جمعه 24 آذر 1396 - 21:2
پر بازديدهاي اين گروه
  • موردي يافت نشد

فرهنگي و هنري

 

نيما نوربخش

 

ستايشگر زندگي در متن دشواري ها

 

نگاهي به زندگي و آثار شوهه يي ايمامورا فيلمساز برجسته ژاپني

 

شوهه‌يي ايمامورا در 1926 در توكيو متولد شد. او براي فرار از خدمت در ارتش امپراتوري ژاپن، وارد مدرسه فني شد. بعد به تحصيل در رشته ادبيات غرب پرداخت و فعاليت سينمايي خود را در 1951 و پس از فارغ التحصيل شدن از دانشگاه واسدا، با دستياري ياسوجيرو اوزو آغاز نمود. ايمامورا اولين فيلمش را در سال 1958 با نام «هوس هاي ربوده شده» ساخت. اين فيلم در آن زمان به عنوان حديث نفس فيلمساز شناخته شد. فيلم مواجهه جواني فرهيخته را با گروهي بازيگر دوره گرد خشن و بي شرم نشان مي‌دهد.

سپس ايمامورا در آثار بعدي‌اش «زن حشره‌اي» (1963) و «مقاصد جنايت» پيشرفت قابل ملاحظه اي از خود نشان داد. گوناگوني مسائل و معضلات اجتماعي كه در فيلم «زن حشره‌اي» به آنها اشاره مي‌شود، بسيار قابل توجه است.

استثمار زنان، غربي شدن جامعه ژاپن، سبعيت و خوي وحشي انسان ها، همگي در اين روايت تلخ و غم انگيز در هم آميخته شده اند. فيلمبرداري چشمگير و پر جلوه در لوكيشن‌هاي واقعي، به اثر حس اصيلي مي بخشد. ساچيكو هيداري شمايل باشكوهي از قهرمان ماجرا خلق مي‌كند و در مدت 123 دقيقه، گذر 45 سال از زندگي يك زن را به شيوه اي خلاقانه و واقعي جان مي بخشد.

ايمامورا در سال 1975 آکادمي تصاوير متحرک ژاپن را با الهام از آکادمي علوم و هنرهاي تصاوير متحرک آمريکا بنيان نهاد و استوديوي فيلمسازي ايمامورا را هم تأسيس کرد.

ايمامورا بعد از آثار سياه و سفيد اوليه اش، يك دهه را صرف ساختن فيلم هاي مستند درباره كشورش ژاپن كرد. از مهمترين اين آثار مستند مي توان به مستند طولاني «تاريخ پس از جنگ ژاپن» (1970)  (راجع به يك بندر نيروي دريايي آمريكا) و نيز به فيلم نيمه مستند «انتقام براي مامت» (1979) (درباره مردي كه چند نفر را مي كشد)، اشاره كرد.

فيلم «ترانه ناراياما» (1983) درباره دهكده اي در تپه اي پايين كوه ناراياماست. داستان در قرن 19 رخ مي دهد، مردم دهكده دچار قحطي شده اند و مطابق رسوم، پسر بزرگ خانواده بايد والدينش را در 70 سالگي به قله كوه ناراياما برساند، تا در آنجا از گرسنگي بميرند. «اورين» پيرزني است كه در 69 سالگي همچنان سرحال است و بين خانواده و اهالي محل محبوبيت خاصي دارد. آنها که نمي خواهند او را از دست بدهند نسبت به سنت‌ ها ترديد مي كنند، ولي «اورين» آماده حركت مي شود و پسرش با بي ميلي او را به پشت حمل مي كند.

 اين فيلم بازسازي فيلمي به همين نام ساخته كيسو كه كينوشيتا در سال 1958 است. ايمامورا در اين فيلم زيبا همچنان به دلمشغولي‌هايش نسبت به فرهنگ عامه و آيين «شمني» مي پردازد، اما در عين حال به رابطه انسان با طبيعت پيرامون هم نگرشي عميق دارد. فيلمبرداري با شكوه اثر، تصاوير زيبا و عاشقانه از گياهان، درختان و حيوانات ارائه مي دهد. مضمون مورد علاقه ايمامورا يعني ضرورت بقاي انساني براي تخطي از قوانين نادرست به خوبي در اثر جا افتاده است.

فيلم ظاهري شوم و مرگبار دارد ولي وراي آن نشانه هايي فراوان از شوق به زندگي به چشم مي خورد. «ترانه ناراياما» نخل طلاي بهترين فيلم را در جشنواره كن سال 1983 به دست آورد.

فيلم «باران سياه» (1989) متكي بر ماجراي شيگه ماتسو شيزوماست كه سعي دارد به كمك همسرش اين شايعه را كه برادرزاده اش ياسو كه هنگام بمباران در مركز هيروشيما بوده، خنثي كند، تا ازدواج او را امكان پذير سازد. پس از بخش آغاز، فيلم به سال‌هاي 1950 باز مي‌گردد، زماني كه قربانيان انفجار اتمي در سراسر ژاپن مورد تبعيض قرار مي‌گرفتند.

سه شخصيت اصلي «باران سياه» در معرض اشعه اتمي قرار داشته اند و در جامعه بسته‌اي كه انفجار اتمي آن را به محدوديت كشانده، زندگي مي‌كنند. ايمامورا در اين فيلم «سياه و سفيد» جدي و عبوس، بيش از آنكه وحشت ناشي از بمب اتمي را نشان دهد، به مسائل ناشي از آيين هاي سنتي در ژاپن مي پردازد.

«باران سياه» به خصوص در صحنه افتتاحيه‌اش تصاويري خيره كننده و به يادماندني دارد و پر از لحظات تاثير گذار است، اما برخي صحنه‌هاي احساسي آن به قوت بقيه صحنه‌هاي فيلم نيست. دانلدريچي منتقد برجسته فيلم‌هاي ژاپني مي‌گويد: «اين فيلم بازگشتي است با احاطه‌اي پرشور به آثار برتر ايمامورا. سبك او هرگز چنين موجز و زمان بندي اش چنين يكدست نبوده است و هرگز كنترل كار را از كف نداده است.»

«باران سياه» به يك معني ادامه نوعي تمرد هم هست. ايمامورا در مقابل ياسو جيرو ازو، فيلمساز بزرگ و استاد خود، كه مدت ها در فيلم هايش دستياري مي كرد، به عنوان يك متمرد دائمي شناخته مي‌شد. در حالي كه ازو قبل از گرفتن يك نما ساعتي را صرف چيدن عوامل و عناصر داخل قاب مي‌كرد ايمامورا بر عكس تصادف و هرج و مرج زندگي روزمره را به تصوير در مي‌آورد.

ايمامورا زماني مي‌گفت: « ازو انسان ها را به گونه اي تشريح مي كرد كه گويي ايستا هستند و هرگز تغيير شكل نمي دهند، مانند يك راكت تنيس. اما من سعي دارم نشان بدهم كه مردم به رغم مصيبت‌ها، با روحيه به زندگي ادامه مي دهند و با هر لمس كردني تغيير شكل مي دهند. تصديق مي كنم كه ازو باعث رشد من شده است و اخيراً بيش از پيش كارهاي او را درك مي كنم.» «باران سياه» جايزه ويژه تكنيكي و فني را در سال 1989 از جشنواره فيلم كن دريافت کرد.

ايمامورا «مارماهي» (1997) را بعد از هشت سال وقفه پس از «باران سياه» ساخت. «مارماهي» داستان زندگي مردي است كه يك روز پس از بازگشت از كار، متوجه بي وفايي همسرش مي شود و از شدت خشم، او را به طرز فجيعي مي كشد و بلافاصله با همان وضع خون آلود به اداره پليس مي رود و خود را تسليم مي كند.

او پس از هشت سال به دليل خوش رفتاري از زندان آزاد مي شود در بازگشت از زندان او مارماهي‌اي همراه دارد كه همدم وفادارش در دوران زندان بوده است. او در جاده‌اي ساحلي آرايشگاه كوچكي باز مي كند و در اوقات فراغت ماهيگيري مي كند تا اينكه يك روز دخترك نيمه جان را در ساحل مي يابد كه مي خواسته خودش را بكشد. دخترك به پاس اين فداكاري براي كمك به مغازه وي مي آيد و در آن جا مشغول به كار مي‌شود تا اينكه يك روز سر و كله مردي كه قبلاً در زندگي دخترك بوده پيدا مي شود.

شخصيت ياماشيتا (شخصيت مرد فيلم) آميزه اي از انواع خلق و خو ها و عواطف متضاد است. در وجود او تراژدي و كمدي، اميد و نااميدي، عشق و رد لجوجانه آن، گذشته و آينده در ارتباط تنگاتنگ با هم هستند.

ياماشيتا يك شخصيت ايمامورايي در حد كمال، با جنبه هاي ناشناخته و ويژه او است و به همين دليل خونسردي او ناگهان جاي خود را به خشونتي مي دهد كه عامل فرود آوردن ضربات پي در پي چاقو  مي گردد. خون به دوربين مي‌پاشد و آن را غرق در سرخي و وحشت مي كند اما چند لحظه بعد شاهد صحنه‌هايي كمدي هستيم كه ساختار آنها خبر از دنيايي بيگانه و عجيب و غريب مي‌دهد.

ياماشيتا در فيلم تمام راه هاي ممكن را يكي پس از ديگري يا همزمان با هم مي آزمايد. اين امر تازگي خاصي به كار شوهه‌يي ايمامورا مي بخشد. او با اين فيلم 20 سال به عقب باز مي گردد و با به فراموشي سپردن آثار سينمايي آكادميك خود (ترانه ناراياما و باران سياه) به شگفت انگيزترين فيلم‌هايش يعني «انتقام بر عهده من است» كه مارماهي مايه خشونت را از آن وام مي‌گيرد نزديك مي‌شود.

صحنه درگيري در آرايشگاه در فيلم بسيار ديدني است. پشت خلاقيتي كه در اين سكانس وجود دارد. ذهني بسيار با تجربه و هوشمند قرار دارد. «مارماهي» در جشنواره كن 1997 نخل طلاي بهترين فيلم را به طور مشترك با «طعم گيلاس» (عباس كيارستمي) به دست آورد.

kanzo sensei  را ايمامورا در سال 1998 ساخت. اين فيلم اثري است هوشمندانه، سرشار از ذوق و خلاقيت كه به ستايش از روابط انساني در شرايطي كه منزلت آدم ها به پايين ترين حد خود رسيده مي پردازد. در آغاز محاصره ژاپن در سال 1945 و روزهاي پاياني جنگ دوم يك پزشك ژاپني تلاش مي‌كند همراهان گرفتار و سقوط كرده اش (يك راهب گوشه نشين و يك جراح معتاد) را حفظ كند، زن سرگرداني هم به آنها مي‌پيوندد و با پيوستن يك سرباز هلندي فراري از زندان به ايشان، جمع اين گروه نامتعارف كامل مي‌شود.

فيلم ستايش از تلاشي براي بقاء، در غروب خفت بار ملتي شكست خورده است. جايي در اشاره به قهرمان اثر اين جمله‌ ها گفته مي‌شود كه جوهره اثر را هم در بر مي‌گيرد: «اگر يكي از پاهايش شكست با پاي ديگرش مي‌دود. اگر هر دو پايش شكست، با دستانش مي‌دود. اگر خسته و بي رمق شد باز هم به دويدن ادامه مي دهد، او حتي در خواب هم مي‌دود.»

شوهه‌يي ايمامورا به همراه ناگيسا اوشيما و كيزو يوشيدا از پيشروان موج نو در سينماي ژاپن است. تادائو ساتو منتقد برجسته ژاپني اعتقاد دارد: «فيلم‌ هاي ايمامورا درباره عدالت، برابري يا همدردي نيستند بلكه درباره چگونگي زندگي اند. انساني تحقير مي‌شود، اما با اين حال مي‌تواند به زندگي ادامه دهد. ايمامورا در كارهاي اوليه‌اش دنيايي ناشناخته را خلق كرد، اما در دوره مياني به كشف جديدي نائل نيامد.«ترانه ناراياما» فيلم بدي نبود فقط همين اشكال ساده را داشت كه حرف تازه اي در بر نداشت. «باران سياه»، «مقاصد جنايت» و «اشتياق عميق خدايان» كه درباره تلاقي دو فرهنگ اوليه و مدرن ژاپن در دوران پس از جنگ است را سه شاهكار ايمامورا مي دانم.»

آخرين فيلم بلند ايمامورا « آب گرم زير پل سرخ » بود که در سال 2001 روي پرده رفت. او چند ماه بعد از ماجراي يازده سپتامبر در کنار فيلمسازاني نظير کلود للوش، شان پن و کن لوچ  فيلمي کوتاه درباره اين رويداد تروريستي و پيامدهاي آن ساخت.

 سرانجام شوهي ايمامورا، کارگردان برجسته و نخستين و تنها فيلمساز ژاپني که توانست دو بار نخل طلاي کن را به دست آورد، در سال 2006 در سن 79 سالگي درگذشت.

 

سه‌شنبه 8 شهريور 1390 - 10:11


*نام:
*ايميل:
نظر شما:
* اختياری