شنبه 29 مهر 1396 - 1:0
پر بازديدهاي اين گروه
  • موردي يافت نشد

گزارش

 

شيما حسن زاده

 

زنان راوي – نويسنده، موفق در ادبيات دفاع مقدس

 

گزارشي کوتاه از حضور زنان در ادبيات دفاع مقدس

 

ادبيات دفاع مقدس حالا ديگر در کشور ما براي خود جاي مهم و ارزنده­اي دارد که هيچ منتقد و کارشناس حتي غيرمنصف هم نمي­تواند منکر آن شود اينکه کتاب­هاي دفاع مقدس در زمره پرفروش­ترين کتاب­ها قرار گرفته است، اينکه رمان­هاي دفاع مقدس ما در کشورهاي ديگر ترجمه مي­شوند و نسخه ترجمه شده­ي آن­ها با اقبال و موفقيت همراه بوده است اينکه جوايز ادبي مختلف حتي در خارج از ايران نمي­توانند رمان­ها و داستان­هاي دفاع مقدس را ناديده بگيرند همه و همه نشان از جايگاه ويژه اين نوع ادبيات دارند. با قبول موفقيت و اهميت دادن ادبيات دفاع مقدس، اين نوشته در پي نگاه زنان در اين گونه ادبي است اين موضوع البته پيش از اين در مقالات و گزارش­هاي متعدد، از سوي محققان و روزنامه­نويسان حوزه ادبيات دفاع مقدس مورد توجه قرار گرفته اما در نوشته حاضر بنا بر آن است که موضوع مورد بحث از منظر مصداقي و نه از منظر تحليلي و تئوريک بررسي شود. به عبارتي در گزارش حاضر نگارنده بنا دارد ميزان حضور و تأثيرگذاري زنان در ادبيات دفاع مقدس را با ذکر مثال و مصداق بررسي کند. زنان به دو گونه در ادبيات دفاع مقدس حضور داشتند و نقش آفريني کرده­اند. يکي به عنوان راوي و ديگري به عنوان نويسنده. البته در اين ميان زناني هم بوده­اند که هر دو صورت را مورد توجه داشته­اند و در عين پذيرفتن نقش راوي نقش نويسنده را نيز به عهده داشته­اند که در اين حوزه کتاب خاطرات خودنوشت مدنظر است. معصومه رامهرمزي و سهيلا فرجام­فر با نگارش خاطرات خود از روزهاي حضور در جبهه­هاي دفاع مقدس در دو کتاب (يکشنبه آخر) و (کفش­هاي سرگردان) در اين رده نويسندگان قرار مي­گيرند. در نگاه به دو گروه اصلي ذکر شده بالا درمي­يابيم که نوزنان بيشتر از اينکه به عنوان نويسنده در جبهه­هاي جنگ حضور داشته باشند بيشتر به عنوان راوي بوده­اند و علاوه بر اين کتاب­هاي موفق زنان در حوزه ادبيات دفاع مقدس هم عموماً از ميان اين آثار است که زنان نقش روايتگر داشته­اند. کتاب (دا) خاطرات سيده زهرا حسيني از روزهاي مقاومت خرمشهر در مقابل دشمن بعثي با قلم سيده اعظم حسيني مصداق و مثال بارزي بر اين ادعا است البته کتاب (دا) را بايد مثال مشخصي براي ادعاي نگارنده مبني بر تأثيرگذاري زنان در موفقيت ادبيات دفاع مقدس به حساب آورد. چه اينکه اين کتاب توانست عناويني همچون پرمخاطب­ترين کتاب سال 88، پرتيراژترين کتاب سال­هاي 87 و 88، پرفروش­ترين کتاب سال­هاي 87 و 88 و پرفروش­ترين کتاب دوره­هاي 22 و 23 نمايشگاه بين­ المللي کتاب تهران را از آن خود کند. همچنين دريافت جوايزي همچون جايزه ادبي جلال، جايزه کتاب سال 87، جايزه ادبي شهيد حبيب غني­پور، جايزه سيزدهيمن دوره کتاب سال دفاع مقدس را بايد در ليست موفقيت­هاي (دا) قرار داد که اين موفقيت­ها و عناوين بطور ترتيبي موفقيت­هاي زنان در جامعه ادبيات دفاع مقدس به حساب مي­آيند چه اينکه هم راوي و هم نويسنده اين کتاب از جامعه زنان هستند. در اين کتاب نويسنده موفق شده است خاطرات پر کشش و پر فراز و نشيب راوي را با فضاسازي همراه با جزئيات و ظرايف سمت و سوئي کاملاً داستاني ببخشد و اشياء و بوها و صداها و رنگ­ها و خواب­ها و هرچيز معمولي که دور و برمان است را کارکردي معنادار ببخشد تمام اين اتفاقات تکان دهنده و باور نکردني در اين کتاب بخشي از خاطرات يک زن جوان از جنگ است که توسط زنان ديگر به رشته تحرير آمده است و شايد بتوان يکي از دلايل موفقيت اين کتاب را در همجنس بودن نويسنده و راوي کتاب و به تبع آن درک بهتر شرايط توسط نويسنده کتاب دانست. اما پيش از کتاب دا کتاب­هاي متعددي از خاطرات زنان از جنگ تحميلي توسط زنان نويسنده ديگر نوشته و منتشر شده است از آن ميان مي­توان به کتاب­هائي همچون (از چندلا تا جنگ) (پائيز 59) و (خانه­ام همين جاست) اشاره کرد. کتاب (از چندلا تا جنگ) خاطرات يک زن امداnگر شمالي است (خانم شمس سبحاني) است که گلستان جعفريان آنرا به رشت تحرير درآورده است و (پائيز 59) را هم رقيه ابوالقاسمي براساس خاطرات زهره ستوده (عيوضيان) را از روزهاي مقاومتش در خرمشهر و حصر آبادان نوشته است. اما همانگونه که پيش­ تر هم گفته شد زنان تنها راوي يا نويسنده نبوده­اند و پيش آمده که هردو را در يک زمان داشته­اند نمونه­ي آن نقش رامهرمزي در کتاب (يکشنبه آخر) است. يکشنبه آخر نوشته مهصومه رامهرمزي نيز روايتي زنانه و موفق از جنگ را به واسطه حضور دختر جواني که جنگ از او آدم ديگري مي­سازد ارائه مي­دهد. يکي از جنبه­هاي خاص کتاب اين است که داستان را با پرداختن به گذشته شخصيت در پيش از جنگ آغاز مي­کند و نويسنده به مخاطب اجازه مي­دهد تا به حريم زندگي خصوصي­اش راه يابد و همين موضوع سبب مي­شود که ما خود را با شخصيت دختر جوان غريبه ندانيم و به راحتي با سير تحول و تکامل او را در دوران جنگ همراه شويم و مراحل دگرديسي و تغيير يک دختر جوان ساده و معمولي به يک قهرمان را باور کنيم. (پوتين­هاي مريم) نوشته مريم امجدي يکي ديگر از اين کتاب­ها است که به مناسبت حضور فعال نويسنده در موقعيت­هاي مختلف امکان مرور و بررسي بسياري از رويدادهاي مهم که در خرمشهر از اشغال تا آزادسازي روي داده است، فراهم مي­کند. (کفش­هاي سرگردان) سهيلا فرجام هم نمونه ديگري از حضور زنان به عنوان رواي – نويسنده در ادبيات دفاع مقدس است اين کتاب نوشته خاطرات يک زن پرستار آباداني از سال اول جنگ تحميلي عراق عليه ايران است در شهرهاي آبادان، خرمشهر، تهران، بهبهان، دزفول است. اما اين همه­ي ماجرا نيست نقش زنان در دفاع مقدس آنقدر بارز و مشهود است که نويسندگان شناخته شده دفاع مقدس هم سراغ خاطرات آنها رفته­اند. بارزترين اين نويسندگان قاسم ياحسيني است که نگارش کتاب­هائي همچون (زيتون سرخ)، (يک دريا ستاره) (سهام خيام) (دريا خانم) و . . . را در فهرست خاطرات زنان دفاع مقدس را به نام خود ثبت کرده است. در اين ميان کتاب (زيتون سرخ) به جهت فعاليت­هاي علمي راوي کتاب (ناهيد يوسفيان) و نيز کتاب (سهام خيام) به جهت تأثيرگذاري اين نوجوانان شهيده در ترويج روحيه مقاومت داراي اعتبار ديگري است. کتاب (خاطرات فاطمه آباد) را هم توسط محمدرضا محمدي پاشاک نوشته شده را هم بايد در همين راستا قرار داد همچنين کتاب (بانوي ماه) را هم مي­ توان در همين دسته از کتاب­ها بررسي کرد در اين مجموعه که خاطرات همسران سرداران شهيدي چون همت، باکري، چمران و . . . را در بر گرفته است نويسندگان شناخته شده­اي همچون مرتضي سرهنگي و هدايت الله بهبودي به عنوان نويسنده نقش­آفريني کرده­اند. از طرف ديگر کتاب­هائي در ادبيات دفاع مقدس ديده مي­شوند که خاطرات رزمندگان و جبهه­ها توسط نويسندگان زن تنظيم و تدوين شده­اند. در اين ميان مي­توان به کتاب­هائي همچون: دلاورمرد سيستان، خاطرات شهيد ميرقاسم ميرحسيني نوشته سارا عرفاني، (تيک تاک زندگي) براساس زندگي شهيد يوسف کلاهدوز نوشته گلستان جعفريان، (کنار رود حنين) خاطرات مهرداد سيستاني نوشته اشرف السادات مساوات، (پروانه در چراغاني) خاطرات شهيد حسين خرازي نوشته مرجان فولادوند و . . . اشاره کرد. (لشگر خوبان) هم خاطرات داستاني مهدي قلي رضائي از رزمندگان قديمي آذربايجان است که معصومه سپهري آن را نگاشته است. اما نويسندگان زن در عرصه ادبيات داستاني دفاع مقدس و نگارش رمان و داستان کوتاه و بلند هم داراي نقش و جايگاه بوده­اند. (بلقيس سليماني) در سه­گانه خود شامل دو رمان (بازي آخر بانو) و (خاله بازي) و مجموعه داستان (بازي عروس و داماد) اشاراتي غيرمستقيم به جنگ تحميلي دارد هردو رمان در اوائل دهه 60 مي­گذرد و سليماني به خوبي از عهده ترسيم فضاي پيچيده آن دوران برمي­آيد او درگيري­هاي عقيدتي، انقلاب فرهنگي، درگيري در کردستان و جنگ با عراق در بستري از روابط عاشقانه به نمايش مي­گذارد. مجموعه داستان (بازي عروس و داماد) نمونه ديگري از ادبيات دفاع مقدس است که شامل 62 داستانک است که در ترکيبي از طنز و جديت به موضوع مرگ مي­پردازد چند قصه از آن درباره شهادت است که ايده­هاي تازه و بکري دارد که به دليل بي توجهي نويسنده به ساختار ميني ماليستي از دست رفته است. منيژه آرمين در کتاب (سرو داروند) خود را با مهاجرت اجباري زنان و خانواده­هايشان در دوران جنگ روبرو مي­کند (آشيانه­اي براي کبوترها) هم کتابي است نوشته ناهيد سليماني که براي کودکان و نوجوانان نوشته شده است موضوع داستان درباره دوران جنگ ايران و عراق و حملات موشکي و بمبارانهاي شهر دزفول است. اين همه گفته شد اگرچه نگاهي کوتاه به حضور و نقش زنان در ادبيات دفاع مقدس و نيز تأثيراتشان در موفقيت اين ادبيات بود اما حوزه­هاي گسترده و متنوع­تري همچون کتاب­هاي خاطرات اسراي جنگ، اسراي زن، کتاب­هاي خاطرات زنان جانباز و . . . را در بر نمي­ گيرد که مجال نيست.                                      

 

دوشنبه 28 شهريور 1390 - 13:30


*نام:
*ايميل:
نظر شما:
* اختياری