چهارشنبه 7 تير 1396 - 1:16
پر بازديدهاي اين گروه
  • موردي يافت نشد

مقاله

 

نيما نوربخش

 

بارگاهي نوراني، ميعادگاه عاشقان اهل بيت

 

نگاهي به معماري حرم مطهر حضرت امام رضا(ع)


براساس منابع تاريخي مكاني كه پيكر مطهر امام رضا (ع) دفن شد در اصل قريه‌اي كوچك به نام سناباد بود كه در حاشيه شهر طوس قرار داشت و به بركت وجود امام رضا (ع) آن دهكده شهري بزرگ شد كه حول محور حرم امام رضا (ع) ساخته و شهر طوس حاشيه‌اي بر اين شهر شد كه به مشهدالرضا مشهور است.

مامون، امام رضا (ع) را به روايتي در سرخس و به روايتي در طوس مسموم و به شهادت رساند و دستور داد پيكر مطهر ايشان را در قريه سناباد طوس در دارلاماره حميد بن قحطبه طايي به خاك بسپارند.

دارالاماره و يا باغ حميد بن قحطبه طايي در دهكده سناباد، دژي نظامي بوده، كه تاريخ ساخت آن به قبل از اسلام مي رسد. اين محل بر سر سه راهي سناباد و نيشابور و سرخس و طوس و رادكان واقع بوده، در واقع به عنوان راهداري، تأمين كننده امنيت راه هاي آن منطقه و محل استقرار مرزبانان بود.

با مرگ هارون و دفن وي در اين محل، دارالاماره به بقعه هارونيه شهرت يافت. مامون براي تبرئه خود از اتهام به شهادت رساندن امام (ع)، فرمان داد تا امام (ع) در بقعه هارونيه نزديك قبر پدرش دفن كنند.

بر اساس قول مورخين اصل بناي داخلي تالار دارالاماره معبد (آتشكده) بوده، كه پس از دفن هارون به دستور مأمون تخريب و به سبك معماري خراسان، چهار ديوار ساده با ارتفاعي نسبتا كوتاه كه با گنبدي با خيز كم پوشش يافته بود، ساخته شد.

اين مكان بعد از دفن امام رضا به از سوي شيعيان و علوياني كه تعداد آن‌ها در ميان خراسانيان كم نبود به عنوان مشهدالرضا تغيير نام داد. همين علويان در بعد از به قدرت رسيدن آل بويه اقدام به ساخت مقبره براي امام رضا شدند.

نخستين سنگ مضجع منوّر امام رضا (ع) ، كه هم اكنون در موزه مركزي آستان قدس رضوي نگهداري مي شود، سنگ مرمري است، با ابعاد چهل سانت طول و سي سانت عرض و قطر شش سانتيمتر. روي سنگ عباراتي مشتمل بر آيه قرآن و اسامي پيشوايان معصوم، به خط كوفي نوشته شده، كه از لحاظ قدمت و نوع خط، حائز اهميت بسيار است.

اين سنگ از قرن پنجم هجري ، بر مرقد منور قرار گرفت. تاريخ حك شده بر سنگ، سال 516 هجري قمري را نشان مي دهد. به مرور زمان سنگ مرقد، ارتفاع و حجم يافت. در دوره‌هاي بعدي مكعبي به شكل صندوق با حجم و ارتفاع بيشتري ساخته و بر فراز مرقد شريف قرار گرفت. اين مقدمه براي ساخت ضريح بود كه در دوره شاه طهماسب بر مرقد امام رضا (ع) قرار گرفت.

نخستين بنايي كه گرداگرد مرقد مطهر امام رضا ساخته شد، به دوره سامانيان و حكومت آن‌ها در خراسان مي‌رسد. گنبد اين بنا در دوره سلجوقيان نصب شد. اما در اوايل قرن هفتم هـ .ق، دوران سلطنت سلطان محمد خوارزمشاه، بار ديگر ازاره حرم مطهر با كاشيهاي ممتاز، معروف به كاشي سنجري تزئين يافت واكنون اين كاشيها با تاريخ اثني عشر و ستمائه (612) در حرم موجود است.

علاوه بر اين، اطراف درِ پيش روي مبارك در ضلع شمالي رواق دارالحفاظ، كتيبه اي از كاشي چيني مانند ممتاز، مربوط به عهد خوارزمشاهيان تزيين يافت. در اين كتيبه به خط ثلث برجسته، نام و نسب حضرت امام رضا (ع) تا حضرت اميرالمؤمنين (ع) مكتوب است.

دوران صفويه با توجه به استقرار حكومت شيعيان و ارادتي كه شاهان اين سلسله به ائمه داشتند يكي از دوران‌هايي بود كه حرم مطهر رونق پيدا كرد. شاه طهماسب صفوي نخستين ضريح مرقد منور را در سال 957 هـ .ق ساخت.

وي در سال 932 هـ .ق دستور داد تا گنبد را را با طلا پوشاندند. علاوه بر اين، ايوان امير عليشير و گلدسته كنار گنبد را نيز طلا كاري كرد. اما مهمترين تغييري كه در حرم مطهر امام رضا(ع) روي داد با معماري شيخ بهايي كه امروز در حرم مطهر دفن است، انجام شد.

پس از اين كه در سال 997 هـ . ق عبدالمؤمن خان ازبك اقدام به غارت اموال آستان قدس رضوي و طلاهاي گنبد منور كرد؛ شاه عباس اول در سفري كه به مشهد آمد مجدداً گنبد را طلاكاري كرد، اين كار در سال 1016 هـ . ق. پايان يافت.

جريان آمدن شاه عباس و طلاكاري گنبد به خط ثلث و خطاطي عليرضا عباسي در كتيبه كمربندي گنبد مكتوب است. علاوه بر آن، شاه سليمان صفوي به تعمير رواق دارالسياده و طلاكاري مجدد گنبد كه در اثر زلزله سال 1084 هـ . ق. آسيب ديده و فروريخته بود اقدام كرد.

طلاكاري مجدد گنبد درعهد شاه سليمان بر چهارترنج ساقه گنبد به خط محمدرضا امامي كتيبه شده است. رواقهاي توحيد خانه، گنبد الله ورديخان، گنبد حاتم خاني نيز از آثار عهد صفويه است.

از دوره صفويه به بعد حرم امام رضا علاوه بر تزئيناتي كه سلسله‌هاي مختلف بر آن افزودند گسترش يافت. دومين ضريح به دستور شاهرخ، نوه نادر ساخته و وقف مرقد مطهر شد.

اين ضريح فولادي مرصع بدون سقف كه معروف به ضريح نگين نشان بود، پنجره ها و شبكه هاي چهار طرف آن داراي گوي و ماسوره هايي بود كه با نگين هاي كوچك ياقوت و زمرد تزيين يافته و تعداد آنها بالغ بر 2000 مي شد.

در عصر پادشاهي فتحعلي شاه قاجار به دستور وي ضريحي فولادي و ساده به ابعاد (3×4) و ارتفاع 2 متر ساخته و روي ضريح دوم (ضريح نگين نشان) نصب شد. اين ضريح از 5 ضريح مرقد مطهر امام رضا (ع)، كوچك تر است، به همين دليل با ضريح ديگري تعويض شد و اكنون در موزه تاريخ مشهد نگهداري مي شود.

ضريح چهارم به ضريح ملمع طلا و نقره و ضريح شير و شكر معروف بود. اين ضريح نيز در سال 1338 بر روي ضريح نگين نشان يا ضريح دوم نصب شد. طراحي اين ضريح توسط مرحوم حافظيان انجام گرفت و حاج محمد تقي فروتن اصفهاني با نظارت استاد حافظيان كار اجرا و قلمزني آن را انجام داد. سرانجام ضريح پنجم در سال 79 جايگزين ضريح چهارم شد.

کل فضاي مرقد در يک حصار آجر 3 سانتي قرار دارد که 3 يا 4 ورودي در اين حصار تعبيه شده است. اين ورودي ها هرکدام با نام خاص نامگذاري شده اند. يکي از اين ورودي ها باب الرضا است.

در حياط اين ورودي حوض بزرگي قرار داده شده که در سمت راست صحن قرار دارد که با اشکال مختلفي ساخته شده است. پوشش کف از سنگ بوده و بر روي اين سنگها تخته فرشهايي قرار داده اند که حدود يک سوم اين صحن را پوشش داده است.

اين صحن توسط رواقي و صحن خيلي کوچکي به صحن اصلي حرم متصل مي شود. اين صحن(صحن اصلي) نيز مانند صحن ورودي مفروش بوده و داراي حوض وسيع و بزرگي است که با توجه به معماري مساجد اصلي ترين عنصر محسوب مي شود. اين حوض دقيقا در رو به روي در ورودي حرم امام (ع) قرار دارد.

صحن اصلي داراي 4 ايوان هست که 2 تاي آن داراي در ورود و خروج هستند. حرم به صورت 4 ايواني و به سبک آذري ساخته شده است.

ايوان منتهي به ضريح مقدس از طلا ساخته شده و داراي دو درب ورودي است. دربها از طلا و در قابهاي شيشه اي نگهداري مي شوند. در محل اتاقک ضريح که با 3 تا 4 پله از سطح زمين به پايين مي رود. دالاني در سمت چپ نزديک درب محل ضريح قرار دارد. گنبد طلايي دو پوسته و گريو است.

ديوارهاي حرم مطهر از سطح به بالا، داراي چند قسمت است : ابتدا حاشيه اي كوتاه از سنگ مرمر، به ارتفاع 20 سانتي متر، قسمت پايين ديوارها را پوشانده است.

بالاي اين حاشيه، يعني ازاره حرم مطهر به ارتفاع 92 سانتي متر، از كاشي هاي بسيار نفيس و ممتاز، مشهور به كاشي هاي سنجري، با اشكال هندسي منظم معمولاً شش و هشت و چهارضلعي، با رنگ هاي بسيار بديع و دلپذير، كه درنوع خود بي نظير است، پوشش يافته، بر روي اغلب اين كاشي ها كه از قدمت و سابقه تاريخي هشتصد ساله برخوردار است، با خطوط رقاع، ثلث و نقوش اسليمي بطور برجسته، آيات و احاديث و كلمات قصار و امثال و اشعاري مكتوب و منقوش شده است.

چند نکته خواندني درباره حرم امام رضا (ع):

1-28 هزار لامپ در حرم امام رضا عليه السلام روشن مي‎باشد، که اکنون علاوه بر 28 هزار شعله برق، شش هزار لوستر نيز در ابعاد مختلف و با قدمت‎هاي طولاني مورد استفاده قرار گرفته است.

2-ضريح اول، ضريحي چوبي بوده، با تسمه‎هاي فلزي و پوششي از صفحات طلا و نقره. اين ضريح در زمان شاه طهماسب صفوي يعني سال 957 هجري قمري ساخته و بر روي صندوق چوبي مضجع منور نصب مي‎شود. در سال 1311 همزمان با تعويض صندوق به دليل فرسودگي پايه‎ها ضريح برچيده شده، پوشش طلا و نقره و جواهرات آن از چوب‎ها جدا و به خزانه آستان قدس منتقل مي‎شود.

3-در زمان توليت ميرزا سعيدخان براي مصون ماندن نذورات داخل ضريح دوم ، شبکه و پوشش طلايي روي ضريح منور قرار مي‎گيرد، و بدين ترتيب سقف آن پوشش مي‎يابد. اين ضريح به دليل وقف دائمي بودن تا قبل از شروع عمليات جايگزيني و نصب اخير ضريح مطهر جديد يعني پنجمين ضريح بر مضجع شريف و زير ضريح پيشين قرار داشت. ضمن عمليات اخير محل نصب اين ضريح تغيير يافت و به قسمت تحتاني حرم مطهر منتقل گرديد.

4-پس از گذشت بيش از چهل سال از نصب ضريح پيشين(ضريح چهارم)؛ دلايلي چون فرسودگي،  سست شدن پايه‎ها و ساختار ضريح و ساييدگي پوشش و روکش‎هاي نقره‎اي و طلايي آن، ساخت و نصب پنجمين ضريح را ضروري کرد.

5-به دستور مقام معظم توليت آستان قدس رضوي حضرت آية الله واعظ طبسي، از سال 1372 مطالعات و بررسي‎هاي مقدماتي ساخت ضريح آغاز گرديد، و به دنبال آن طرح‎هاي متعددي از طرف هنرمندان نامي کشور ارايه شد و نهايتاً توفيق طراحي ضريح نصيب استاد برجسته نگارگري کشور جناب آقاي فرشچيان گرديد.

6-به منظور ساختن آخرين ضريح نخست بر اساس طرح موجود پايه‎ها و ساختار ضريح که ترکيبي از کار آهنگري و نجاري است توسط واحدهاي مربوطه در آستان قدس رضوي در نهايت استحکام انجام گرفت و ساختاري مرکب از آهن و فولاد و چوب گردو براي نصب روکش‎ها و پوشش طلا و نقره ساخته شد.

7-با آماده شدن طرح استاد فرشچيان کار قلمزني و زرگري و به عبارت ديگر اجراي طرح که اساس کار ساخت ضريح و صورت پذيري آنست از تاريخ 12/11/75 تحت نظارت عاليه هنري استاد فرشچيان شروع شد و از ميان چند نفر از هنرمندان قلمزن همچنان توفيق کار قلمرني ضريح مطهر، نصيب استاد خدادادزاده اصفهاني گرديد.

8-پس از چهار سال با کار بي وقفه روزانه و بعضاً شبانه و همچنين با کار متوسط روزانه شش نفر در کمال ظرافت و امتياز هنري و در نهايت صلابت و استحکام کار قلمزني پايان يافت و ضريح براي حمل و نصب آماده گرديد. از ويژگي‎هاي ضريح مطهر جديد، ضخامت پوشش نقره‎اي آن است که حتي بعضاً به بيش از سه ميليمتر مي‎رسد.

9-عمليات اجرايي برچيده شدن ضريح پيشين و نصب پنجمين ضريح از شامگاه روز شنبه 21/10/79، پس از مراسم غبارروبي آغاز گرديد، و با هماهنگي کامل نيروهاي فني - تخصصي مورد نياز به طور متوسط روزانه هفتاد نفر در سازماني منظم و منسجم با تقسيم کار و تعيين مسئوليت هر يک از بخش‎هاي عملياتي و مديران مربوطه طبق جدول زمان‎بندي شده، تحت مديريت مهندس مهدي عزيزيان، مدير عامل سازمان عمران و توسعه حريم حرم امام رضا (ع) طي مدت پنجاه روز انجام گرفت.

10-از جمله اقدامات اساسي ديگري که همزمان با نصب ضريح مطهر صورت پذيرفت، بتون ريزي و کف سازي و مفروش نمودن کف حرم مطهر با سنگ‎هاي مرمر بسيار نفيس همراه با کانال کشي و برقراري سيستم تهويه است، و نيز مرمت آيينه کاري‎ها و کاشي‎کاري‎ها و کتيبه‎هاي روضه منوره از جمله ديگر اقداماتي بود که در جريان عمليات نصب ضريح به آن مبادرت شد.

11-سنگ پلاک پيشين مضجع، که مرکب از 12 قطعه سنگ بود برداشته شده، به موزه مرکزي آستان قدس رضوي انتقال يافت، و به جاي آن سنگ نفيس مرمر يکپارچه به طول 20/2 و عرض 10/1 و ارتفاع 90 سانت که در نهايت جلا و صفا و زيبايي حجاري شده بود نصب گرديد.

12-در اطراف ضريح مطهر به نشانه چهارده معصوم چهارده دهانه به شکل محراب طراحي و اجرا شده است. سير نقش‎ها و جهت قوس‎هاي آن يکديگر را همراهي و تکميل کرده، و مدار يگانه آنها که نهايتاً به مرکز و نقطه واحدي مي‎رسد، تداعي کننده اصل اصيل عرفاني مشاهده وحدت در کثرت و کثرت در وحدت مي‎باشد، و نيز وحدانيت ذات باري‎تعالي و قائميت و بازگشت پذيري کائنات و ممکنات را به او متجلي مي‎سازد.

13-در هشت لچکي چهار گوش ضريح مطهر، به سبک هنر اصيل ايراني، از گل آفتابگردان که نمادي از شمس الشموس که يکي از القاب امام رضا عليه السلام است نقش‎هايي تعبيه شده است. در اطراف ضريح مقدس گل‎هايي پنج و هشت برگي به نشانه خمسه طيبه و هشتمين امام طراحي و اجرا شده است.

14-دو سوره مبارکه «يس» و «هل اتي»، در بالاي ضريح مطهر به صورت کتيبه دور تا دور ضريح نوشته شده است. طول کتيبه بالايي يعني سوره مبارکه «يس» داراي 66/17 و عرض 18 سانتيمتر و طول کتيبه «هل اتي» 76/16 و عرض آن 14 سانت مي‎باشد، هر دو کتيبه و ديگر خطوط بيروني و داخلي ضريح مطهر که مشتمل بر آياتي از کلام الله مجيد و اسماي حسني الهي و نام‎هاي حجج خداوندي است، در کمال قوت و استحکام توسط خوشنويس نامي جناب آقاي موحد نوشته شده است.

15-براي اولين بار پوشش داخلي ضريح مطهر، سقف و ديوارهاي آن با نقش و نگارها و کتابت اسماء الهي، با خاتم‎کاري يه طرز بسيار بديع و زيبا تزيين يافته است. طراحي نقوش داخل ضريح مطهر، توسط استاد فرشچيان انجام يافته، و اجرا و يا خاتم‎کاري توسط استاد هنرمند کشتي آراي شيرازي و همکارانشان صورت پذيرفته است.

16-ضريح مطهر جديد حدود 12 تن وزن داشته، ضخامت پوشش نقره‎اي و طلايي آن و اتصال روکش‎هاي بدون پيچ يکي از ويژگي‎هاي اين ضريح است. طول ضريح 78/4 و عرض آن 37/3 و ارتفاع آن با محاسبه سنگ پايه 96/3 متر مي‎باشد.

17-سالانه در اين حرم مطهر بيش از 700 هزار مُهر نماز مورد استفاده و جايگزين مُهرهاي شکسته و کثيف مي‎شود.

18-نام‎هاي حرم مقدس امام رضا عليه السلام به ترتيب ذيل مي‎باشد: آستان ملائک پاسبان - ارض اقدس - بقعة مبارکه - حرم مطهر - روضة رضويه - روضة مقدسه - روضة منوره - عتبة عاليه - قبلة هفتم - کعبة آمال - مرقد ملکوتي - مرقد منور - مضجع شريف - معين الضعفاء.

19-سقف حرم داراي دو پوشش است، پوشش اول: که از زير مشهود است، به صورت مقعر و مقرنس بوده، ارتفاع آن از سطح حرم تا نقطه پاياني سقف 80/18 متر مي‎باشد، و پوشش دوم: همان لايه خارجي گنبد مطلي است.

20-حرم مطهر تقريباً به شکل مربع بوده، و مساحت آن پس از توسعه ‎اي که پس از انقلاب اسلامي انجام شد، به 139 متر مربع بالغ شده است، سطح حرم با سنگ مرمر مفروش گرديده، و تمام ازاره دور حرم با کاشي‎ هاي ممتاز و ظريف چيني مانند، با رنگ‎هاي بسيار دلپذير، مشهور به کاشي‎ هاي سنجري مزين شده است، بر روي اين کاشي‎ها آيات قرآن و احاديث معصومين عليهم السلام با خط رقاع و ثلث، همراه با نقش‎هاي اسليمي نوشته و تزئين يافته است.

21-از طريق چهار صفه يا ممر حرم مطهر، با رواق‎هاي اطراف اتصال يافته، و زائرين از طريق آنها حضور حضرت تشرف حاصل مي‎نمايند. پيش از اين، در ضلع جنوبي حرم مطهر (پيش روي مبارک)، دو محراب بسيار نفيس و ممتاز از جنس کاشي چيني نصب بوده، که پس از توسعه به لحاظ قدمت و نفاست، به موزه آستان قدس منتقل شده است.

22-حرم پاک امام، اضافه بر جلال معنوي و جذبه روحاني، و زيبايي و شکوه معماري، مزين به برخي از نفايس و مآثر ارزشمند است، تعدادي از هداياي بزرگان و حکمرانان گذشته، در قاب‎هايي تعبيه شده، در مکان‎هايي از حرم مطهر، در برابر ديد زائران قرار دارد. اين جواهرات و نفايس که در هشت قاب چيده شده، شامل 104 قلم اشياي مختلف است. قديمي‎ترين آنها سليمانيه‎هايي است، با دور نقره، مربوط به 550 سال قبل، و ديگر شمشيري جواهر نشان و خنجر الماس نشان، و مرواريد و تسبيح و انگشترهايي از الماس و برليان درشت.

منابع:

1-پايگاه اينترنتي تکناز

2-سايت تبيان زنجان

3- سايت گردشگري مشهد

4-سايت نو انديشان

و...

 

سه‌شنبه 19 مهر 1390 - 14:29


*نام:
*ايميل:
نظر شما:
* اختياری