شنبه 28 مرداد 1396 - 23:21
پر بازديدهاي اين گروه
  • موردي يافت نشد

نقد و تحليل

 

سميه دروديان
دفتر برنامه‌ريزي پژوهش‌هاي كاربردي معاونت پژوهشي و آموزشي

 

حـجّ فقرا

 

 

بقعه و بازسازي آن بعد از پيروزي انقلاب اسلامي

افزايش جمعيت كشور پس از پيروزي انقلاب اسلامي كه توأم با افزايش علاقه‌‌هاي مذهبي در مردم بود، موجب شد تعداد زائران مرقد منور ثامن الائمه (عليه السلام) نيز به‌طور چشمگيري افزايش پيدا كند، به‌طوري كه وسعت حرم جواب‌گوي انبوه زوار مشتاق نباشد.

از طرف ديگر، چون قسمت بالاسر مبارك، بتني بوده و پي سختي داشت و سه طرف ديگر با پي آجري و سست بود، گنبد در مقابل نيروهاي جانبي مانند نيروهاي حادث از زلزله مقاومت نداشت. از اين‌رو بازسازي اطراف حرم ضروري بود. عمليات توسعه پشت سر مبارك، از اول آبان ماه 1358 شروع شد كه طي آن به مساحت هجده متر مربع وسعت يافت و نماي آن مانند مسجد بالاسر مبارك، كاشي‌كاري شد.

بار ديگر در سال 1359 عمليات تجديد بناي اساسي و توسعه دو ضلع پيش‌رو و پايين پاي مبارك به مساحت 36 متر مربع شروع شد و حرم مطهر در 25 اسفند سال 1359 بازگشايي شد. در اين بازسازي، درِ پايين پا تعويض و اندازه آن به مقدار 70/1 متر افزايش يافت. عرض در چهار لتي فعلي 70/3 متر است. پيش روي مبارك داراي سه راه ورودي شد و وسعت چشمگيري پيدا كرد. در حال حاضر زائران به آساني مي‌توانند به زيارت بروند و يا هنگام توقف در دار الحفاظ ضريح مطهر را مشاهده كنند.

وضعيت فعلي حرم

واژه «حرم» در ذهن اكثر زائران، ضريح مقدس را تداعي مي‌كند. اما در واقع به فضاي مربع شكلي كه بقعه مباركه را در برگرفته و شامل گنبد، سنگ مرقد و ضريح مقدس مي‌شود، حرم مي‌گويند. حرم از طريق صفه‌‌هايي به داخل و خارج مرتبط مي‌شود.

شكل هندسي حرم مطهر، تقريباً مربع است كه مساحت آن بعد از عمليات توسعه به حدود 182 هزار متر مربع رسيده است. پس از پيروزي انقلاب اسلامي، در ادامه عمليات و اقدامات ساختماني در اماكن، قسمت‌‌هايي ديگر از حرم مطهر، از جمله پشت سر و پيش رو و پايين پاي مبارك نيز توسعه يافت و با انجام عمليات توسعه، نماي آن همانند ضلع بالاسر مبارك، با كاشي معرق تزيين شد.

حرم از دو طرف (جنوب و مشرق) به وسيله درهاي طلا به رواق‌‌ها راه دارد و از دو طرف ديگر، (شمال و مغرب) از طريق دو صفه بزرگ، به ديگر رواق‌‌ها و مسجد بالاسر مرتبط است.

صفه‌‌ها

صفه جنوبي: صفه جنوبي در ضلع پيش روي مبارك واقع است و در طلاي پيش رو، در معبر اين صفه جاي دارد. اين صفه راه ارتباطي رواق دار الحفاظ و روضه منوره است.

صفه شمالي: اين صفه در پشت سر مبارك واقع شده و راه ارتباطي ميان حرم و دو رواق دار الفيض و توحيدخانه است.

صفه شرقي: صفه شرقي در ضلع پايين پاي مبارك واقع شده و از اين طريق، رواق گنبد حاتم خاني به حرم مرتبط مي‌شود. بر بلنداي قامت اين صفه نيز دري زرين نصب شده است.

صفه غربي يا صفه بالاسر حضرت: اين صفه در ضلع غربي حرم واقع شده و راهي است بين حرم و مسجد بالاسر.

سنگ مرقد مطهر

تاكنون سه سنگ مرقد بر مزار حضرت رضا (عليه السلام) نصب شده كه هر كدام ارزش تاريخي خود را دارند. قديمي‌ترين آن‌‌ها، سنگ مرمري با ابعاد40×30 و قطر6 سانتي‌متر است كه در اوايل قرن ششم بر مزار امام (عليه السلام) نصب شد. اين سنگ از نفايس بسيار ارزشمند موزه آستان قدس رضوي است كه از نظر تاريخي و نوع خط آن كه كوفي شكسته است، اهميت فوق العاده‌اي دارد. سه كتيبه در حاشيه سنگ و يك كتيبه در سطح محرابي شكل آن نقش بسته است.

دومين سنگ مرقد امام (عليه السلام)، به‌ظاهر سنگي از جنس مونسار (مرمر سفيد آهكي) است كه به‌جاي سنگ قبلي بر مزار امام (عليه السلام) جاي داشته و آگاهي چنداني از چگونگي آن به دست نيامده است.

سومين سنگ مزار حضرت، سنگي مرمر بسيار ممتاز از معدن توران پشت يزد است. اين سنگ به رنگ سبز چمني با ابعاد 20/2*10/1 و قطر يك متر و وزن 3600 كيلوگرم است كه هم‌زمان با تعويض و نصب ضريح پنجم در سال 1379 هـ.ق در حرم مطهر، درون ضريح بر مرقد امام (عليه السلام) نصب شد.

سنگ پيشين مضجع شريف امام (عليه السلام) به لحاظ قدمت و آسيب ديدگي، همزمان با تعويض و نصب ضريح جديد با حضور مقام معظم رهبري، حضرت آيت الله خامنه‌اي (مدّ ظله العالي) تعويض و به‌جاي آن سنگ جديد با محتواي الهام بخش هنري و آيات الهي بر مضجع نوراني امام (عليه السلام) نصب شد.

بر سطح اين سنگ جديد، علاوه بر كلمات مقدس و الهام بخش، تاريخ ولادت و شهادت امام هشتم (عليه السلام) نقش بسته است.

متن كتيبة سطح سنگ جديد مرقد امام رضا (عليه السلام)

متن زير بر سطح سنگ جديد مرقد امام رضا (عليه السلام) حك شده است:

 

«هذا هو المرقد الشريف للامام التقي النقي الصديق الشهيد، وارث الانبياء والمرسلين، ثامن الائمة المعصومين من اهل بيت رسول رب العالمين، حجة الله علي الخلق اجمعين، سيدنا و مولانا ابي الحسن الرضا علي بن موسي بن جعفر بن محمد بن علي بن الحسين بن علي بن ابي طالب صلوات الله و سلامه عليهم اجمعين. ولد بالمدينة في الحادي عشر من ذي القعدة عام 148 و استشهد بطوس في آخر صفر سنة 203 من الهجرة النبوية و قد جدّد هذا المضجع المطهر عام 1418 هـ.ق»

ترجمه متن كتيبه:

«اين مرقد شريف امام پرهيزگار، پاك، راستگو، شهيد و وارث پيامبران و فرستادگان پروردگار، هشتمين فرد از امامان معصوم اهل بيت پيامبر خداي جهانيان، حجت خدا بر تمام موجودات عالم، آقا و مولاي ما ابوالحسن رضا، علي بن موسي بن جعفر بن محمد بن علي بن الحسين بن علي بن ابي طالب (عليه السلام)، كه سلام و درود خداوند بر تمام آنان باد. در روز 11 ذي العقده سال 148 هـ.ق در مدينه متولد و در آخر ماه صفر سال 203 از هجرت پيامبر، در شهر توس شهيد شد و اين مرقد مطهر در سال 1418 هـ.ق بازسازي شد.»

و نيز دو بيت زير از اشعاري كه حضرت به قصيده دعبل ملحق فرموده‌اند، بر آن حك شده:

و قبر بطوس يا لها من مصيبة                           الحت علي الاحشاء بالزّفرات

الي الحشر حتي يبعث الله قائماً                           يُفرّجُ عنا الغمّ و الكربات

(قبري در طوس است، چه عجب مصيبتي است، مصيبت آن با ناله‌‌هاي دردناك، آتش حسرت را تا روز قيامت در درون مي‌افروزد تا اينكه خداوند قائمي را برانگيزد و اندوه و سختي‌‌ها را از ما برطرف سازد.)

علاوه بر اين، آياتي از كلام الله مجيد نيز زينت‌بخش سنگ شده است:

بالاي سر مبارك: يا ايتها النفس المطمئنة ارجعي الي ربك راضية مرضية فادخلي في عبادي و ادخلي جنتي

پيش روي مبارك: انما يريد الله ليذهب عنكم الرجس اهل بيت و يطهركم تطهيراً

پشت سر مبارك: سلام علي آل ياسين انا كذالك نجزي المحسنين انه من عبادنا المؤمنين

پايين پاي مبارك: يا ايها الذين آمنوا اطيعوا الله و اطيعوا الرسول و اولي الامر منكم

زير خط‌‌هاي كتيبه نوشته شده است:

سلام علي آل طه و يس * سلام علي آل خير النبيين

سلام علي روضة حل فيها * امام يُباهي به الملك و الدين

صندوق مزار مقدس امام (عليه السلام)

به روايت تاريخ، بر مرقد امام رضا (عليه السلام) علاوه بر سنگ قبر، صندوقي نيز تعبيه شده بود. سابقه اولين صندوق به اوايل قرن ششم باز مي‌گردد. عماد الدين ابوجعفر محمد بن علي طوسي، معروف به ابن حمزه، از علماي قرن ششم، كه شخصاً شاهد قضيه بوده، مي‌گويد: «انوشيروان زردشتي از اهالي اصفهان در پي مشاهده كرامتي از امام، مسلمان شد و در سال 500 هـ.ق صندوقي چوبي با روكش نقره بر مرقد امام (عليه السلام) نصب كرد.» (الثاقب في المناقب، ص 205-206)

صندوق دوم، صندوق چوبي با روكش و ميخ‌‌هاي طلا، معروف به صندوق عباسي بود كه در سال 1022 هـ.ق بر روي مرقد امام نصب شده بود. اين صندوق داراي تزيينات هنري و گران‌بهايي بود كه پس از گذشت زمان به علت متلاشي شدن اركان و پايه‌‌هاي آن، در سال 1311 هـ.ق از روي مضجع شريف برداشته شد.

صندوق سوم، صندوق سنگي از سنگ مرمر معدن شانديز به رنگ سبز ليمويي و در چند قطعه بود كه در سال 1311 هـ.ق مرحوم حاج حسين حجار باشي زنجاني آن را تهيه كرد و بر روي مرقد منور امام (عليه السلام) نصب كرد. اين صندوق سنگي كه عنوان سنگ قبر را داشت، تا سال 1379 هـ.ق درون ضريح چهارم جاي داشت و در اين سال هنگام تعويض ضريح برداشته شد و سنگ قبر جديد به‌جاي آن در زير ضريح پنجم جاي گرفت.

ضريح مقدس 

ضريح، شبكه‌اي محيط بر صندوق است. بنا بر شواهد تاريخي، نصب ضريح بر مرقد مطهر امام رضا (عليه السلام) از دوره صفويه آغاز شده و سابقه ضريح تا پيش از اين دوره معلوم نيست. از آن زمان تاكنون پنج ضريح بر مرقد مطهر امام رضا (عليه السلام) جاي گرفته كه هم سنگ مرقد و هم صندوق را دربرداشته است.

ضريح اول؛ ضريح چوبي صفوي

اولين ضريح، ضريحي چوبي طلا و نقره كوب، مربوط به اواسط قرن دهم بوده كه در دوره صفويه به سال 957 هـ.ق ساخته و بر روي صندوق مرقد نصب شده است. در كتيبه دور اين ضريح سورة «هل اتي» به خط ثلث نوشته شده و كتيبة سر در ضريح كه بر لوحه‌اي از طلا نوشته شده بود، سابقه تاريخي و نصب ضريح را چنين نشان مي‌دهد: «در عهد سلطنت بنده شاه ولايت، طهماسب بن اسماعيل صفوي اين محجر مبارك در اين مكان مقدس نصب گرديد. سنه 957.»

ضريح دوم؛ ضريح نگين نشان نادري

ضريح فولادي مرصع، معروف به نگين نشان است كه در سال 1160 هـ.ق به آستان قدس رضوي تقديم و نصب شده است. واقف ضريح، شاهرخ ميرزا، فرزند رضا قلي ميرزا، نوة نادرشاه افشار بوده است.

ضريح نگين نشان كه اكنون در سرداب مقدس جاي دارد، از فولاد ساخته شده و بالغ بر دو هزار قبه مزين به ياقوت و زمرد بدنه آن را زينت داده‌اند. ضريح دوم بيش از 260 سال است كه بر مرقد امام (عليه السلام) نصب شده است. اين ضريح ابتدا روي مضجع شريف و زير ضريح سوم و پس از آن زير ضريح چهارم جاي داشت. هنگام نصب ضريح پنجم در سال 1379 هـ.ش به داخل سرداب انتقال يافت و روي مرقد منور امام (عليه السلام) نصب شد. به اين ترتيب به نيت واقف جامة عمل پوشيده شد. در كتيبه‌اي كه بالاي در ورودي ضريح نصب شده، به خط نستعليق نوشته شده است:

«نياز رحمت ايزد مستعان و تراب اقدام زوار اين آستان ملك پاسبان، سبط سلطان نادرشاه شاهرخ شاه الحسيني الموسوي الصفوي بهادر خان به وقف و نصب اين ضريح و قبه‌‌هاي مرصع چهار گوشه ضريح مقدس مبارك موفق گرديد. سنه 1160 قمري»

 ضريح سوم؛ ضريح فولادي قاجاري

ضريح فولادي ساده‌اي است به ابعاد 4*3 متر و ارتفاع حدود 2متر. اين ضريح مربوط به عهد قاجاريه است و در عصر سلطنت فتحعلي شاه قاجار در سال 1238 هـ.ق روي ضريح نگين نشان در حرم مطهر جاي گرفت. اين ضريح نيز مزين به طوق و گوي طلاي جواهر نشان است و در طرف پايين پاي مبارك، در مرصع تقديمي فتحعلي شاه قاجار نصب شده بود. اين در ممتاز و ارزشمند، اكنون بالاي صفه غربي حرم مطهر در قابي مخصوص جاي دارد.

ضريح سوم پس از مدتي به علت پوسيدگي پايه‌ها و تزلزلي كه در اركان آن به عمل آمده بود، در سال 1338 هـ.ش برچيده شد و به موزه انتقال يافت و به‌جاي آن ضريح چهارم روي ضريح نگين نشان (ضريح دوم) نصب شد. 

 

 ضريح چهارم، ضريح شير و شكر

چهارمين ضريح به نام ضريح طلا و نقره، معروف به «شير و شكر» است كه در سال 1338 هـ..ش. پس از برداشتن ضريح سوم و انتقال آن به موزه، روي ضريح نگين نشان نصب شد. اين ضريح به اهتمام و نظارت مرحوم سيد ابوالحسن حافظيان، توسط استاد هنرمند، مرحوم حاج محمد تقي ذوفن و تعدادي هنرمند و استادكار و قلمزن اصفهاني، طراحي و ساخته شد.

ضريح چهارم حدود 4 متر طول و 60/3 عرض و 90/3 متر ارتفاع دارد. چهارده دهانه به نام چهارده معصوم (عليهم السلام) بر روي آن وجود دارد و وزن آن 7 تن است. بر لبه ضريح سوره يس به خط ثلث بر صفحه‌اي از طلا به خطاطي آقاي فضائلي اصفهاني نوشته شده و در كتيبه دوم، دور تا دور ضريح سوره هل اتي نيز به خط ثلث مكتوب است. بر لبة ضريح تعداد 44 برگ از نقره ملمع به طلا، ميان 44 گلدان ملمع به طرز بسيار زيبايي نصب شده است. همچنين تعداد 44 اسم از اسماي حسناي الهي به خط ثلث و به قلم حاج شيخ احمد زنجاني بر صفحه‌اي با زمينة ميناكاري لاجوردي و گل‌‌هاي رنگارنگ، به‌صورت خط برجسته طلاكاري شده، ضريح مطهر را زينت بخشيده‌اند.

سقف ضريح را صفحاتي آراسته به طلا و نقره پوشانده‌اند. درون سقف ضريح بر كتيبه‌اي، آيه‌اي به خط ثلث و رنگ سفيد بر زمينه‌اي لاجوردي نوشته شده و در همان كتيبه، اين آيه به خط طلايي كوفي نوشته شده و به عبارت «لله الاسماء الحسني فادعوه بها» مكتوب است. 

 ضريح پنجم؛ ضريح آفتاب

پس از گذشت 42 سال از عمر ضريح، به علت فرسوده شدن و ساييدگي شبكه‌هاي اطراف و روكش‌‌هاي نقره و طلايي ضريح و سست شدن اركان آن، ساخت و نصب پنجمين ضريح ضروري بود. از اين‌رو، آستان قدس رضوي اقدام به طراحي و ساخت و نصب ضريح جديد كرد. اين امر يكي از اقدام‌‌هاي بسيار چشمگير دوران استقرار نظام مقدس جمهوري اسلامي است كه در كنار ديگر فعاليت‌‌هاي وسيع و گستردة توسعه و بازسازي اطراف حرم مطهر انجام گرفت.

در سال 1372 هـ.ش به دستور توليت آستان قدس رضوي، مطالعات و بررسي‌‌هاي مقدماتي ساخت ضريح جديد آغاز شد. به دنبال آن طرح‌‌هاي متعددي از سوي هنرمندان نامي كشور ارايه شد كه در نهايت، توفيق طراحي ضريح، نصيب استاد فرشچيان، طراح و هنرمند برجسته شد.

با برگزيده شدن طرح و همكاري ديگر هنرمندان و طراحان نامي كشور، كار ساخت ضريح، تحت نظارت هيئت اجرايي سازمان عمران و توسعه حريم حرم حضرت رضا (عليه السلام) آغاز شد.

ضريح پنجم با كيفيتي مركب از ساختاري تشكيل يافته از آهن، فولاد، چوب گردو براي نصب روكش‌‌ها و پوشش طلا و نقره ساخته شد. كارهاي قلمزني و هنري متناسب با مباني و ابعاد هنري موجود در طرح اجرا شد و به گونة‌ نگارستاني بديع با نمادها و سمبول‌‌هاي معماري هنري، هماهنگ با بناهاي كهن آستان قدس رضوي درآمد. ضريح پس از هفت سال كار مداوم با كيفيتي بسيار عالي و در نهايت استحكام به وزن 12 تن و ابعاد 78/4*73/3 و ارتفاع 96/3 متر ساخته و آماده نصب شد.

دور خارجي ضريح با سورة مباركة «يس» و «هل اتي» به خط ثلث با طلا و نقره تزيين شده است. در چهار سوي اين ضريح، چهارده دهانه به نشانه چهارده معصوم (عليهم السلام) و طراحي گل‌‌هاي پنج و هشت پر، نمادي از خمسة طيبه و هشتمين حجت خدا وجود دارد. طرح گل‌‌هاي آفتابگردان ضريح، نمودي است از لقب شمس الشموس. سقف و ديوارهاي درون ضريح با خطوط اسماء الله و هنر خاتم كاري بسيار بديع و زيبا به طراحي‌‌هاي استاد فرشچيان، توسط استاد هنرمند «كشتي آراي شيرازي» و همكاران‌شان تزيين شده است.

سرانجام، عمليات برچيده شدن ضريح چهارم و نصب ضريح جديد از روز 1379/10/21پس از انجام مراسم غبارروبي آغاز شد و بعد از پنجاه روز كار شبانه روزي به پايان رسانيد. سرانجام روز سه شنبه 1379/12/16 هـ.ش. مصادف با عيد سعيد قربان با حضور مقام معظم رهبري، حضرت آيه الله خامنه‌اي و آيت الله واعظ طبسي، توليت عظمي آستان قدس رضوي، روضة منوره رضوي با ضريح پنجم بازگشايي شد

گنبد

گنبد نمادي ويژه در شهرها و سرزمين‌‌هاي كهن و مذهبي و نشانگر علاقه و ارادت مردم به پيشوايان ديني و اولياي خداست. گنبد زراندود امام رضا (عليه السلام)، يكي از زيباترين جلوه‌‌هاي مذهبي است كه با درخشندگي خشت‌‌هاي طلايي خود، همواره مورد احترام بينندگان بوده و هست. زائر دلباخته‌اي كه به قصد زيارت، راه‌‌هاي طولاني را پشت سر گذاشته و قدم به شهر مقدس مشهد مي‌گذارد، در آغاز ورود با ديدن گنبدي طلايي، لبريز از شور و شوق زيارت مرقد منور حضرت رضا (عليه السلام) مي‌شود.

گنبد منور امام (عليه السلام) از نظر ساختمان و ارتفاع، در نهايت هنرمندي و زيبايي ساخته شده و دو پوشش دارد. پوشش اول، سقف حرم است كه مقعر و مقرنس است و به آن قبه گفته مي‌شود. پوشش دوم بر فراز آن و همان گنبد طلاست. بين دو پوشش، فضايي خالي به بلنداي بيش از 13 متر وجود دارد. سنگيني گنبد بر ديوارهاي تالار (حرم مطهر) است كه ضخامت آن به حدود 90/2 متر مي‌رسد.

ارتفاع قبه از كف حرم، 80/18 متر و تا انتهاي گنبد يا بلندترين نقطة اوج محدب (رأس گنبد)، حدود 20/31 متر است. دور گنبد از سطح خارج آن، 10/42 متر و ارتفاع آن از اول طلاكاري تا تيزة گنبد، 40/16 متر و ارتفاع سر طوق گنبد، 50/3 متر است. از اول طلاكاري تا زير بازوبندي گنبد و به عبارت ديگر، بلندي ساقه تا ابتداي آجرهاي زراندود، 79/4 متر است.

گنبد منور ابتدا مانند ساير بناها، از آجرهاي زرد رنگ ايراني ساخته شده و پس از آن با كاشي تزيين يافت. تا سال 932 هـ.ق (روزگار صفويه) با كاشي‌‌هاي نفيس آراسته بود، تا اينكه در اين سال، طهماسب صفوي براي نخستين بار گنبد را با خشت‌‌هاي طلا زينت داد. او نخست كاشي‌‌هاي گنبد را برچيد و پس از آن، روي گنبد را با ورق‌‌هاي مسي كه رويه‌اي از طلا داشت، زراندود كرد.

پيشينة تاريخي و باني گنبد

به يك روايت، مأمون پس از مرگ هارون و دفن او در بقعة هاروني، بر فراز بقعه قبه‌اي بنا كرد و به روايت ديگر، اين بنا كه يكي از تالارهاي باغ منسوب به حميد بن قحطبه بود، خود قبه‌اي داشته است. به عقيدة برخي مورخان، اين قبه در حوادث خراسان مانند حملة سبكتكين در اواخر قرن چهارم، با آسيب حرم مطهر تخريب شد و پس از آن سلطان محمود غزنوي در سال 400 هـ.ق حرم را بازسازي كرد و قبه‌اي بر فراز بقعه ساخت. از آن زمان تا عصر سلجوقيان، حرم مطهر با همان قبه باقي مانده بود تا اينكه در اوايل قرن ششم در عهد سلطان سنجر سلجوقي، شرف الدين ابو طاهر قمي، وزير سلطان سنجر سلجوقي، ضمن تعمير روضة منوره، اقدام به احداث گنبد بر فراز قبه كرد و آن همين گنبدي است كه اكنون نهصد سال از احداث آن مي‌گذرد. در زير كتيبه دور گنبد آمده است: «عمل كمال الدين محمود يزدي» و در جاي ديگر نوشته شده:‌ «كتبه عليرضا العباسي»

تخريب گنبد در طول دوران‌‌ها

پس از طلاكاري گنبد، چند رويداد از جمله فتنه ازبك‌‌ها در سال 997 هـ.ق و عبد المؤمن خان ازبك كه ضمن تاراج نفايس آستان قدس رضوي، طلاي گنبد و گلدسته را به غارت برد، باعث از بين رفتن طلاكاري گنبد شد. پس از اين خيانت، در سال 1010 هـ.ق زماني كه شاه عباس صفوي پياده از اصفهان به مشهد مقدس آمد، دستور طلاكاري دوباره گنبد را صادر كرد. اين كار در سال 1016 هـ.ق پايان يافت و عليرضا عباسي، خوشنويس بنام روزگار صفوي نيز مأمور نوشتن كتيبه كمربندي دور گنبد به خط ثلث برجسته شد.

رويداد ديگري نيز باعث تخريب گنبد شد و آن زلزله شديد سال 1048 هـ.ق بود كه در مشهد به وقوع پيوست. در اين زلزله، شكستي در سطح خارجي گنبد به وجود آمد و تعدادي از خشت‌‌هاي زراندود آن ريخت. شاه سليمان صفوي كسي بود كه افتخار ترميم گنبد و تجديد طلاكاري آن پس از اين حادثه، به نام او در تاريخ ثبت شد. رويداد ننگين ديگر در تاريخ گنبد، به توپ بستن آن به دست روسي‌‌هاي تزاري است. آن‌‌ها در سال 1330 هـ.ق نقاطي از بدنه گنبد را به حجم يك كله قند شكاف دادند كه اكنون هم از درون گنبد، جاي اصابت تيرها قابل رؤيت است.

همه اين عوامل به اضافه ساييدگي روكش طلاي گنبد بر اثر گذشت زمان، باعث شد كه بعد از پيروزي انقلاب اسلامي براي تعمير و تزيين مجدد گنبد فكر اساسي شود.

براي اين منظور، خشت‌‌هاي قديمي را از سطح گنبد برداشتند و لايه‌اي از بتون بر سطح آن ريختند. پس از آن با خشت‌‌هاي مسي روكش طلا، سطح گنبد تزيين شد. اين خشت‌‌هاي زرين حدود هفتصد متر مربع از سطح گنبد را پوشش داده‌اند.

مناره‌‌ها

مناره يا منار در لغت يعني جاي نور و روشنايي و در اصطلاح، بنايي است بلند كه از قديم بر فراز ايوان اصلي مسجدها، زيارتگاه‌‌ها و مدارس ديني مي‌ساختند و از آن براي پرتو افكني و اذان‌گويي استفاده مي‌كردند.

علاوه بر اين، مناره يا گلدسته، نمادي از مهم‌ترين عناصر معماري است كه جايگاه ويژه‌اي در فرهنگ معماري اسلامي و آداب و سنن اجتماعي ايران دارد. بنابراين، پيش از آنكه مناره در كنار مسجدها براي اذان‌گويي ايجاد شود،‌ به عنوان برج‌‌هاي راهنمايي بوده كه مسافران را هدايت مي‌كرده و در مواردي ميلِ نشان راهنما به حساب مي‌آمده است.

اكنون با احتساب دو مناره رفيع مسجد گوهرشاد، دوازده مناره در بناهاي حوزه حرم حضرت امام رضا (عليه السلام) وجود دارد.

در مجموعة قديمي آستان قدس رضوي، دو مناره با اختلاف قدمت وجود دارد؛ يكي در جنوب صحن انقلاب، نزديك گنبد طلا و ديگري مقابل و به قرينه آن، در شمال صحن و بالاي ايوان عباسي.

اين دو مناره هر دو با روكش طلا تزيين شده‌اند و مناره نزديك گنبد كه به صورت منفرد ساخته شده، از سابقه تاريخي و قدمت بيشتري برخوردار است.

احداث مناره به صورت منفرد تا قرن ششم ادامه داشته و از آن به بعد ساختن مناره به صورت زوج معمول شد. بنابراين، تاريخ بناي مناره كنار گنبد به اوايل قرن ششم باز مي‌گردد كه به‌جاي احداث دو مناره كنار گنبد، يك مناره ساخته شد. طهماسب صفوي در قرن دهم مناره مذكور را مرمت و به طلا آراسته كرد.

بعد از آن، نادر شاه افشار همزمان با طلاكاري ايوان امير عليشير، مناره كنار گنبد را نيز دوباره طلاكاري كرد.

بلندي مناره كنار گنبد، از سطح صحن انقلاب تا انتها، 5/40 متر و محيط آن حدود 13 متر است. ابتداي قسمت پايين گلدسته از سطح بام ايوان آجرچيني شده و بالاي آن با كاشي تزيين يافته است. از بالاي كاشي تا انتهاي گلدسته با خشت‌‌هاي مطلا از نوع خشت‌‌هاي مطلاي گنبد پوشيده شده است. زير مناره، كتيبه‌اي به خط ثلث برجسته، حاوي صلوات بر پيامبر اكرم (صلي الله عليه و آله) و امامان معصوم (عليهم السلام) وجود دارد كه در آخر آن نوشته شده: «كتبه بهاء الدين محمد الخادم 1142 هجري». بعد از آن آيه شريفه «ان الله يمسك السموات و الارض ان تزولا» ديده مي‌شود. آيه شريفه «انا فتحنا لك فتحاً مبيناً» نيزبه خط بنايي درشت، زيركاشي‌كاري ساقه مناره نوشته شده است. گلدسته كنار گنبد كه در 252 سال قبل طلاكاري شده بود، به دليل ضخامت كم (حدود 4 هزارم ميليمتر) و تأثير عوامل طبيعي، فرسوده و بدنما شده بود. از اين‌رو پس از انقلاب اسلامي با خشت‌‌هاي مطلاي جديد بازسازي شد. به همين منظور، مانند بازسازي گنبد، خشت‌هاي مطلاي قديمي و فرسوده برچيده و زير آن بتون ريزي شد، پس از آن سطح گلدسته مجدداً با ورق‌‌هاي مسي كه به روش الكتروليت، حدود 16 هزارم ميليمتر روكش طلا شده بود، پوشيده شد. كنون حدود 145 متر مربع خشت زرين بر سطح گلدسته وجود دارد.

دومين مناره، روي ايوان عباسي در شمال صحن انقلاب است كه از آثار عهد نادري به شمار مي‌رود. در تاريخ آمده است: نادر شاه دستور داد گلدسته ديگري در مقابل گلدسته شاهرخي بسازند و گلدسته‌‌ها و ايوان امير عليشير نوايي در صحن انقلاب را طلا كنند. استاد علي نقي مشهدي در مدت يك سال، گلدسته جديد را ساخت و طلاكاري كرد.

اين مناره نيز از نظر كاشي‌كاري و آجرچيني ساقه و طلاكاري بالاي آن، به قرينه و همچون مناره كنار گنبد است. در كتيبه اين گلدسته نيز صلوات بر معصومان (عليهم السلام) بر خشت‌‌هاي زراندود به خط ثلث نوشته شده و در آخر آن عبارت «في ذيقعدة الحرام سنة 1145» و زير آن به خط نستعليق عبارت «عالي جناب سلالة السادات العظام امير سيد احمد الحسيني سركشيك و كلب عتبة علية روضة رضوية محمد جعفر خادم في شهر رمضان المبارك 1146» ديده مي‌شود.

صحن انقلاب

صحن انقلاب اسلامي، همان صحن عتيق يا كهنه معروف است كه از قديمي‌ترين و با شكوه‌ترين صحن‌‌هاي اماكن متبركه آستان قدس رضوي به شمار مي‌رود و در شمال حرم مطهر قرار دارد. ضلع جنوبي آن از طريق كفشداري‌‌هاي شماره 1، 2، 3، 4 و 5 به شش رواق دار الولايه، دار الشرف، دار الشكر، توحيد خانه، گنبد الله ورديخان و دار الضيافه راه دارد. ضلع‌هاي غربي، شمالي و شرقي آن به ترتيب به بست‌‌هاي شيخ طوسي، شيخ طبرسي و شيخ حر عاملي ارتباط دارند.

اين بناي وسيع، حدود 6740 متر مربع مساحت دارد. در ضلع جنوبي صحن انقلاب اسلامي، مقابل ضريح مطهر، پنجره بزرگي معروف به پنجره فولاد جاي دارد كه بسياري از زائران در اين محل به زيارت و كسب فيض مي‌پردازند. علاوه بر آن، بيماران نيز با توسل به امام (عليه السلام) در اين محل دخيل مي‌بندند و حاجت مي‌گيرند و شفا مي‌يابند. سردابي كه مدفن شيخ حر عاملي است، در ضلع شمالي صحن و مقبره مرحوم شيخ مجتبي قزويني در ضلع غربي آن جاي دارد.

اين بنا از نظر نقشه ساختماني در زمره بناهاي چهار ايوان است؛ ايوان طلاي نادري در جنوب، ايوان عباسي در شمال، ايوان ساعت در ضلع غربي و ايوان نقاره خانه در شرق صحن كه به قرينه يكديگر ساخته شده‌اند. ايوان‌‌هاي بزرگ به‌جز ايوان طلا، محل راه‌‌هاي ورود و خروج به صحن است و علاوه بر اين، در دو طرف هر ايوان نيز دو گذرگاه كوچك جهت تردد زائران وجود دارد.

صحن انقلاب دو باني دارد و در دو زمان مختلف ساخته شده است. بر اساس شواهد تاريخي، ابتدا نيمة جنوبي صحن و ايوان طلاي آن را امير عليشير نوايي، وزير دانشمند سلطان حسين بايقرا، در سال 875 هـ.ق احداث كرد. نيمه شمالي صحن و ايوان عباسي و دو ضلع شرقي و غربي بنا در عهد صفويه به اهتمام شاه عباس صفوي به قرينه يكديگر ساخته شد.

كتيبه موجود در پيشاني ايوان طلا به خط محمد رضا امامي، تاريخ احداث بنا را در بردارد. صاحب تاريخ عالم آراي عباسي كه معاصر شاه عباس بوده، نوشته است: «شاه عباس كه در سال 1021 هـ.ق به قصد زيارت به مشهد مشرف شد، اقدام به احداث نيمه شمالي و تكميل بنا نمود و با كاشي‌‌هاي معرق و نفيس بياراست». پس از آن در سال 1095 هـ.ق شاه عباس دوم مجدداً صحن را به‌طور كامل تعمير كرد. تاريخ تعمير بنا و نام او بر كاشي نفيس، در پيشاني ايوان شمالي صحن (ايوان عباسي) ديده مي‌شود كه در پايان آن نوشته شده: «كتبه محمدرضا الامامي سنه 1095 هـ.ق».
گفتني است كه پس از انقلاب اسلامي، سردرها و ايوان‌‌هاي بزرگ صحن مرمت يافته و سنگ كف صحن نيز تعويض شد.

ايوان‌‌هاي رفيع صحن انقلاب

ايوان جنوبي (ايوان طلا):

قديمي‌ترين ايوان صحن انقلاب است كه در وسط ضلع جنوبي آن جاي دارد. اين ايوان ابتدا در عهد شاه طهماسب صفوي طلاكاري شد. پس از آن در سال 1145 هـ.ق نادرشاه افشار آن را دوباره طلاكاري كرد كه از آن پس به ايوان نادري معروف شد. اين ايوان با شكوه، يكي از زيباترين طرح‌‌هاي معماري ايراني است كه مقرنس‌‌هاي انبوه طلا بر زيبايي و شكوه آن افزوده است.

ايوان غربي:

هر يك از ايوان‌‌هاي غربي، شمالي و شرقي صحن انقلاب، داراي سر در مرتفع خارجي هستند كه سر در خارجي آن مشرف به بست‌‌هاست. ايوان غربي كه «باب طوس» ناميده مي‌شود، در ضلع غربي صحن انقلاب، مقابل بست شيخ طوسي قرار دارد. اين بناي تاريخي مربوط به عهد صفويه است. در پيشاني ايوان، كتيبه‌اي به خط ثلث بر زمينه‌اي لاجوردي «آيت الكرسي» را به خطاطي محمد حسين مشهدي در بردارد. در حاشيه سر در ايوان نيز سوره «هل اتي» به خط محمد حسين مشهدي مكتوب است. در شمال و جنوب سر در، دو ترنج، نام معمارباشي و كاشي‌پز را در بردارد و در زير ترنج‌‌ها نوشته شده:

اي دل غلام شاه جهان باش و شاد باش * پيوسته در حمايت لطف اله باش

قبر امام هشتم و سلطان دين رضا * از جان ببوس و بر در اين بارگاه باش

درون ايوان، حديثي از بخاري و مسلم به خط عليرضا عباسي مكتوب است.

ايوان شمالي:  

اين ايوان رفيع كه «باب طبرسي» ناميده مي‌شود، در ضلع شمالي صحن انقلاب واقع شده و سر در خارجي آن مشرف به بست شيخ طبرسي است. اين ايوان از شاهكارهاي كم نظير كاشي‌كاري و داراي كتيبه‌‌هايي است. از جمله، در صفه محرابي شكل وسط ايوان، صلوات بر حضرت رسول و ائمه طاهرين (عليهم السلام) كتابت شده و نام خطاط و تاريخ آن در پايان كتيبه مكتوب است: «كتبه محمد رضا الامامي اصفهاني سنه تسع و خمسين بعد الالف 1059».

در كتيبه پيشاني صفه درون ايوان نوشته شده است:

«به رسم حق شناسي از مبارزات حق طلبانه ملت مسلمان ايران به رهبري حضرت آيت الله امام خميني متع الله المسلمين ببقائه و يادبود شهدا و مصدومين در اين مكان شريف، اين‌جا به صحن انقلاب نامگذاري شد. رجب المرجب 1399».

و كتيبه ديگر آن، گوياي مرمت ايوان در عصر شاه عباس دوم است. در دو ضلع شرقي و غربي درون ايوان عباسي نيز دعاي نادعلي مرقوم شد. سوره مباركه جمعه در حاشيه ايوان به خط ثلث و رنگ سفيد، به خطاطي محمد حسين مشهدي و تاريخ 1262 هـ.ق ديده مي‌شود.

ايوان شرقي:

ايوان ضلع شرقي صحن انقلاب، «باب حر عاملي» ناميده مي‌شود و سر در خارجي ايوان، مشرف به بست شيخ حر عاملي است. اين ايوان از بناهاي با شكوه عصر عباسي است كه مانند ايوان غربي و به قرينه آن ساخته شده است. در پيشاني ايوان به خط ثلث جلي، آيه مباركه نور و در دور سردر آن از درون صحن، سوره «مزمل» كتيبه شده است. نام خطاط آن، محمد حسين الشهيد المشهدي و تاريخ 1261 در پايان كتيبه ديده مي‌شود. بر حاشيه داخلي ايوان دور تا دور، روايتي از صاحب تفسير كشاف از قول پيامبر (صلي الله عليه و آله) در مورد آيه شريفه «قل لا أسألكم عليه اجراً الا المودة في القربي» مكتوب است.

حديثي از امام صادق (عليه السلام) نيز در مورد حضرت امام رضا (عليه السلام)، زينت بخش درون ايوان است. در اطراف سر در خارجي ايوان به سمت بست، در كتيبه‌اي صلوات بر چهارده معصوم (عليهم السلام) نوشته شده و حديثي از پيامبر (صلي الله عليه و آله) نيز بر چهارچوب در مكتوب است و همچنين احاديث ديگري از پيامبر اكرم (صلي الله عليه و آله) و نيز علي بن مهزيار در اين سر در كتيبه شده است.

در ضلع شمالي صحن انقلاب، يكي از ورودي‌‌هاي دانشگاه علوم اسلامي رضوي (مدرسه ميرزا جعفر سابق) و مقبره شيخ حر عاملي واقع شده است. از مهم‌ترين آثار تاريخي در صحن انقلاب، سقاخانه نادري و نقاره‌خانه است.

سقاخانه نادري

اين بناي تاريخي در وسط صحن انقلاب جاي دارد و به سقاخانه اسماعيل طلايي معروف است. به روايت تاريخ، اين سقاخانه بين سال‌‌هاي 1144 تا 1145 هـ.ق ساخته شد. سنگاب يك پارچه آن، از سنگ مرمر اعلا با ظرفيت سه كر آب به دستور نادر شاه افشار از هرات به مشهد آورده شد و شخصي به نام اسماعيل خان بر فراز سنگاب، پوششي هشت ضلعي و سقفي گنبدي شكل ساخت و آن را طلاكاري كرد. سقف گنبدي شكل سقاخانه، بر روي پايه‌‌هايي از سنگ مرمر كنده‌كاري و كاشي قرار دارد و سطح آن از بالاي كاشي پايه‌‌ها، با خشت‌‌هاي مطلا تزيين شده است. درون سقاخانه، زير پوشش آن دور تا دور مزين به اسماءالله است. سقاخانه نادري در سال 1345 هـ.ش مرمت شد.

نقاره خانه

يكي از آثار بسيار زيبا و تاريخي صحن انقلاب، ساختمان نقاره خانه است. اين بنا روي ايوان شرقي صحن قرار دارد. نقاره‌‌نوازي در آستان قدس رضوي، از اواسط قرن نهم شروع شد. در سال 860 هـ.ق كه ميرزا ابوالقاسم بابر، نوه گوهرشاد از هرات به مشهد آمد، دستور داد در باغ حرم نقاره بزنند. از آن به بعد تاكنون در ادوار مختلف نقاره‌نوازي ادامه دارد. در كتاب مهمان نامه بخارا، مربوط به قرن نهم و دهم هجري، به نقاره‌زني در اين عصر اشاره شده است.

در تاريخ عالم آراي عباسي نيز به نقاره‌زني در عهد صفويه اشاره شده است. بر اساس اين كتاب، نقاره‌زني از آن زمان ادامه داشته و اين خدمت جزء رسم‌هاي معمول آستان قدس رضوي بوده است. نقاره‌خانه حضرت تنها يك بار از سال 1312 هـ.ق تا سال 1320 به دستور رضاخان تعطيل شد.
در طول سال، به غير از دو ماه محرم و صفر و ايام سوگواري، شبانه‌روز دو بار نوبت‌چيان رسمي آستان قدس نقاره مي‌زنند. زمان نقاره‌نوازي دقايقي پيش از طلوع و غروب آفتاب است كه طبل و كرنا با آهنگي خاص نواخته مي‌شود و با نواختن آخرين ضربت، طلوع و غروب خورشيد را اعلام مي‌كنند. علاوه بر اين، در عيدهاي مذهبي و ميلاد معصومان (عليهم السلام)، نقاره شادماني نواخته مي‌شود و همچنين هنگام بروز كراماتي از حضرت نيز نقاره شكوه و عظمت دربار رضوي به صدا در مي‌آيد.

مقبره‌ها

مقبره شيخ حر عاملي، در ضلع شمالي صحن انقلاب.

آرامگاه مرحوم شيخ حسنعلي اصفهاني، معروف به نخودكي در ضلع شمالي صحن انقلاب، جنب ايوان عباسي.

مقبره شيخ مجتبي قزويني، در زاويه جنوب غربي صحن انقلاب، در شبستان مجاور رواق دار الاجابه.

ساعت بزرگ صحن انقلاب

اين ساعت كه به ساعت معاون معروف است، در سر در ايوان غربي صحن انقلاب، به‌جاي ساعت بزرگ و قديمي صحن آزادي نصب شده و به‌نسبت وزن كمتري دارد. بر اساس شواهد موجود، مرحوم عبدالحسن معاون، ساعت قديمي را در تاريخ 22/11/1333 (بيش از 50 سال قبل) از هامبورگ آلمان خريداري كرد و به مشهد آورد. در روز 8/12/1333 طي تشريفاتي، لوازم و وسايل آن را باز و به اطاق سر در صحن كهنه انتقال داد. اين ساعت قديمي در فروردين ماه سال 1334 به‌وسيله محمد حسين صالحي، ساعت‌ساز آستانه، در محل كنوني نصب شد. تاريخ مكتوب بر بدنه ساعت، سال 1954 م را نشان مي‌دهد.

نحوه كار ساعت صحن انقلاب

اين ساعت به صورت سه سيستم مجزا طراحي شده است:

1ـ دستگاه كوك ساعت

2ـ دستگاه زنگ ربع زن

3ـ دستگاه زنگ ساعت زن با آهنگي ديگر كه به‌وسيله سيم بكسل كوك مي‌شود.

ساعت با الكترو موتور به صورت خودكار روزي دوبار كوك مي‌شود. طول سيم بكسل‌‌هاي كوك ساعت، 140 متر است و در زمان خاموشي برق، تا 24 ساعت به‌طور خودكار كوك دارد.

سيستم كوك ساعت به‌گونه‌اي است كه در هنگام خاموشي ممتد، مي‌توان آن را به‌وسيله هندل دستي كوك كرد.

صحن آزادي

صحن آزادي در شرق حرم مطهر و پايين پاي مبارك قرار دارد. از غرب به رواق‌‌هاي دار الضيافه، دار السعاده و دار السرور، از شمال به بست شيخ حر عاملي، از جنوب به رواق امام خميني (قدس سره) و از شرق به خيابان نواب صفوي محدود و ابعاد آن 81*51 متر است. صحن آزادي از بناهاي زمان فتحعلي شاه قاجار است. احداث بنا در سال 1233 هـ.ق آغاز شد و تصدي آن را توليت وقت، حاج ميرزا موسي خان رشتي به عهده گرفت. كاشي‌كاري صحن، در زمان سلطنت محمد شاه قاجار انجام شد. سبك معماري و شيوة بناي صحن آزادي، به بناي صحن انقلاب شباهت دارد و تقريباً تقليدي از آن است. اين بنا نيز به شيوه معماري اسلامي، به صورت حجيم‌سازي و داراي چهار ايوان با شكوه و به قرينه يكديگر است.

ايوان غربي يا ايوان طلا:

اين ايوان كه به «باب السعاده» نامگذاري شده، متصل به رواق دار السعاده است و داراي ابعادي به طول 15 متر، عرض 7 متر و ارتفاع 20 متر است.
اين ايوان در سال 1282 هـ.ق در زمان ناصر الدين شاه قاجار توسط عضدالملك قزويني، متولي آستانه به طلا آراسته شد. در كتيبه طلاي ايوان 28 بيت نوشته شده است. قصيده‌اي از منشآت سرخوش به خط نستعليق برجسته، دور ايوان كتيبه شده و حاكي از مرمت و طلاكاري ايوان و نام متصديان و ماده تاريخ آن (1278 هـ.ق) است.

ايوان شمالي:

اين ايوان كه به «باب الحكمه» نامگذاري شده، در ضلع شمالي صحن آزادي و در كنار رواق دار الحكمه قرار دارد. بر حاشيه سر در داخلي ايوان، كتيبه‌اي به خط ثلث و رنگ سفيد، سوره مباركه «انا ارسلنا نوحاً الي قومه» و در پايان نام خطاط را در بردارد. در تاريخ كتيبه چنين ديده مي‌شود: «كتبه رجبعلي خادم 1295». كتيبه پيشاني ايوان، گوياي تزيين ايوان در دوران سلطنت ناصر الدين شاه و توليت ميرزا سعيد خان، به خط احمد بن مشهدي و تاريخ 1295 هـ.ق است.

سردر خارجي ايوان شمالي نيز داراي تزيينات و كتيبه است. سوره مباركه فجر در اين سر در، به خط محمد حسن رضوان در تاريخ 1378 كتابت شده است.

ايوان جنوبي:

اين ايوان كه به قرينه ايوان‌‌هاي ديگر ساخته شده، چهار صفه كوچك دارد و بالاي هر صفه غرفه‌اي دارد. رواق امام خميني (قدس سره) در جنوب اين ايوان به صورت دو طبقه در حال ساخت است. ديواره ايوان تا زير سقف مقرنس با كاشي‌‌هاي نفيس و الوان آراسته شده و سوره‌‌هاي چهارگانه در زير غرفه‌‌هاي درون ايوان، به خط محمد حسين شهيد مشهدي در تاريخ 1277 هـ.ق كتابت شده است.

دو حديث از كتاب عيون اخبار الرضا به نقل از حضرت امام رضا (عليه السلام) نيز در بالاي غرفه‌‌ها كتابت شده است. كتابت پيشاني ايوان، بيانگر اين است كه باني صحن آزادي، فتحعلي شاه قاجار بوده و در زمان محمد شاه قاجار به‌وسيله حاج ميرزا موسي خان، متولي روضه منوره تزيين شده است. در بالاي اين كتيبه به خط نستعليق نوشته شده:

«به شكرانه پيروزي انقلاب اسلامي ملت ايران به رهبري امام خميني و به اميد سعادت در سايه دولت انقلابي جمهوري اسلامي ايران، 1399 هـ.ق»

ايوان شرقي:

ايوان شرقي به «باب السلام» معروف است و در وسط ضلع شرقي، به قرينه ايوان طلا قرار دارد. ايوان شرقي با دو گذرگاه در دو طرف آن، يكي از راه‌‌هاي اصلي ورود به صحن است. ازاره ايوان از سنگ مرغوب خلج پوشيده شده و ديوار ايوان از بالاي ازاره تا زير سقف مقرنس، با كاشي تزيين شده است. سقف مقرنس آن نيز به صورت نقاشي و رنگ آميزي كاشي‌نما است كه با خطوط و نقوش الوان تزيين شده است.

در داخل ايوان حديثي از امام كاظم (عليه السلام) به نقل از تهذيب شيخ طوسي، در باب فضيلت زيارت مرقد منور حضرت امام رضا (عليه السلام)، به خط محمد حسين شهيد مشهدي و تاريخ 1271 هـ.ق مكتوب است. اطراف سر در داخل ايوان، سوره‌‌هاي «نصر و قدر» كتابت شده‌اند. در آخر كتيبه هم نام استاد محمد كاشي‌پز و خطاط آن، محمد حسين شهيد مشهدي نوشته شده است.

سردر و نماي بيروني ايوان، در خارج از صحن نيز داراي تزيينات و كتيبه‌‌هايي است. از بالاي ازاره تا زير سقف مقرنس، با كاشي‌‌هاي بسيار ممتاز آراسته شده و سقف آن به صورت نقاشي و رنگ آميزي كاشي‌نما است. علاوه بر اين، تعداد 22 اسم از اسماءالله زينت بخش مقرنس ايوان است. در كتيبه بالاي در ورودي صحن چنين آمده است:

«بسمه تعالي در هنگامه رهايي ملت مسلمان ايران از قيد بندگي به رهبري قاطع امام خميني، اين صحن مطهر به صحن آزادي نامگذاري شد. 27 جمادي الثاني 1399 هـ.ق»

گفتني است پس از انقلاب اسلامي، ايوان‌‌ها و سردرهاي بزرگ صحن آزادي مرمت شد.

ساعت بزرگ و قديمي صحن آزادي

ساعت بزرگ و كهني كه در برج بالاي ايوان جنوبي صحن آزادي نصب شده و مشرف به رواق امام خميني (قدس سره) است، اولين و قديمي‌ترين ساعت آستانه مقدسه است. اين ساعتِ ساخت منچستر انگلستان را امين الملك، صدر اعظم ايران در زمان ناصر الدين شاه قاجار تقديم آستانه كرد. تاريخ موجود در پياله زنگ ساعت، سال 1893 م را نشان مي‌دهد كه مربوط به بيش از 110 سال قبل است.

اين ساعت، ابتدا در برج بالاي ايوان غربي صحن انقلاب (صحن كهنه) قرار داشت و حدود 45 سال قبل، از آنجا به بالاي ايوان جنوبي صحن آزادي (صحن نو) انتقال يافت. ظاهراً علت انتقال ساعت به اين مكان، ‌نشست پايه‌‌هاي سر در ايوان صحن انقلاب، به‌واسطه سنگيني ساعت، لنگر و پياله‌‌هاي آن بوده كه پس از ترميم و استحكام شكست آن، ساختماني از بتون در بالاي ايوان ساخته شد و با كاشي معرق تزيين يافت. سپس ساعت فعلي را كه مرحوم عبدالحسين معاون از هامبورگ آلمان خريداري كرده بود، به‌جاي آن نصب كردند.

اين ساعت قديمي سال‌‌ها به‌وسيله هندل دستي بزرگي كوك مي‌شد. پس از مدتي با ورود برق به مشهد، برقي شد و در حال حاضر به‌وسيله الكتروموتور كار مي‌كند. به اين طريق كه موتور ساعت، سيم بكسلي به طول 15 متر را در هر 24 ساعت يك بار كوك مي‌كند و چنانچه با خاموشي برق مواجه شود، كوك آن تا مدت 24 ساعت باقي خواهد ماند.

صحن جمهوري اسلامي

از جمله اماكني كه پس از پيروزي انقلاب شكوهمند اسلامي، جهت رفاه حال زائران ساخته شد و مورد بهره‌برداري قرار گرفت، صحن جمهوري اسلامي است. اين بنا از صحن‌‌هاي بزرگ حوزه حرم به شمار مي‌رود.

صحن جمهوري اسلامي در غرب روضه منوره جاي دارد و در سال 1368 هـ.ش به بهره‌برداري رسيد. زيربناي صحن با احتساب زيرزمين آن، 19065 متر مربع، مساحت فضاي باز صحن حدود 7302 متر مربع و فضاي غرفه‌‌هاي صحن حدود 4622 متر مربع است. در اضلاع اين صحن نيز چهار ايوان (سر در بزرگ) به قرينه يكديگر و به سبك معماري سنتي اسلامي ساخته شده است.

در وسط صحن، ساعت آفتابي يا شاخصي وجود دارد كه در تمام فصول سال، بيانگر ظهر شرعي است. باب الرحمه، نام ورودي به بست شيخ بهاء الدين، از ضلع شرقي اين صحن است.

ايوان شرقي (باب الولايه يا ايوان طلا)

از زيباترين ايوان‌‌هاي صحن است كه به رواق دار الولايه اتصال دارد و به طلا آراسته شده است. در كنار اين ايوان، پنجره‌اي از برنز نصب شده و بسياري از زائران، از پشت اين پنجره به ساحت مقدس حضرت رضا (عليه السلام) عرض ادب مي‌كنند.

ايوان شمالي (باب العلم)

باب العلم مشرف به بست شيخ طوسي است. بر فراز اين ايوان گلدسته‌اي آراسته به طلا و به ارتفاع 30 متر وجود دارد.

ايوان غربي (باب الغدير)

اين ايوان به قرينه ايوان طلا در وسط ضلع غربي صحن قرار دارد.

ايوان جنوبي (باب الشهاده)

اين سر در و ايوان بزرگ، به قرينه ايوان شمالي، با دو گذرگاه و يك گلدسته طلا به بلنداي 30 متر بر فراز آن ساخته شده است.

سقاخانه

در مقابل ايوان طلاي صحن جمهوري اسلامي، سقاخانه‌اي زيبا به صورت هشت ترك و سقف گنبدي شكل بنا شده و سيستم آب آشاميدني و آب‌دهي آن مجهز به چشم الكترونيكي است كه ازطريق شيرهاي برقي 12 ولت اجرا مي‌شود.

صحن قدس

صحن قدس، در جنوب مسجد گوهرشاد، بين بست شيخ بهائي و قسمتي از جنوب رواق جديد امام خميني (قدس سره) است. اين بنا با مساحتي حدود 5000 متر مربع و زيربناي 6969 متر مربع، 6 ورودي، 28 حجره و 1887 متر مربع فضاي باز دارد. غرفه‌‌هاي اين صحن نيز 2534 متر مربع را به خود اختصاص داده‌اند. صحن قدس هم به سبك چهار ايواني ساخته شده است. ايوان شمالي صحن به نام ايوان معراج نامگذاري شده و پشت ايوان مقصوره مسجد گوهرشاد قرار دارد. ايوان شرقي، متصل به رواق جديد امام خميني (قدس سره) است و ايوان جنوبي يا ايوان قبله، ايواني به‌نسبت بزرگ و مشابه ايوان مقصوره است. ايوان غربي صحن كه ورودي آن از بست شيخ بهائي است، به «باب الانبياء» نامگذاري شده است. در مركز صحن قدس، سقاخانه بسيار زيبايي با نماي بيت المقدس ساخته شده كه ابعاد آن يك هشتم ابعاد اصلي قدس است. اين سقاخانه از نظر بنا، مشابه ساختمان قدس است و پيوسته ياد و نام قبله نخستين و اشغال شده مسلمانان را در اذهان زنده مي‌كند. گنبد سقاخانه مطلاست و منبع آبي به گنجايش 60 هزار ليتر، درون آن جاسازي شده است.

صحن جامع رضوي

صحن جامع رضوي با 117584 متر مربع زيربنا و 55 غرفه، در جنوب اماكن متبركه واقع شده است. اين صحن از طريق دو بست به خيابان‌‌هاي امام رضا (عليه السلام) و خسروي نو (شهيد اندرزگو) ارتباط دارد و از دو سوي شرقي و غربي به بست‌‌هاي شرقي و غربي راه دارد. علاوه بر اين، ورودي‌‌هاي فرعي نيز صحن جامع را به رواق امام خميني (قدس سره)، صحن قدس و بست شيخ بهائي مرتبط مي‌كنند.

در ضلع‌هاي صحن جامع، سه ايوان و سر در بزرگ به نام‌‌هاي «ايوان ولي عصر» در ضلع جنوبي، «باب الكوثر» در ضلع شرقي و «باب الغدير» در ضلع غربي آن ساخته شده كه در دو طرف هر ايوان دو گلدسته مرتفع وجود دارد.

ابعاد صحن جامع عبارت از 363 متر طول و 167 متر عرض است.

به دليل اهميت ضلع قبله، ايوان و گلدسته‌‌هاي آن بزرگ‌تر از دو ايوان ديگر ساخته شده‌اند. گلدسته‌‌هاي ضلع قبله، هر كدام 70 متر و گلدسته‌‌هاي ديگر، هر كدام 57 متر ارتفاع دارند. سر در شرقي صحن، سطح 4682 متر مربع و سر در غربي آن، سطح 4373 متر مربع را در برگرفته است.

عمليات اجرايي اسكلت صحن، در سال 1366 همزمان با احداث زيرگذر آغاز شد.

سنگ فرش صحن نيز مخلوطي از سنگ‌‌هاي الوان، گرانيت و خلج است. زير صحن جامع، پاركينگ حريم قرار دارد كه براي راه يافتن به آن، در كف صحن دو فضاي ارتباطي به نام ويد پيش بيني شده است.

سردرهاي شرقي و غربي صحن جامع رضوي

اين سردرها در ضلع‌هاي شرقي و غربي صحن جامع رضوي با ارتفاع 26 متر در 5 طبقه قرار گرفته‌اند. زيربناي سردر شرقي، 23410 متر مربع است و سطحي حدود 4682 متر مربع را در بر گرفته است. سر در غربي داراي زيربناي 21865 متر مربع است كه سطحي حدود 4373 متر مربع را در برگرفته است. ورودي سر در شرقي صحن جامع، «باب الكوثر» و ورودي سردر غربي، «باب الغدير» ناميده شده كه دهانة هر ايوان 3/17 متر است. هر سر در را، دو گلدسته از جنس بتن مسلح ـ فلزي با نماي سنگ، كاشي، معرق كاشي و آجر معقلي تزيين كرده است.

صحن غدير

صحن غدير با 14414 متر مربع زيربنا، در ضلع غربي صحن جامع رضوي و جنوب غربي اماكن متبركه قرار دارد. مساحت آن 9092 متر مربع و مساحت غرفه‌‌هاي آن 5322 است. صحن غدير از شرق و همچنين از ضلع جنوبي به صحن جامع (باغچه مرتفع و بلوك غربي)، از ضلع غربي به مجتمع تجارتي خدماتي غدير (سرويس بهداشتي غربي)، از ضلع شرقي به صحن جمهوري اسلامي و از شمال غربي به سر در شيرازي منتهي مي‌شود.

صحن هدايت

صحن هدايت 15140 متر مربع مساحت و 17980 متر مربع زيربنا دارد و مساحت غرفه‌‌هاي آن 2840 متر مربع است. اين صحن در ضلع شرقي اماكن متبركه جاي دارد. از شمال شرقي، به بنياد پژوهش‌‌هاي اسلامي و سردر طبرسي، از جنوب شرقي به كوچه 14 متري، ساختمان حوزة علميه، زائرسرا و پير پالاندوز و از سوي جنوب غربي به سر در نواب و ساختمان اداري دانشگاه علوم اسلامي رضوي منتهي مي‌شود.

صحن كوثر

صحن كوثر در زاويه شمال شرقي صحن جامع رضوي و جنوب شرقي اماكن متبركه جاي دارد. زيربناي آن 15266 متر مربع، مساحت 10268 متر مربع و مساحت غرفه‌‌ها 4958 متر مربع است. اين صحن از منتهي اليه جنوب غربي خود به صحن جامع، از ضلع جنوب غربي به باغچه مرتفع و بلوك b شرقي محدود است و از شمال شرقي، به سر در نواب صفوي منتهي مي‌شود. در ضلع غربي آن، رواق جديد امام خميني (قدس سره) و صحن آزادي قرار دارد.

سازه اصلي صحن، فلزي ـ بتني است و نماي صحن، سنگ، آجر و كاشي معرق است. راه يافتن به اين صحن از خيابان شهيد نواب صفوي، صحن هدايت و صحن جامع رضوي امكان دارد.

مسجد گوهرشاد

يكي از بناهاي باشكوه و باستاني عهد تيموري كه در اوايل قرن نهم هـ.ق بنا شده، مسجد گوهرشاد است. اين بناي تاريخي در جنوب حرم مطهر رضوي قرار دارد و به رواق‌‌هاي دار السياده و دار الحفاظ متصل است. اين مسجد به دستور بانو گوهرشاد، دختر امير غياث الدين ترخان، از امراي جغتايي، همسر شاهرخ تيموري در سال 821 هـ.ق توسط معمار معروف ايراني، قوام الدين شيرازي، با به‌كارگيري سبك معماري دوران تيموري ساخته شد.

كاشي‌كاري مسجد، نمونه‌اي از شاهكارهاي عهد تيموري است. طاق‌‌هاي گنبدي شكل مسجد و مناره‌‌هاي آن با ويژگي و تزيينات خاص و با استفاده از سبك مقرنس، همچنين نقوش و خطوط ديواري بر روي زمينة‌ گچي و معرق‌كاري ممتاز عصر تيموري، جلوه‌‌هاي بي‌نظيري را به نمايش گذاشته است. اين بناي باستاني، نمونة كامل و برجستة هنر ايراني به شمار مي‌رود كه تمام خصوصيات و ويژگي‌‌هاي معماري سنتي در آن به‌كار رفته است. به‌ويژه ايوان جنوبي مسجد به نام ايوان مقصوره، با حدود 500 متر مربع مساحت، 37 متر طول و 5/25 متر ارتفاع، از باشكوه‌ترين ايوان‌‌هاي مسجد است.

ضلع‌هاي مسجد، همه با كاشي‌‌هاي معرق نفيس آراسته شده و در تمام ديوارها و غرفه‌‌هاي آن اسماء الله و آيات قرآن و احاديثي كه بعضي مربوط به مسجد است، وجود دارد.

كتيبه ممتاز و تاريخي بايسنقر (فرزند گوهرشاد) كه از بهترين ثلث‌نويسان عهد تيموري بوده، با زيباترين خطوط ثلث بر پيشاني ايوان مقصوره خودنمايي مي‌كند و تاريخ بناي مسجد بر كاشي معرق، در اين كتيبه به چشم مي‌خورد.

محراب، يك پارچه از سنگ مرمر با تزيينات و كنده‌كاري و كتيبه‌اي در ميان مقرنس‌كاري‌‌هاي آن، نمايانگر هنر آن دوران است.

منبر صاحب الزمان (عجل الله تعالي فرجه الشريف) واقع در كنار محراب ايوان مقصوره، از لحاظ قدمت حائز اهميت است. اين منبر نفيس، از چوب گردو و گلابي با شيوة منبت‌كاري بدون به كار رفتن ميخ در آن، به دست پر توان استاد محمد نجار خراساني، منبت كار معروف عصر فتحعلي شاه قاجار ساخته شده است. منبر صاحب الزمان (عجل الله تعالي فرجه الشريف) در سال 1325 هـ.ش توسط مرحوم استاد حيدر نيكنام گلپايگاني مرمت شد.

گنبد رفيع مسجد بر فراز ايوان مقصوره، بر عظمت اين بنا افزوده است. ارتفاع گنبد حدود 41 متر و فضاي خالي بين دو پوشش گنبد، 10 متر است. سطح خارجي آن با آجر لعاب‌دار و يك كتيبه با خط كوفي تزيين شده است. در دو طرف اين ايوان، دو مناره هر كدام به ارتفاع 43 متر از كف مسجد ساخته شده و داراي كتيبه‌‌هايي چند است.

مسجد گوهرشاد صحني به وسعت 2800 متر مربع دارد و زيربناي آن 9400 متر مربع است. بناي مسجد شامل 8 ايوان بزرگ و هفت شبستان است. گنبد خانه پشت ايوان مقصوره، با شبستان‌‌هاي يك طبقه، بخش‌‌هاي مختلف مسجد را به هم ربط مي‌دهد. ايوان جنوبي، ايوان مقصوره نام دارد و ايوان شمالي، معروف به ايوان دار السياده است. ايوان شرقي، ايوان اعتكاف ناميده مي‌شود و ايوان غربي، ايوان شيخ بهاء الدين نامگذاري شده است.
نام بانو گوهرشاد، باني مسجد، در ايوان شمالي مسجد (ايوان دار السياده) بر كاشي معرق به رنگ زرد و خط ثلث نوشته شده است. اين ايوان با معرق‌كاري زيبايي تزيين شده و بر سر در ورودي آن به رواق دار السياده، پنجره‌اي نقره از آثار عهد قاجاريه نصب شده است.

دو ايوان شرقي و غربي مسجد گوهرشاد، با معرق‌كاري ممتاز و كتيبه‌‌هايي به خط ثلث، مسجد را به رواق امام خميني (قدس سره) و بست شيخ بهاء الدين مرتبط مي‌كند. اين مسجد در طول زمان بر اثر عوامل طيبعي و انساني صدمات زيادي ديده است؛ از جمله در زمين لرزه سال 1084 هـ.ق، ايوان مقصوره صدماتي ديد كه مورد بازسازي قرار گرفت. مرمت‌‌هاي ديگر مسجد پس از گلوله باران روس‌‌ها در سال 1330 هـ.ق بود كه به صدمه ديدن گنبد و ايوان‌‌هاي مسجد انجاميد. گنبد و ايوان مقصوره و ايوان‌‌هاي شرقي و غربي مسجد در سال 1339 هـ.ق مورد بازسازي اساسي قرار گرفت.

سردرها

سردرها براي شكل دادن به مجموعه بارگاه منور امام (عليه السلام) طراحي شده‌اند. در سه ورودي از خيابان‌‌هاي شيرازي، نواب صفوي و طبرسي، سردرهايي با زيربناي بيش از 70 هزار متر مربع احداث شده است.

سردر شيرازي

سردر شيرازي، در مسير ورود زائران از خيابان شيرازي واقع شده و با 24625 متر مربع مساحت و 25492 متر مربع زيربنا، در غرب اماكن متبركه ساخته شده است.

سردر نواب صفوي

اين سردر، در مسير ورود زائران از خيابان نواب صفوي واقع شده است. 16164 متر مربع مساحت، 16850 متر مربع زيربنا دارد و در شرق اماكن متبركه واقع شده است.

سردر طبرسي

سردر طبرسي، در مسير ورود زائران از خيابان طبرسي و در شمال اماكن متبركه و روضه منوره واقع شده است و 26923 متر مربع مساحت و 27715 متر مربع زيربنا دارد.

 

براي زيارت از راه دور حرم مطهر رضوي مي‌توانيد به سايت www.razavi.tv مراجعه نماييد.

التماس دعا

 

شنبه 16 مهر 1390 - 13:45


*نام:
*ايميل:
نظر شما:
* اختياری

 

از اين نويسنده يا گزارشگر