سه‌شنبه 31 مرداد 1396 - 0:20
پر بازديدهاي اين گروه
  • موردي يافت نشد

گزارش

 

محمد عصاريان

 

گزارشي از چگونگي نگارش گزارشهاي تاريخي – شفاهي

 


«اگر بخواهيم براي نگارش و پژوهش درباره هر واقعه يا مناسبتي اثري ماندگار و مؤثر را به رشته تحرير درآوريم بايد دو اصل تبليغ و موضع­گيري را مدظر داشته باشيم.» محمود فاضلي بيرجندي، نويسنده و پژوهشگر تاريخ سياسي با اين جملات سخنانش را آغاز مي­کند و مي­گويد: لازم است يک پژوهش مستند از تبليغ به دور باشد يعني چيزي جداي از نطق­ها و بيانيه­هاي سياسي باشد که به قصد تأثير گذاشتن فوري بر مخاطبان تهيه مي­شوند. نکته ديگر اينکه رعايت آن به پژوهشگر و نويسنده مطلب باز مي­گردد موضع­گيري نکردن است همچنان که در مباحث مربوط به فلسفه تاريخ گفته­اند بيشتر متن تاريخي اغلب از ذهن تبعيت مي­کند تا از واقعيت­هاي جهان از اين موضوع مي­توان نتيجه گرفت که لاجرم هر متن، هر اندازه که از ذهن نگارنده کمتر تأثير بگيرد به واقعيت جهان و گزارش کردن از آن نزديک­تر مي­شود ماندگارترين آثار تاريخي آثاري هستند که از ذهن و رسوبات ذهني، دورترين فاصله­ها را داشته­اند. البته اين مطلب جداي از آثار ادبي است که بايد حتماً از ذهن تبعيت کنند. وي آزادي اثر از قيد قالب­ها و قراردادها را از ويژگي­هاي اثر تاريخي ماندگار مي­داند و معتقد است: نمي­توانيم براي نوشتن متون تاريخي با خود خلوت کنيم يا با عده­اي بنشينيم و پس از بررسي­هايي تصميم به نگارش گزارشي از وقايع بگيريم زيرا استعداد فکري و توانائي قلمي نويسنده کار خود را مي­کند و نيازي به برنامه­ريزي ندارد همچنين هر رويداد يا متن، سبک ويژه خود را به قلم و به نگارنده مي­دهد.

فاضلي بيرجندي ادامه مي­دهد: گيبون (مورخ رومي) وقتي مي­خواست انحطاط و سقوط امپراتوري روم را بنويسد، پلوتارک وقتي مي­خواست سقوط جمهوري روم را نگارش کند که در ايران به نام حيات مردان نامي ترجمه شده است بيهقي زماني که مي­خواست تاريخ معروف خود را بنويسد، نويسنده گمنام (تاريخ سيستان) زماني که تصميم گرفت يافته­هاي خود را بر صفحات کاغذ بنشاند، هيچ يک پيش از دست بردن به قلم، به سبک نگارش خود نيانديشند. حاصل کار اينها آثار بزرگي در تاريخ به حساب مي­آيد بيهقي افزون بر اينکه مرجع معتبر و مستند تاريخ است، کلاس درس ادب فارسي هم محسوب مي­شود. تاريخ سيستان نيز همينطور و تاريخ بلغمي و سفرنامه ناصرخسرو هم همين ويژگي را دارند. در اين آثار نه تبليغ جائي دارد و نه نويسندگانشان موضع­گيري کرده­اند. آهنگين­تر از قلم بيهقي را دشوار بتوان يافت کرد. آنجا که بردار کردن حسنک وزير را شرح مي­دهد، گوئي اين اثر قطعه موسيقي نابي است که خود مکتبي دارد و روايتگر عيني و مستند يک واقعه است. با آن همه احساس و رنگ و پيرايه که در کار بيهقي است او از نگارش واقعيت عدول نکرده است ضمن آنکه خودش در دل ماجرا حضور داشته است. اين کار نمونه آشکار وانهادن ذهن و رفتن سراغ واقعيت است.

نويسنده کتاب «نمايندگان بيرجند در مجلس شوراي اسلامي» اظهار مي­دارد: چنانچه اثري نداريم که رويدادهاي چند دهه اخير را مستند و ماندگار ثبت کرده باشد بايد بپذيريم که چشم و گوش و ذهن و قلمي نپرورده­ايم که از پس ثبت عيني آن چيزي برآيد که در واقعيت جهان ما مي­گذرد. وي با تأکيد بر اينکه با تبليغ هم کاري از پيش نخواهد رفت، اين سؤال را به ذهن متبادر مي­کند که چرا کتاب کوچکي مانند (تاريخ بي دروغ) ماندگار مي­شود؟ وي در اين باره مي­افزايد: روزي که ناصرالدين شاه کشته شد اين کتاب را داماد وي علي خان ظهيرالدوله نوشت و تفضيل واقعه پس از قتل را به رشته تحرير درآورد تا آنجا که گفته شد: چهار ساعت از شب گذشته و تغسيل و تکفين شاه آسوده شديم. . . اين اثر در همان روز واقعه و آن شب نوشته شده است اما هنوز که 150 سال از آن روز مي­گذرد قلم و بيانش همچنان معتبر است و نشان مي­دهد که تبيين اين حادثه زمان زيادي نياز داشته است.

فاضلي بيرجندي با اشاره به اينکه در عصر حاضر با آنکه آثار تاريخي اندکي نداريم، اثر معتبر و محکمي که از امواج فرساينده زمان جان به در ببرد، کم داريم، عنوان مي­کند: چنانچه هدف و مقصد نويسنده روشن و باز کردن واقعيت باشد، آن اثر ماندگار خواهد شد. همچنان که در سال­هاي حکومت محممدرضا شاه مخلوع، يکي از نمايندگان شوراي مجلس ملي، زمان زيادي صرف کرد و اثري منظوم در تاريخ ايران و به سبک شاهنامه سرود که 2500 سال تاريخ را از عهد کوروش تا روزگار محمدرضا خائن را روايت مي­کرد. امروز چند نفر از 70 ميليون نفر ايراني اين کتاب را دارند؟ چند نفر حتي نامي از آن شنيده­اند؟ در واقع چنين آثاري، ذهنيت زده­اند و طول عمر چنداني ندارند؟ نوشتن تاريخ، گزارش­هاي تاريخي و رويدادهاي چشم و گوشي باز و دلي صاف مي­خواهد تا کنار ميدانگاهي بايستي و گزارش دهي که به عنوان مثال اينک وزير پيشين را آورده­اند، پيراهنش را از تن به در کرده­اند و سپس او را به دار آويخته­اند. اين گزارش لحظه به لحظه يا نوعي پخش مستقيم است اما وقتي بيهقي در صحنه حاضر است و گزارش مي­دهد، گوئي گزارش بر ديوارهاي زمان حک شده است با وجود اينکه تاريخ ما مثال اين وقايع را بر بدنه خود کم نديده است اما گزارش و گزارشگري به اين شکل کم داريم. در تاريخ اسلام نيز همين گونه است و به اندازه اقيانوس­ها تبيلغ پيرامون زندگي امامان شيعه نوشته شده است اما به ندرت آثار پژوهشي پيرامون زندگي و شهادت امامان داريم چرا که همان ذهنيت نيز با قوت تمام اينجا نيز به کار خودش ادامه مي­داده است.

پژوهشگر حوزه تاريخ سياسي در اين باره مي­گويد: ذهن معطوف به تبليغ و القاي هدف و مقصود ذهن معطوف به ارضاي خاطر مخاطبان و صاحب مناصب يا ذهنيت معطوف به کسب و کار، نمي­تواند به درستي بر درک واقعيت و گزارش نائل آيد. حال آنکه پژوهشگر بايد از قيد همه اينها راحت باشد و تنها براي رسيدن به کنه واقعه دست به قلم بشود. چنين اثري بي ترديد ماندگار خواهد شد. زمانيکه پاي موضع­گيري و تبليغ به ميان مي­آيد راه بر آگاهي بسته مي­شود ايراد مداخله­هاي رسمي در نگارش و پژوهش است که به نوعي از شک و روايت خاصي از واقعه يا مناسبتي را ترسيم مي­کند و اين شکل و روايت خاص مدعي است که روايت نهائي واقعه يا آن مناسبت است.  وقتي روايت نهائي بدست مي­آيد ديگر ذهن و قلم از حرکت مي­ايستد چون حکم اين روايت نهائي آن است که ديگر نياز به جست و جوي بيشتري نيست. پس از عبور لايه­هاي گوناگون تدوين و نگارش تاريخ، گزارش­ها و وقايع در دل زمان به روزگار کنوني و بايسته­هاي تحقيقات فعلي نزديک مي­شويم آنجا که در دل ماجرا، حادثه يا ايامي از روزهاي خدا جاي مي­گيرد که بواسطه تأثيرگذاري بر سرنوشت يک ملت و مردمان اين سرزمين (ايام الله) نام گرفته­ اند. در اين زمان وظيفه، تاريخ­نگاران، نويسندگان و پژوهشگران که مواد خام را براي آيندگان برصفحات کاغذ مي­ نشانند چيست؟ « براي ثبت و ضبط و ماندگاري حماسه­هائي که در انقلاب اسلامي روي داده­اند يا روي مي­دهند ناگزير از استفاده از شيوه­هاي نوين پژوهشي در تاريخ مانند استناد به تاريخ شفاهي هستيم.» اين جملات را رحيم نيک بخت، نويسنده و پژوهشگر تاريخ معاصر و تاريخ شفاهي ايران مي­گويد و مي­افزايد: حوادثي رخ مي­دهند که با توجه به در دسترس نبودن مدارک و اسنادشان از دو طريق امکان بررسي رويدادهاي آن فراهم است از مهمترين اين رويدادها که پس از انقلاب اسلامي و در سال­هاي اخير رخ داد مي­توان به حماسه 9 دي اشاره کرد که در شمار مباحث مرتبط با انقلاب اسلامي قرار مي­گيرد چنانچه بخواهيم زمان زيادي از آن بگذرد و از روش­هاي آکادميک براي پژوهش استفاده کنيم فرصت فراواني از دست مي­رود از اين رو استفاده از دو شيوه در گردآوري اطلاعات مرتبط به آن رخداد مؤثر به نظر مي­رسد. البته اين روشي که مي­خواهم توضيح دهم پيش از انقلاب اسلامي در کشورهاي غربي از آن استفاده مي­ شد و استفاده آن براي استفاده در گردآوري اطلاعات، اسناد و تاريخ نگاري، ايام پس از پيروزي انقلاب اسلامي در ايران به اوج خود رسيد. اين پژوهشگر تاريخ معاصر مي­افزايد: نخستين راه اين است که روايات و خاطرات تاريخ شفاهي دست­ اندرکاران حادثه را به مثابه پازلي در کنار يکديگر قرار دهيم تا تصوير روشني از آن رخداد سياسي، تاريخي يا فرهنگي به دست آوريم. همچنان که پس از پيروزي انقلاب اسلامي و جنگ تحميلي خاطرات متعددي در مراکز مرتبط با موضوع تاريخ انقلاب اسلامي ثبت و ضبط شده­اند از سوي ديگر اسناد مکتوب تاريخ و وقايع بايد بررسي شوند از اين ميان مي­توان در حوزه انقلاب اسلامي به گزارش­هاي مأموران ساواک، شهرباني، نهادهاي دادرسي ارتش و . . . اشاره کرد که شايد در زمان کوتاهي در اختيار محققان قرار نگرفتند اما در نقطه مقابل بيانيه­هاي امام خميني شخصيت­هاي مهم سياسي، نظامي و . . . بخش مهمي از منابع تاريخ نگاري و پژوهش درباره ايام الله اند وي استفاده از منابع صوتي و تصويري، عکس­هائي که به صورت حرفه­اي و آماتور از رخدادهاي گوناگون به دست مي­آيند، نوارهاي سخنراني­ها و . .  را در شمار اسناد و مدارکي مي­داند که پژوهشگران مي­توانند با استفاده از آنها متون مدوني را در زمان وقوع حادثه به رشته تحرير درآورند. از طرفي دکتر رشيد جعفرپور نظر ديگري نسبت به اين موضوع ارائه مي­کند.

دکتر رشيد جعفرپور، استاد علوم سياسي و مدرس دانشگاه مي­گويد: کشف نقاط برجسته حوادث و تمرکز بر ابعاد گوناگون يک رخداد نظير ايام الله از جمله مواردي است که اغلب تاريخ نگاران و پژوهشگران تاريخ سياسي بر آن اتفاق نظر دارند.

دکتر رشيد جعفرپور مي­افزايد: ايام الله در حقيقت نقطه عطف انقلاب اسلامي است و به طور قطع نظر رهبران انقلاب و پيشقراولان نظام که شاهد حوادث اين ايام بوده­اند در آسيب شناسي حوادث و نحوه بازگويي آنها تأثير بسزائي دارند. يافتن نکات مهم و برجستگي­هاي اين ايام، شناسائي دقيق مستندات و توانائي استخراج مواد از لابه­لاي برگ­هاي تاريخ از جمله توانمندي­هاي پژوهشگران به حساب مي­آيند. هچنين داشتن قلمي پژوهشي در کنار قلم تاريخي از ديگر ويژگي­هائي است که مي­تواند ثبت وقايع مهم مانند ايام الله را در زماني که در آن روزها قرار داشته باشيم، ميسر و ماندگار کند. يکي از راهکارهاي سنتي آن است که پس از گذشت زمان طولاني از آن واقعه و ايام دست­يابي به اطلاعات گوناگون، به تبيين تاريخ و ثبت وقايع بپردازيم و البته اين موضوع با ثبت اصل ماجرا و گزارش­هاي تاريخي متفاوت است. در زمان وقوع حوادث بايد تمرکز بر نکات لازم و البته با دقت و قلمي بي طرف تنها به ثبت وقايع و گزارش­ها توجه کنيم تا پس از مدتي با جمع­آوري اطلاعات کامل و دستيابي به نگاهي جامع به تجربه، تحليل يا قضاوت­هاي ارزشي و پيش­بيني آينده بپردازيم. در واقع وظيفه پژوهشگران، اهالي قلم و تاريخ نگاران هنگام وقوع حادثه، متفاوت از تحليل­گران و ارزش­گذاري وقايع است.                     

 

چهارشنبه 13 مهر 1390 - 12:2


*نام:
*ايميل:
نظر شما:
* اختياری