يكشنبه 1 مرداد 1396 - 1:22
پر بازديدهاي اين گروه
  • موردي يافت نشد

مقاله

 

غزال حسين زاده

 

متحول کننده ارکستراسيون موسيقي ايراني

 

نگاهي به زندگي و آثار مرتضي حنانه موسيقي دان برجسته ايراني


مرتضي حنانه ۱۱ اسفند ۱۳۰۱ در تهران به دنيا آمد. او که در خانواده اي اهل دانش و فرهنگ پرورش يافت.(او فرزند مهندس محمد حنانه، موسس دبيرستان ايرانشهر بود.)، حنانه از دوران کودکي علاقه شديدي به موسيقي داشت. در سال ۱۳۱۳ به درخواست پدرش وارد هنرستان عالي موسيقي مي شود و زير نظر سرگرد غلام حسين مين باشيان به فراگيري اصول تئوري و عملي موسيقي مي پردازد.

در سال ۱۳۱۷ به هنگام استخدام استادان خارجي (چک) در هنرستان موسيقي، فراگيري ساز هورن را نزد رودلف اوربانتس آغاز مي کند. در همين سالها به تحصيل کمپزسيون و تکميل نوازندگي هورن-پيانو مي پردازد و قطعات کوچکي را براي دو و چار هورن مي نويسد.

با شروع جنگ جهاني دوم و کشيده شدن آن به ايران، هنرستان موسيقي تعطيل گرديد. اما حنانه با کمک علاقه مندان ديگر نظير غلامحسين غريب و حسن شيرواني و فريدون فرزانه کنسرت هايي به طور آزاد در سالن‌هاي انجمن‌هاي فرهنگي و هنري برپا نمود و پس از چندي با پيوستن پرويز محمود به اين جمع پايه ارکستر سمفونيک تهران گذاشته شد.

 در سال ۱۳۲۱ با گرفتن ديپلم هنرستان عالي، آمادگي آن را مي يابد تا با راهنمايي پرويز محمود رهبري ارکستر را به طور تجربي بياموزد. به همين دليل ، تحصيل موسيقي (کمپزسيون) را نزد محمود ادامه مي دهد و پس از تشکيل ارکستر سمفونيک تهران به رهبري پرويز محمود در سال ۱۳۲۱، حنانه در سِمَت هورن نواز اول اين ارکستر مشغول به کار مي شود و همزمان در هنرستان موسيقي نيز به تدريس ادامه مي دهد. در سال ۱۳۳۱ با مهاجرت پرويز محمود و روبيک گريگوريان به خارج کشور، حنانه رهبري ارکستر سمفونيک تهران را بر عهده مي گيرد. در اين سال ها آثار مختلفي را با ارکستر اجرا مي کند.

حنانه ساخت موسيقي فيلم را از سال ۱۳۲۷ با فيلم «ايران سرزمين طلاي سياه» که محصول اداره کل هنرهاي زيباي وزارت فرهنگ و هنر بود آغاز کرد.

در سال ۱۳۳۲ که جشن هزاره بوعلي سينا برگزار گرديد، حنانه توانست آثار خود را در سال ۱۳۳۳( از جمله اثر معروف خود سوئيت شهر مرجان) را در کنسرتي با مناسبت هزاره ابن سينا در حضور شرق شناساني که براي شرکت در جشن دعوت شده بودند با هم‌سرايي و ارکستر سمفونيک اجرا نمايد و اين اجرا چنان مورد توجه حضار قرار گرفت که آقاي چرولي سفير وقت ايتاليا، بورس هنري آن کشور را در اختيار وي قرار داد و حنانه براي تکميل تحصيلات و مطالعات خود در رشته‌هاي مختلف هنري، به خصوص موسيقي به آن کشور عزيمت نمود.

مرتضي حنانه در مرکز عالي موسيقي واتيکان به تحصيل پرداخت و در خصوص موسيقي مذهبي ايتاليا تحقيق نمود. تحصيل در رشته موسيقي فيلم در چينه چيتا زير نظر کاندِلّي و فرارا، رهبران ارکستر، از فعاليت هاي ديگر او در اين سالهاست.

در زمان تحصيل در رم به همراه حسين سرشار و پروين زرين پور به کار دوبله فيلم هاي ايتاليايي به زبان فارسي پرداخت. پس از بازگشت از ايتاليا در سال ۱۳۴۲، با کوله باري از دانسته ها به ايران باز مي گردد و دوره تازه اي از فعاليت هنري را آغاز مي کند. در همين سال اثر دوئه پتسي پر ارکسترا (دو قطعه براي ارکستر) را خلق مي کند، امّا تصميم مي گيرد که براي ارتقا و جهاني کردن موسيقي ايراني، شيوه اي خاص را برگزيند، نه اين که به شيوه غربي بنويسد.

او با پيروي از اين ايده به نوشتن آثاري ارکسترال روي تم هاي موسيقايي گوشه و کنار سرزمين خويش مي پردازد و مي کوشد تا به سبک شخصي خود دست يابد. در اين زمان حنانه علاوه بر تدريس«ارکستراسيون» و اداره کلاس هورن در هنرستان عالي موسيقي، به عضويت شوراي عالي موسيقي راديو ايران در آمد و در همين زمان بود که ارکستر سمفونيک راديو ايران را به نام ارکستر فارابي پايه گذاري کرد.

ترجمه جزوه ارکستراسيون اثر شارل کوکلن از فعاليتهاي ديگر حنانه در همين ايام است. او در فاصله سالهاي ۴۴ تا ۴۷ از طريق اداره راديو به سمينار بين المللي آهنگسازان راديو و تلويزيون يونسکو اعزام مي شود و يکي از آثار خود به نام اوراتوريو را در آنجا اجرا مي کند که از راديوي ايرلند و سوييس پخش مي شود. پس انحلال ارکستر فارابي، مدرسه ي موسيقي راديو – تلويزيون ايران را تأسيس مي کند و گامهاي مثبت و موفقي در تربيت خواننده و نوازنده براي اين سازمان برمي دارد.

 ارکستر سمفونيک راديو نيز توانست آثار آهنگسازان ايراني را مانند خود مرتضي حنانه، شهينا، فريدون ناصري، فريدون فرزانه، مصطفي کسروي و سيروس شهردار را اجرا و ضبط نمايد. در سال هاي 1348 و 1349 حنانه سرپرستي و اجراي سلسله برنامه هاي آموزشي تئوريک موسيقي ايراني در تلويزيون را تحت عنوان «شناسايي موسيقي اصيل ايراني» به همراه فرهنگ شريف، مرتضي ني داوود و حسين قوامي بر عهده گرفت.

وي در جشنواره شيراز قطعه «کاکوتي» را با ارکستر مجلسي تلويزيون اجرا کرد که موفق به دريافت جايزه «گراند مانسيون اسپسيال» گشت. در جشنواره دوم نيز، قطعه «کاپريس براي پيانو و ارکستر» او به رهبري فرهاد مشکوة اجرا شد. حنانه در سال ۱۳۵۰ موفق به اخذ جايزه بهترين آهنگساز براي فيلم «فرار از تله» به کارگرداني جلال مقدم ‌گرديد.

اثر «کاپريس براي پيانو و ارکستر» مهمترين اثر استاد مرتضي حنانه است که در طول سي سال و بر مبناي آخرين دست آوردهاي ايشان در موسيقي ايران نوشته شده است. اين اثر با ارکستر سمفونيک تهران و رهبري فريدون ناصري در سال ۱۳۶۹ و ارکستر مجلسي تلويزيون ملي ايران در سال ۱۳۴۷، اجرا شد اما ضبط نگرديد. در نهايت به دليل اينکه اجراهاي اين اثر هيچ وقت مورد تاييد او قرار نگرفت، آن را «کاپريس لعنتي» نام نهاد.

چاپ اول کتاب گامهاي گمشده (تاليف حنانه)، در سال ۱۳۵۷ منتشر مي شود و سال هاي بعد نوبت به تحقيق درباره موسيقي قديم ايران و تاليف و ترجمه کتابهاي ارکستراسيون(جلد دوم)، فرهنگ موسيقي و ترجمه و تفسير «مقاصدالالحان» مي رسد.

حنانه در سال ۱۳۶۶ موسيقي مجموعه تلويزيوني هزاردستان و در سال ۱۳۶۷ موسيقي فيلم «سلام، سرزمين من» را ساخت. اين آخرين فيلم سينمايي است که حنانه موسيقي اش را مي نويسد. امپرومپتو راگيا آخرين اثر حنانه، برگرفته از تم اصلي موسيقي فيلم سلام، سرزمين من است.

مرتضي حنانه روز سه شنبه، ۲۴ مهر ۱۳۶۸، بر اثر بيماري سرطان، چشم از جهان فرو بست. او هميشه آرزو داشت در کنار حکيم بزرگ ايران زمين، ابن سينا و در همدان به خاک سپرده شود که اين خواسته او امکان پذير نشد و وي در جوار امامزاده طاهر در کرج به خاک سپرده شد.

 

 

سه‌شنبه 22 شهريور 1390 - 9:45


*نام:
*ايميل:
نظر شما:
* اختياری