انتشار کتاب شعر جنگ؛ و همچنين کتاب گزيده­ي شعرجنگ و دفاع مقدس به انتخاب و توضيح حسن حسيني که شامل نود و هشت قطعه شعر از شاعران معاصر است، که در انواع قالبهاي شعري (مانند غزل، قصيده، شعر آزاد و مسمط) درباره ي دفاع مقدس سروده شده اند. برخي از اشعار به مناسبت آزادي خرمشهر براي اشخاص خاص سروده شده اند. مجموعه اشعار جنگ به کوشش محمود شاهرخي، عباس مشفق و... از اين گونه آثار است. نويسنده همچنين درباره­ي آمار و ارقام نشر کتب و درصد آنها چنين مي گويد: در زمينه­ي کتابهايي با موضوع خرمشهر بيشترين تعداد کتابهاي منتشر شده مربوط به سال 1376 است. اما بيشترين رشد به لحاظ موضوعي در سال 1363 بوده است که 2/65% کتابهاي چاپ شده را شامل مي­شود. آمار کتابهاي منتشر شده در سال نشان مي دهد که هر ساله با رشد قابل توجهي همراه بوده است. اما اين رشد در زمينه­ي کتابهاي درباره  خرمشهر نسبتي معنادار نداشته است. مقايسه ي سهم نسبي کتابهاي منتشر شده ي جنگ تحميلي به کتابهاي منتشر شده با موضوع خرمشهر نشان مي دهد که بطور ميانگين هر ساله با رشدي در حدود 22/26 درصد همراه بوده است در حالي که رشد کتابهاي جنگ تحميلي به کل کتابهاي چاپ شده در سال به مراتب بيشتر از آن است... از ميان سيصد و نوزده عنوان کتاب درباره ي خرمشهر 290 عنوان آن را مردان پديد آورده اند، 8 عنوان فاقد نام پديدآورنده و 21 عنوان را زنان تأليف کرده اند. به اين معنا 9/90 درصد آثار درباره ي خرمشهر را مردان تأليف کرده اند و نقش زنان در اين ميان تنها 6/6 درصد بوده است. بجز يک مورد که خاطرات زنان حاضر در خرمشهر بوده، ده عنوان مجموعه ي شعر شاعران زن هم ديده مي شود. سه عنوان اثر داستاني از زنان داستان نويس بوده و در بقيه ي عنوانها زنان نقش گردآورده و بازنويس داشته اند. «زنان، اسطوره هاي ايثار» عنوان مقاله ي دوم اين کتاب مي باشد که نويسنده در آن به سيماي زنان در جنگ پرداخته است. و تلاش نويسنده بر آن بوده تا جايگاه زنان ايثارگر و شهيد در آثار مکتوب دفاع مقدس را مورد بررسي قرار دهد. گفته اند که جنگ کارزاري مردانه است اما همواره زنان قربانيان خاموش و گمنام جنگ ها هستند و از آن رو که در بسياري از صحنه هاي جنگ تنها مردان ميدان دار نبردها بوده اند، در نگاه اول شايد بنظر برسد که زنان در اين کارزار نقش پرثمري نداشته اند. اما زناني هم بوده اند که گاه در صحنه هاي نبرد، و گاه در پس خط مقدم و توسعه در پشت جبهه و در کانون خانواده نقش پرتأثيري داشته اند. در اغلب کتابهاي چاپ شده در حوزه ي دفاع مقدس، زنان شخصيت هاي صبور، بردبار و شکيبا هستند که اگرچه مصيبت هاي فراواني را تحمل مي کنند اما شجاعانه و اميدوارانه براي رسيدن به پيروزي تلاش مي کنند...

بخش مهمي از خاطرات زنان از روزهاي نخست جنگ مربوط به کادر پزشکي بيمارستان هاي شهرهاي مرزي است؛ پرستاران، پزشکان و امدادگرها و حتي تکنيسين هايي که با شروع جنگ از منطقه بيرون نرفته بودند. از اين نمونه مي توان از کتاب مستوران روايت فتح نوشته­ي طاهره قاسمي امين نام برد. اين کتاب، مجموعه خاطرات سيزده نفر از زناني است که به ياري رزمندگان شتافتند. اين خاطرات همانند يک روزشمار، از ابتداي وقايع کردستان تا عمليات مرصاد، از دلاوريها و فداکاري زنان در رساندن کمک به جبهه ها سخن مي گويد. خاطراتي از مريم کاتبي (امدادگر)، راضيه خليليان (امدادگر)، شريفه آل ناصر (بسيجي)، اعظم نامدارپور (امدادگر)، مهناز جزايري(تکنيسين بيهوشي)، حميرا خان بيگي (امدادگر) و... در کتاب ده مقاله: مقالات برگزيده يادواره ي شهداي زن، بهمراه نکته ها و لطايف در مقام زن نوشته ي محمدعلي اخگري نيز در دو بخش بخش اول: برگزيده اي از نکته ها و لطايف درباره ي مقام زن است که خود شامل مباحث: زن و مقامات معنوي، با نگرشي بر زندگاني فاطمه (س)؛ زن و مسئوليت سنگين تربيتي؛ زن، جهاد و شهادت؛ زن در اسلام و اجتماع؛ زن و فرهنگ شهادت؛ زن و انقلاب اسلامي ايران؛ تعرض به جايگاه زن؛ زن و ابتذال؛ زن و دفاع از حقوق خود؛ تفاوت زن و مرد؛ زن و انتخاب الگو و نگرش ويژه ي اسلام به زن است. بخش دوم کتاب نيز شامل ده مقاله، مقالات برگزيده ي يادواره ي شهداي زن است. «جلوي شهادت در داستانهاي جنگ» عنوان مقاله ي سوم کتاب مي باشد که نويسنده در اين مقاله با هدف شناخت و تحليل جايگاه مفهوم شهادت در داستان جنگي به بررسي آثار داستاني (داستان کوتاه و رمان) جنگ تحميلي مي پردازد. مبناي بررسي کتاب شناسي توصيفي داستانهاي بلند و رمان جنگ در ايران است. نگارنده 46 رمان و داستان جنگ را در اين مقاله مورد بررسي قرار داده است. و بيان مي دارد که در اين مقاله اصطلاح داستان جنگ توسعاً به داستانهايي اطلاق مي شود که بيانگر رويدادها و حوادث و تأثيرات جنگ باشد. از آنجا که موضوع اين مقاله بررسي جايگاه مفهوم شهادت در داستانهاي جنگ تحميلي است، در اين بررسي تنها داستان بلند و رمانهايي بررسي مي شوند که صرفاً به جنگ عراق عليه ايران مي پردازند و آن بخش از آثاري که به حوادث غير از جنگ تحميلي مي پردازند مثل جنگ کردستان و... از دايره ي تحقيق خارج شده است. تنها پنج اثر از چهل و شش اثر داستاني به جنگ ايران و عراق مربوط نمي شد. از چهل و يک اثر مورد بررسي در اين پژوهش محور اصلي 27 رمان مسأله ي شهادت است. به شکلي که طرح  داستاني اين آثار بر محور زندگي يک رزمنده است و در نهايت با شهادت او اثر پايان مي پذيرد. از جمله ي آثار مي توان به سرود اروند نوشته ي منيژه آرمين اشاره کرد. اکبر که درگير مسائل سياسي است با آغاز جنگ به صف رزمندگان مي پيوندد و در يک مصاف مردانه به شهادت مي رسد. يا در رمان مادر شهادت فرزندت مبارک نوشته ي فهيمه خدادوست هم محسن داوطلبانه به جنگ مي رود و به شهادت مي رسد. از تعداد 41 اثر مورد بررسي، در 36 اثر حتما يک يا چند تن از شخصيت هاي فرعي در جنگ به شهادت مي رسند. در اين گونه آثار حضور شخصيت فرعي زمينه ي پررنگ شدن موضوع را بر عهده دارد. رمان هايي چون فراسوي ستيزها نوشته ي کورش صفايي، چشم­هاي اشک آلود نوشته­ي جليل پور، زمين سوخته­ي احمد محمود و چشمانم زنده است هادي خرمالي. تاثير شهيد بر شخصيت هاي ديگر، شهادت و تاثير آن در خانواده، شهادت و تاثير آن در دوستان شهيد، شهادت در اسارت و شهيد مفقودالاثر عناويني هستند که نگارنده در ادامه به آنها پرداخته است. لازم به ذکر است که نگارنده در پايان هر يک از اين سه مقالات فهرستي از منابع و کتابشناسي مربوط به آن مقاله را نيز ذکر کرده است که براي پژوهشگران اين بحثها بسيار مفيد و کاربردي مي باشد.

 

يكشنبه 1 آبان 1390 - 12:26


*نام:
*ايميل:
نظر شما:
* اختياری