سه‌شنبه 6 تير 1396 - 15:10
پر بازديدهاي اين گروه
  • موردي يافت نشد

مقاله

 

ترجمه: غزال حسين زاده

 

بناي با شکوهي از معماري ايراني- اسلامي

 

نگاهي به معماري مسجد جامع يزد


مسجد جامع يزد به شيوه يک ايوان در دل کوير سر برآورده است. و در طي حدود 100 سال و سه دوره بنا شده‌است. پايه‌هاي اصلي مسجد را ساسانيان و بناي فعلي مسجد، از لحاظ شيوه معماري متعلق به دو دوره موسوم به آذري دانسته‌اند.

 بناي گنبد خانه متعلق به دوره ايلخاني و سر در رفيع مسجد را متعلق به زمان شاهرخ و دوره تيموري دانسته‌اند. اين بنا از لحاظ خوابيدگي گنبد، سر در رفيع و بلند و همچنين کاشيکاري زيبا و منحصر به فرد، شهرت دارد. سبک معماري اين بنا به شيوه آذري است.

سيد علي جندقي يزدي پژوهشگر مشهور در مورد اين بنا مي نويسد: مسجد جامع كبير يزد از بناهاي زيبا و باشكوه اسلامي است كه در قرن ششم هجري، ساختمان اوليه آن، آغاز گرديد؛ و از لحاظ عظمت بنا و معماري و كاشي كاري، كم نظير و مورد اعجاب تماشا كنندگان است.

اين مسجد بزرگ، در وسط شهر قديم و داخل حصار، واقع شده است. كليه مساحت آن، اعم از قسمت هايي كه زير بنا است و جز آنها، 9800 متر مربع، و مساحت قسمت هاي مزين به كاشي، شامل كتيبه ها و غيره، در حدود 500 متر مربع مي باشد. طول مسجد، 104 متر و عرض آن، 99 متر است. مسجد جامع يزد داراي هفت مدخل با در ورود است، كه به راه ها و كوچه هاي متعدد، ارتباط دارد.

باني اوليه مسجد، «علاء الدوله كالنجار» -از دودمان آل بويه- بوده است كه در زمان «ملك شاه سلجوقي»، در يزد، امارت داشته است. وي، مردي مذهبي و مومن بوده است. او در سال 504 هجري قمري (489 ه.ش.) به يزد آمده و در سال 527 ه.ق. (512 ه.ش.) در اين شهر، وفات يافته است.

پس از او، در سال 724 ه.ق. (703 ه.ش.)، «سيد ركن الدين نظام الحسيني»، در سمت قبله بناي علاء الدوله، زمين وسيعي را اختيار كرده و ساختمان مجللي را بنياد نهاده است. اين مرد، از بزرگان زمان خويش و در علو همت، بي نظير بوده است.

اين سيد جليل، در حالي كه ساختمان گنبد و ايوان، ناتمام بود، در سال 732 ه.ق. (710 ه.ش.)، درگذشت و پس از او، مولانا «شرف الدين علي يزدي»، كه از مفاخر يزد و از مردان بنام دوره تيموري است، بر حسب وصيت سيد ركن الدين، گنبد و ايوان را به اتمام رسانيد. طول گنبد از ابتداي ايوان تا محراب، 30 متر و عرض آن، 14 متر مي باشد. سپس در زمان امير تيمور، به سال 777 ه.ق. (754 ه.ش.)، گنبد و ايوان، به كاشي، مزين گرديد.

در طرفين محراب، تاريخ اتمام كاشي كاري، و نام معمار آن، بر آجر هاي كاشي، نوشته شده است با اين عبارات:

 طرف راست: "عمل حاج «بهاء الدين محمد بن الحسين» يعرف بوالا اليزدي."

 طرف چپ: "تم في شهر محرم الحرام سنه سبع و سبعين و سبع مائه الهجريه."

گوشه اي از كاشيكاري و خوشنويسي ايوان و گنبد مسجد جمعه يزد؛ اين خوشنويسي جلي نسخ مربوط به آيه 20 سوره مباركه الفتح و اثر بهاء الدين هزارسپ يا هزار اسب است.

در زمان پسر «امير تيمور» -اميرزاده «پير محمد عمر شيخ»-، «خواجه جلال الدين محمود خوارزمي» به يزد آمد و كتيبه اي بسيار زيبا به خط نسخ به دست مولانا «بهاء الدين هزار اسب» كه سرآمد خوش نويسان زمان بوده، حاوي سوره مباركه فتح، گرد گنبد و ايوان درافزود؛ اما كتيبه نام برده، ناتمام ماند تا در سنه 819 ه.ق. (795 ه.ش.) به دست «شاه نظام كرماني»، در زمان «شاهرخ ميرزا»، اتمام پذيرفت؛ و هم به دستور وي، اسماء دوازده امام، بر كتيبه ايوان، نقش گرديد؛ و القاب شاهرخ، بر كتيبه سردر مدخل بزرگ، به كاشي، منقوش گشت. اين كتيبه اخير، به خط نسخ و كاشي سفيد مي باشد و بالاي آن، خطوط كوفي بر كاشي زرد، نوشته شده است.

در 836 ه.ق (811 ه.ش.)، «امير جلال الدين چقماق» -از معاريف و منسوبان «شاهرخ ميرزا»، با حرم خود -ستي فاطمه خاتون- به يزد آمد. اين بانوي بلند همت و خير، در حين اقامت خود در يزد، آثاري نيك به يادگار گذاشت؛ از جمله، پيشگاه ايوان مسجد را با سنگ هاي مرمري كه از تبريز به دستور وي آورده بودند، تزيين نمود؛ و دو ستون مرمر در دو طرف ايوان نصب كرد و بالاي آنها، ستوني از كاشي به ارتفاع 18 متر ساخت و اكنون در قسمت فوقاني ستون كاشي مزبور، اين عبارات، خوانده مي شود:

سمت راست: "في زمن السلطان الاعظم، معين الحق و الخلافه و الدين «شاهرخ  بهادر خان سلطان» -خلد الله تعالي ملكه و سلطنته في العالم-."

 سمت چپ: "امرت باعلاء المباني توفيقاً بفضل الله الحامي، امراة الامير چقماق الشامي، سمية بنت الرسول، فاطمة البتول؛ فتقبلها بقبول حسن؛ سنه 836 (811 ه.ش.)."

«خواجه غياث الدين عقيل» نيز رواقي يا سالني به طول 38 متر و عرض 9 متر، با آجر و گچ، در سمت راست گنبد ساخته و «شاه يحيي» -آخرين حكمران آل مظفر- هم رواقي به مانند رواق خواجه غياث الدين، در سمت چپ گنبد بنا كرده است.

در سال 930 ه.ق. (903 ه.ش.)، «آقا جمال الدين محمد» كه ابتداي جلوس «شاه طهماسب صفوي» در يزد حكمراني داشت، دو منار بر دو طرف سر در مدخل بزرگ ساخت. محيط قاعده منار ها، 8 متر، و ارتفاع آنها، 50 متر است و سراپا مزين به كاشي الوان و اسماء جلاله مي باشد؛ و آيات قرآن بر آن منقوش است.

در زمان «فتح علي شاه قاجار»، به سال 1240 ه.ق. (1204 ه.ش.) كه شاهزاده «محمد ولي ميرزا»، حكمران يزد بود، صحن مسجد را كاملاً تعمير نموده و رواق هايي از گچ و آجر، اطراف صحن، ساخته، و شبستاني در سمت مغرب مسجد، به مساحت 1008 متر مربع كه هم اكنون هم به چشم مي خورد، بنياد نهاد.

شبستان ديگري هم در سمت شرقي مسجد، به مساحت 2046 متر مربع واقع شده كه اكنون ويران است و از آثار معماري علاء الدوله كالنجار مي باشد. رواق هاي دو طرف گنبد، به وسيله راهرو هاي كوتاه و وسيعي، به داخل گنبد و ايوان مرتبط است، و هنگام برگزاري نماز جمعه، عده اي را كه در اين رواق ها به نماز مي ايستند با عده اي كه در گنبد هستند، را به آساني پيوند مي دهد.

 طول صحن مسجد، 83 متر و عرض آن، تقريباً 20 متر مي باشد. وسط صحن، سكوي كوتاهي به طول 35 متر و عرض 15 متر ساخته شده كه در ايام تابستان، نماز هاي صبح و شام، در آنجا، برگزار مي شود.

در جلوي سر در مدخل، حوض هشت گوشه نسبتاً بزرگي ساخته شده كه در زمان مولانا سيد ركن الدين، مياه وقف آباد كه از مستحدثات خود او بوده، دايماً در آن جاري مي بوده و اكنون در سال، يكي دو دفعه بيشتر از مسجد عبور نمي كند.

كتيبه داخل محراب، به آيه مباركه "اقم الصلوة لدلوك الشمس ... مقاماً محمودا" به خط نسخ و كاشي سفيد، مزين گرديده است؛ و در بالاي آن خطوط، همين آيات، به خط كوفي، بر كاشي زرد نوشته شده است. در وسط محراب، جملات "لا اله لا الله؛ محمداً رسول الله؛ علياً ولي الله؛ حقاً حقا." بر كاشي زرد بسيار ممتازي ديده مي شود و اسماء مقدسه حضرت رسول و ائمه دوازده گانه در قسمت پاييني آن كاشي، منقوش است.

نقشه و پلان مسجد جمعه يزد و وضع تاريخي آن در دوره هاي مختلف:

1- مسجد جامع عتيق يا شبستان علاء الدوله كالنجار و مكان آتشكده باستاني؛ 2- صحن داخلي؛ 3- گنبد؛ 4- ايوان اصلي؛ 5- رواق خواجه غياث الدين؛ 6- رواق شاه يحيي؛ 7- صحن خارجي يا فضاي جلو خان؛ 8- سردر اصلي يا سردر شرقي؛ 9- كرياس يا دهليز؛ 10- ورودي پاياب آب زارچ؛ 11- شبستان يا گرمخانه محمد ولي ميرزا؛ 12- در غربي؛ 13- در شمالي؛ 14- در شمال غربي؛ 15- در جنوب غربي كه نيمه بسته است؛ 16- در شمال شرقي كه بسته است؛ 17؛ بقعه سادات قل هو اللهي يا امامزاده علي بن جعفر؛ 18- حمامي قديمي كه تخريب شده است؛ 19- مكان تاسيس كتابخانه وزيري.

حجت الاسلام حاج سيد علي محمد وزيري؛ با تشكيل هيئت حاميان مسجد و ترغيب مردم و اصناف، توانست به زيبايي مسجد جامع را مرمت كند؛ مرقد اين عالم فرهيخته در كتابخانه وزيري و چسبيده به ضلع جنوبي حياط سر در مسجد جامع مي باشد.

 

 

چهارشنبه 30 شهريور 1390 - 9:17


*نام:
*ايميل:
نظر شما:
* اختياری