پنجشنبه 23 آذر 1396 - 5:58
پر بازديدهاي اين گروه
  • موردي يافت نشد

نقد و تحليل

 

صديقه مقدس پور

 

مسجد نمونه

 

 

مسجد ، جايگاه نزول برکات و خيرات آسمانى است . تجلى بهشت خدا در زمين و محل همنشيني فرشتگان با اهل آن است.

در تاريخ اسلام مساجد همواره مجري و عهده دار نقش هاي مهم عبادي ، سياسي و فرهنگي جامعه اسلامي بوده است.

مطالعه در زمينه هر يك اين نقش ها، سيماي «مسجد نمونه» را به ما نشان مي دهد.

بررسي اين ويژگي ها و نقش ها:

 

- ويژگي آموزشي مسجد نمونه

پيامبر اسلام (ص) در مسجد ، آيات قرآن، احكام و معارف ديني را متناسب را رشد و توان فكري مخاطبان آموزش مي داد.

اين جلسات از نظر فاصله زماني به گونه اي تنظيم مي شد كه باعث خستگي شنوندگان نشود.

معمولاً اين جلسات پس از نماز صبح و شام كه تعداد بيشتري از مردم در مسجد حضور داشتند، بيشتر برگزار مي شد. به همين دليل شور و نشاط بيشتري در حفظ و ثبت مطالبي كه رسول خدا (ص) مطرح مي فرمود، در ميان مخاطبين وجود داشت.

در مسجد النبي ، علاوه بر جلسات سخنراني، جلسات آموزشي و پرسش و پاسخ به صورت گفتگو و دوطرفه تشكيل مي شد. آن حضرت بسياري اوقات پس از نماز صبح تا طلوع آفتاب در مسجد مي نشست و اين وقت، صرف پاسخگويي به پرسش هاي ديني بود.

نبي مكرم اسلام (ص) هم چنين براي تازه مسلمانان كه به آموزش هاي ويژه نياز داشتند ،جلسات جداگانه تشكيل مي دادند.

 گاهي نيز در مسجد و در حضور حضرت مراسم مسابقه شعر و سخنراني برگزار مي شد و پيامبر (ص) به برندگان مسابقات  جوايزي اهدا مي فرمود.

فعاليت هاي مسجد، در غياب آن حضرت (هنگامي كه در جبهه هاي جنگ حضور داشتند)، تعطيل نمي شد؛ بلكه كساني چون عبدالله بن امّ مكتوم و عبدالله بن رواحه، اداره امور مسجد را بر عهده مي گرفتند.

 حضرت علي (ع) نيز گاهي در حالي كه يك پله پايين تر از جايگاه پيامبر (ص) مي نشست، براي مردم سخن مي گفت. (1) پيامبر (ص) تلاش مي كرد تا دامنه اين فعاليت ها به ساير مساجد نيز سرايت كند.

شواهد تاريخي، نشان از وجود شور و نشاط علمي و فعاليت هاي فرهنگي در مسجد قبا مي دهد.

به دليل شرايط خاص سياسي، حضور علمي امام باقر و امام صادق (عليهم السلام ) در مسجد النبي نسبت به ديگر امامان به دليل شرايط و موقعيت ويژه سياسي آن دوران رشد بيشتري داشت و شاگردان آن دو امام همچون ابان بن تغلب، معاذ بن مسلم، حمران بن اعين و زراره بن اعين نيز داراي جلسات علمي بودند.

اينها همه نشان مي دهد كه مسجد همواره جايگاه آموزش و فراگيري معارف اسلامي است.

 

- ويژگي عبادي مسجد نمونه

نام مسجد يادآور بندگي در برابر پروردگار متعال است. مسجد ، جايگاه سجده است و سجده اوج عبادت و بندگي انسان براي خدا: ؛ «السُّجودُ مُنتَهَي العِبَادَه مِن بَني آدَم» (2)

«وَ اَنَّ المَساجِدَ لِلّهِ فَلا تَدعُو مَعَ اللَّهِ أَحَدا» (3)

در كلام ائمه اطهار( عليهم السلام ) نيز بر اين ويژگي مسجد تأكيد زيادي شده است.

درحديثي قدسي از پيامبر(ص) است كه خداوند مسجد را زيارتگاه خويش برشمرده: « اَلا طُوبَي لِعَبْدٍ تَوَضَّأ فِي بِيْتِهِِ ثُمَّ زارَني فِي بَيْتي؛ خوشا به حال بنده اي كه در خانه خويش وضو بگيرد، آنگاه مرا در خانه ام زيارت كند.» (4)

حضور در مساجد و عبادت در خانه خدا ، جداي از اين كه توفيقي بزرگ است، كمالات روحي را نيز در پي دارد.

رحمت خاص خداوند (5) ، مغفرت الهي (6)، بهشت (7) و همنشيني با فرشتگان ا لهي(8) از جمله اين كمالات است.

بنابراين يكي از نقش هاي اصلي و محوري مسجد آن است كه زمينه را براي عبادت خالصانه و پر جمعيت فراهم كند تا مؤمنان در آنجا با پرداختن به نماز و دعا، با خداوند متعال به معناي واقعي كلمه اُنس بگيرند. هر اندازه مسجد در ايفاي اين نقش حياتي موفق و قوي عمل كند، به مسجدي كه قرآن و سنت آن را ترسيم نموده، يعني «مسجد نمونه» نزديكتر است.

 

- ويژگي تربيتي مسجد نمونه

عبادت پرورش دهنده روح انسان و پاسخگوي يك نياز طبيعي و مهم اوست. كسي كه نيازهاي جسمي و رواني خود را به شكل منطقي پاسخ دهد، شخصيتي متعادل خواهد داشت و بالعكس، عدم پاسخ منطقي به نيازهاي واقعي و فطري، شخصيت انسان را دچار كمبود و يا تباهي مي كند.

ائمه معصومين (عليهم السلام) در سخنان خويش مسجد را آشيانه و پناهگاه مؤمن بر شمرده اند كه انسان در آن جا از اضطراب فاصله گرفته و به آرامش دست مي يابد.

امام صادق (ع) به مسلمانان سفارش مي كردند كه به هنگام مواجهه با مشكلات دنيوي، به نماز و مسجد پناه ببرند. (9)

مؤمن بايد تلاش كند تا در مسجد مرتكب گناه نشود ، سخنان ظالمانه بر زبان نياورد، مراقب حفظ آبروي ديگران باشد، غيبت و سخنان لغو و بي فايده را كنار بگذارد و از سخناني كه بوي دنيا پرستي و دنيا خواهي مي دهد، اجتناب كند.

مراقبت در به كار بستن اين امور، نوعي تمرين بر كارهاي خير و دوري از منكرات است و بدين گونه آثار سازنده و تربيتي حضور در مسجد، رفته رفته به ديگر اعمال مؤمن نيز سرايت خواهد كرد، زيرا حضور در مسجد، حضور در خانه خداست و طبيعي است كسيكه با خانه خدا اُنس دارد، در خارج از مسجد نيز سعي در مراقبت رفتار و گفتار خود خواهد داشت.

اين نقش تربيتي، هنگامي مؤثرتر است كه مؤمن به ياد داشته باشد ،هنگام حضور در مسجد بايد علاوه بر زينت هاي مادي، زينت هاي معنوي خويش همچون راستگويي و صداقت ، اخلاص و ... را همراه خودداشته باشد . «خُذُوا زِينَتَكُمْ عِندَ كُل مَسجِد» (10) را درعمل ثابت كند.

مسجد با ايجاد آشنايي و پيوند ميان مؤمن با نخبگان و صالحان جامعه، بستري مناسب براي پرورش و تربيت روحي انسان فراهم مي كند. كسي كه با خوبان پيوند خورد، حتّي اگر به آنان درجه از تكامل نرسد كه به سبب ترس از خداوند به گناه دست نيازد، دست كم از سر حيا و شرم از برادران ديني خود، راه انحراف را در پيش نمي گيرد.

در مكتب تربيتي اسلام اجتماعي بودن ( در حد معقول ) نشان دهنده سلامت روان و تعادل فكري انسان به شمار مي آيد. مسجد با فراخواني پيوسته مسلمانان به وحدت روح جمع گرايي و نظم پذيري را در آنان تقويت مي كند.

علاوه بر اين، مسجد معمولاً جايگاه طرح مشكلات اجتماعي است. حضور در چنين مكاني روح تعهد و مسئوليت را در فرد مي دمد. پرورش اين خصلت پسنديده در افراد، خود نوعي مبارزه با بي تفاوتي است؛ روحيه اي كه هر گاه در افراد جامعه اي به ويژه نسل جوان آن بروز كند، آسيب هاي جدي بر آن اجتماع وارد خواهد شد.

در اينجا لازم است نكاتي را پيرامون ابعاد فرهنگي ، آموزشي مسجد مورد تأكيد قرار گيرد:

-  مسجد با ويژگي هاي خاص خود به عنوان آموزشگاه مباني ديني و معارف اسلامي است. به همين دليل، مسجدي كه نقش مؤثر خود را در زمينه هاي فرهنگي، آموزشي به درستي ايفا نكند، از اداي بخش مهمي از رسالت خويش باز مانده و از«مسجد نمونه» فاصله گرفته است.

ـ  طرح علوم و دانش هاي گوناگون در مسجد، كمال محسوب مي شود، هر چند پرداختن به اين امور، نبايد موجب فراموش شدن وظيفه اصلي مسجد كه پرداختن به دانش هاي ديني است، بشود.

اميرالمؤمنين (ع) مي فرمايد: از رسالت هاي مهم و اساسي مسجد آن است كه به معناي حقيقي كلمه، «كانون هدايت» مسلمانان باشد. (11)

-  پرداختن به علوم قرآني در مسجد در مقايسه با ساير علوم ، اهميتي ويژه دارد ، زيرا قرآن و مسجد پيوندي ناگسستني با هم دارند.

پيامبر اسلام (ص) فرموده است:«اِنّما نُصِبَتِ المَساجِدُ لِلقُرآن؛ مساجد را براي(خواندن و فهميدن) قرآن بنا كرده اند.» (12)  

 

-  مسجد و كتابخانه همواره در كنار هم بوده اند. از همان زمان كه قرآن به صورت مكتوب درآمد، مسلمانان قرآن هاي نوشته را به مسجد اهدا و يا وقف مي كردند. با افزايش تعدادكتابها، كتابخانه هاي مساجد شكل گرفت و به مرور زمان رشد يافت.

اين نوشتار را با فرمايشي ازحضرت امام خميني (ره) به پايان مي بريم ، او كه در قيام و نهضت اسلامي خود بر ضد باطل ، با اهميت دادن به نقش محوري مسجد، آن جا را تبديل به پايگاه ارتباط و انسجام نيروهاي مردمي كرد و مساجد را سنگر ناميد.

ايشان فرمود: « اگر حرم و کعبه و مسجد و محراب، سنگر و پشتيبان سربازان خدا و مدافعان حرم و حرمت انبياء نيست، پس مأمن و پناهگاه آنان در کجاست؟»

 

منابع:

1- بحار الانوار، علامه مجلسي، ج40 ، ص 45

2- همان ، ج 82، ص 164

3- قرآن كريم ، سوره جن ، آيه 18

4- وسائل الشيعه، محمد بن حسن عاملي، ج 1، ص 268، باب 10 از ابواب وضو

5- همان ، ج 3، ص 480، باب 3 از ابواب احكام المساجد، روايت 1

6- مستدرك الوسائل، ميرزا حسين نوري، ج 3، ص 361، باب 3، از ابواب احكام المساجد، روايت 13

7- همان

8- وسائل الشيعه، ج 5، ص 372، باب 1 از ابواب صلوه الجماعه، روايت 7

9- وسائل الشيعه، ج 5، ص 263، باب 31 از ابواب بقيه الصلوات المندوبه، روايت 3

10- سوره اعراف،‌آيه 31

11- من لا يحضره الفقيه، شيخ صدوق، ج1، باب فضل المساجد و حرمتها، ص 237

 

 

 

يكشنبه 30 مرداد 1390 - 10:5


*نام:
*ايميل:
نظر شما:
* اختياری