چهارشنبه 7 تير 1396 - 13:24
پر بازديدهاي اين گروه
  • موردي يافت نشد

فرهنگي و هنري

 

حسين آرياني

 

فيلمسازي نخبه و اخلاق گرا

 

 نگاهي به زندگي و آثار کارل زمان

 

کارل زمان در 3 نوامبر سال 1910 در موراويا (اوسترومه) چکسلواکي به دنيا آمد. در رشته طراحي تحصيل کرد و يکي از بنيانگذاران استوديو گاتوالدوف فيلم به سال 1943 بود. او در سال 1930 کار طراحي را در فرانسه آغاز کرد و از سال 1940 با ساخت چند فيلم عروسکي و سپس انيميشين، وارد سينما شد.

 زمان، از موادي استفاده مي کرد که ساير انيماتورها از آن اجتناب مي کردند. از آنجا که در چک و اسلواکي شيشه به مقدار فراوان توليد مي شد، زمان تصميم گرفت اين مدعا را ثابت کند که کارهاي فراواني را مي توان با آن انجام داد. اگر چه شيشه طبيعتاً سخت و انعطاف ناپذير است، زمان با کمک يک شيشه گر فيلم الهام (1949) را به شيوه انيميشن شيشه اي ساخت.

زمان در سال 1947 شخصيت معروف آقاي پروکوک را خلق که نمادي از بوروکراسي بود. نمايش فيلم، اين شخصيت را به قهرماني ملي بدل ساخت و توليد اين مجموعه تا سال 1959 ادامه يافت.

زمان در سال 1952 نخستين فيلم بلند خود را با نام گنج جزيره پرندگان کارگرداني کرد و در سال 1955 دومين فيلم بلند خود، يعني سفر به ما قبل تاريخ، را ساخت. او در اين فيلم با مهارت و طنز فراوان، شخصيتهايي ما قبل تاريخ آفريد.

او به سال 1958، فيلم بلند ديگري به نام اختراع نابودي(اختراع شيطاني) ساخت و در آن به دنيا هشدار داد که نتيجه اختراعات مرگ آور مي تواند، نابودي احتمالي جهان باشد. زمان امکانات بالقوه جلوه هاي ويژه و نيز تواناييهاي گرافيکي نهفته در مضمون فيلم را با خلاقيت خاص خود به منصه ظهور رسانيد. در آن روزها، اجراي اين جلوه هاي ويژه بسيار دشوار بود و فقط با فرآيندهاي خاصي امکان پذير مي شد.

زمان فيلمهاي بلند ديگري ساخت که آکنده از تخيل و فانتزي بودند و به اين ترتيب، ذوق آزمايي در قلمرو سينما را ادامه داد. بارون مونچهاوزن (1961) تلفيقي از فيلم زنده و نقاشيهاي انيميشن بود که به اثر جلوه اي قديمي و قرن نوزدهمي مي داد.

ستاره دنباله دار (1969) بر اساس رمان ژول ورن ساخته شد. ژول ورن، نويسنده محبوب کارل زمان بود که ماجراها و سرگرميها و داستانهاي دراماتيک فراواني را در اختيار او قرار مي داد.

 در همان نگاه اول به فيلم ستاره دنباله دار، درونمايه اصلي اثر نمايان مي شود: طنز، شعر و نوستالژي. طنز زمان، طنز خيلي ظريف و پنهاني است، نگاه کنيم به آغاز فيلم ستاره ي دنباله دار که گوينده توضيح مي دهد: «به خاطر بدرفتاري استعمارگران با ملت هاي آفريقايي، ما براي دفاع از استقلال، آنجا بوديم.» و سپس در نماهاي متعددي و به شيوه اي کنايي مقدار زيادي اسلحه و هفت تير مي بينيم.

 يا مثلا در صحنه اي که سربازي سوار بر بالن، در حال کشيدن سيگار برگ است، مي شنويم که گوينده مي گويد: «... و به اين خاطر ما محبوبيت عظيمي بين مردم داشتيم.» و در همين زمان مي بينيم که سرباز، سيگار برگ خود را به زير مي اندازد و موجب آتش سوزي وحشتناکي مي شود، و نيمي از شهر را دود فرا مي گيرد.

از همان لحظات اوليه فيلم، کارگردان، قهرمان اصلي را معرفي مي کند، گوينده سروان سروا داک است که حالا در روزگار پيري، خاطرات ايام جواني را نقل مي کند که خاطرات او با اغراق هايي همراه است و تضاد گفته هاي او با آنچه در تصاوير ديده مي شود، مشخص مي کند که او در چه مسئله اي اغراق کرده، و همين موجب خلق طنز مي شود. مثل صحنه اي که او به خاطر اضافه شدن يک وجب به خاک وطنش قدم به عقب بر مي دارد، و در پرتگاه سقوط مي کند.

زمان در فيلم تمامي طراحي صحنه خود را بر اساس کارت پستالها شکل داده است. او در فيلم به بازسازي فضاي مشرق زمين، قلعه ها، گنبدها و منازه ها مي پردازد و وقتي از خود نيز نکاتي به فضا اضافه مي کند (سياهي لشگرها، چادرها و قهرمانان اصلي) اثر را کامل کرده است.  

زمان لحظات جذابي در فيلم خلق کرده است، مثل پروانه اي که در آسمان يک شهر کارت پستالي پرواز مي کند. زمان با درهم آميختن فيلم عروسکي، نقاشي متحرک و فيلم زنده، به نتايجي خلاقانه و قابل توجهي رسيده است.

گفتيم که زمان در فيلم از عنصر طنز استفاده مي کند، که مي بينيم او به تدريج در طول اثر از شوخي هايي ظريف و در ابعادي کوچک، به شوخي هايي پر هياهوتر و در ابعادي بزرگتر مي رسد، مثل صحنه ريزش خاک از سقف شکسته، هر بار که فرمانده با مشت بر روي ميز مي کوبد.

درام فيلم، تمام مصالح لازم براي يک داستان ماجرايي را دارد (به اضافه مايه هاي يک فيلم افسانه- علمي): توطئه هاي مختلف، جاه طلبي ها به اضافه يک علاقه پاک، و جواني که به دنبال وصال محبوبش است.

در حالي که زمان، تمام اين مايه هاي ماجراجويانه را در فيلمش گرد آورده، او هيچگاه ديد طنز آميز خود را از دست نمي دهد. و البته در کنار همه اين عناصر، عامل طبيعت را قرار داده است. هر بار، با خشم طبيعت همه چيز به هم مي ريزد، و با همراهي آن، دوباره خط اصلي داستان پيگيري مي شود.

کارل زمان در فيلم نگاهي شاعرانه دارد، مثل تمام ماجراي رها شدن تکه اي از مين در فضا، و برخورد آن با کرات و ستارگان ديگر. زمان با استفاده از کارت پستال ها و نقاشي هاي قديمي حسي از نوستالژي را در تماشاگر بيدار مي کند. نوستالژي به دوران خوش گذشته، که تکرار ناشدني به نظر مي رسد. 

زمان فيلمهاي کلاسيک مشهوري براي کودکان ساخته است، مانند داستان يک دلقک (1964)، ماجراهاي سندباد بحري (1971) و شاگرد جادوگر (1978). داستانهاي فيلم هاي زمان، شرح تقابل هميشگي خير و شر است. او، استاد خلق موقعيتهايي است که تماشاگر را کاملاً درگير مي سازد.

زمان در مرحله اول، سرگرمي سازي است با اصالتي فراوان و مهارت سينمايي؛ و در وهله بعد، فيلمسازي است اخلاقگرا. اما البته او هيچ گاه به آموزگاري کسالت آور تبديل نمي شود.

کارل زمان فعاليت سينمايي خود را با نقاشي متحرک و فيلم هاي عروسکي آغاز کرد و پس از آن به تدريج شروع به ساختن فيلم هاي بلند و زنده مي کند. آثار زمان داراي خصوصيات بارز و اعجاب برانگيزي است، دنيايي که زمان آن را به تصوير مي کشد، يک دنياي فانتزي و جذاب است.

زمان را از اين بابت مديون دوفرانسوي مي دانند. (ژرژمليس- فيلمساز مشهور سينماي صامت و تاريخ سينما- و ژول ورن- نويسنده رمان هاي تخيلي) که از لحاظ بصري و فکري، هر دو بر وي تاثير گذار بوده اند. اما گذشته از اين، مي بينيم که زمان، خود داراي خصوصياتي منحصر به فرد و نبوغي استثنايي است که اين ويژگي ها، جايگاهي والا در سينماي انيميشن به او مي بخشند. سرانجام کارل زمان در 5 آوريل 1989 در زلين، چکسلواکي در گذشت.

فيلم‌شناسي کارل زمان:

فيلمهاي کوتاه:

روياي نوئل( 1945)، موش(1946)، نعل اسب خوشبختي مي‌آورد(1946)، آقاي پروکوک در سپاه کار(1947)، وسوسه‌هاي آقاي پروکوک(1947)، آقاي پروکوک کارمند دولت(1947)،آقاي پروکوک يک فيلم مي‌سازد(1948)، آقاي پروکوک مخترع(1949)، الهام (1949)، سلطان لاورا(1950)، آقاي پروکوک دوست جانوران(1955)، آقاي پروکوک کارآگاه(1957)، الماس سياه(1958)، آقاي پروکوک بندباز (1959) و...

فيلمهاي بلند:

گنج جزيره پرندگان(1952)، سفر به ماقبل تاريخ(1954)، اختراع نابودي(اختراع شيطاني)1958)) بارون مونچهاوزن(پرازيل)(1961)، داستان يک دلقک(1964)، سفينه فضايي به‌ سرقت‌ رفته(1966)، ستاره دنباله‌دار(1969) و ...

 

 

چهارشنبه 13 مهر 1390 - 11:54


*نام:
*ايميل:
نظر شما:
* اختياری