پنجشنبه 2 شهريور 1396 - 2:2
پر بازديدهاي اين گروه
  • موردي يافت نشد

مقاله

 

صديقه مقدس پور

 

روزه و فلسفه آن در كلام امام علي (ع)

 


روزه و رمضان با قدمت طولاني در ميان بشريت داراي آوازه بلندي است.

روزه در ميان يهود و نصاري و ديگر اديان نيز مرسوم بوده است. از تورات و انجيل فعلي چنين برمي آيد كه حضرت موسي و حضرت عيسي ( عليهم السلام ) چهل روز روزه داشته اند.

روزه اثرات فردي، اجتماعي، تربيتي، بهداشتي و درماني بسياري داشته و هم چنين فوايد مادي و معنوي براي انسان به همراه دارد .

پيامبر اكرم (ص) در حديث معروفي مي فرمايد: « صوموا تصحوا ؛ روزه بگيريد تا سالم شويد .»

معنا ، اهميت و ضرورت روزه

- معنا: در قرآن كريم ، از روزه به «صوم» تعبير شده است . صوم در لغت به معناي برخاستن است بي آنکه پس از آن کاري انجام شود.

بعضي ديگر صوم را به معناي نگاه داشتن معنا كرده اند. هر يک از دو تعريف با معناي شرعي روزه مناسبت دارد يعني : نگاه داشتن خود بر وجه شرع در روز از آنچه در شرع او را مفطر خوانند با نيت . (1)

صوم در اسلام، امساک مخصوصي است از طعام و چيزهاي ديگر که از طلوع فجر شروع شده و با رسيدن شب به پايان مي رسد . (2)

روزه در شرع، عبارت است از: 1- خودداري کردن از خوردن اشياء خاص و ويژه ؛ 2-  بر وجه مخصوص ؛3- از کساني که داراي خصوصيات ويژه هستند؛ 4 - به شرط داشتن نيت.

در رساله عمليه نيز آمده است: روزه آن است که انسان براي اطاعت فرمان خدا، از اذان صبح تا مغرب، از چيزهايي که روزه را باطل مي کند خودداري نمايد.

- اهميت روزه : به قدري است که با زندگي و زنده ماندن انسان عجين است . روزه ، مواد اضافي و جذب نشده بدن را مي سوزاند، و در واقع بدن را «خانه تکاني» مي کند.

- ضرورت: زندگي ماشيني امروزي ، خوردني ها و نوشيدني هاي شيميايي زا ، محيط زيست بشر را با خطر جدي مواجه ساخته و آسايش و آرامش را از انسان سلب كرده است.

يکي از بهترين راه درمان همه بيماري هاي جسمي و رواني «روزه درماني» است که به روزه شکم، جسم را درمان  كرده و با روزه نفس، جان و روان را.

يکي از فرازهاي دعاي ماه رمضان اين است که: «اللهم اشف کل مريض ؛ خدايا تمام بيماران را شفاببخش»

تقسيمات روزه :

روزه ، در فقه تقسيمات مختلفي دارد كه عبارتند از :

روزه واجب، روزه حرام، روزه مستحب، روزه مکروه.

- روزه هاي واجب :

روزه ماه رمضان، روزه قضاء ماه رمضان، روزه کفاره، روزه قضاي پدر [يا مادر] بر پسر بزرگتر، روزه هاي نذر و عهد، روزه هاي استيجاري

- روزه هاي حرام :

عيد فطر (اول شوال)، عيد قربان (دهم ماه ذي الحجه)، روزه هاي ضرري، روزه هاي مستحبي زن و فرزند اگر حق شوهر از بين برود و باعث اذيت پدر و مادر شود جايز نيست.

- روزه هاي مکروه :

روزه روز عاشورا، روزي که انسان شک دارد روز عرفه است يا روز عيد قربان، روزه ميهمان بدون اجازه ميزبان.

- روزه هاي مستحب:

روزه تمام روزهاي سال، غير از روزهاي حرام و مکروه که بيان شد، مستحب است، ولي بعضي از روزها تأکيد بيشتري دارد .

تقسيم روزه به تعبيري ديگر:

در حديث شريفي از حضرت علي (ع) روزه به روزه جسم و روزه جان تقسيم بندي شده است.

روزه جسم مرحله پايين تري از روزه است كه محدود به زمان خاصي است . روزه جسم و شکم آسان است و هر کس با اراده اندک مي تواند از عهده آن برآيد.

نخوردن و نياشاميدن چند ساعت، براي يک انسان متدين مشکل ساز نخواهد بود و او توانايي دارد چندين روز، چيزي نخورد و نياشامد و در عين حال زنده و سالم بماند .

آنچه مهم است، روزه جان است که دامنه گسترده اي دارد و در عين حال سخت و دشوار است . هر کس نمي تواند به آساني به آن دسترسي پيدا کرده و يا به صرف دست يافتن به روزه جسم و شکم، بتواند بدان دست يابد.

روزه جسم ، مي تواند مقدمه اي براي رسيدن به مرحله روزه جان باشد . رفع و دفع از خيالات، شبهات، انگيزه ها و... چيزي نيست که به صرف روزه جسم بدست آيد .

نكته ديگر اين كه در مرحله روزه دل، تمام اعضا و جوارح انسان روزه دار است .گوش ، چشم و نگاه ، زبان ، ذهن ، نفس کشيدن روزه است حتي در خوردن و خوابيدن و در خلوت و جلوت روزه دارند .

حضرت علي (ع) مي فرمايند: « صوم النفس امساک الحواس الخمس عن سائر المآثم و خلو القلب من جميع اسباب الشر؛  روزه جان، خودداري کردن حواس پنجگانه از باقيمانده گناهان است و خلوت و آسوده ماندن دل از تمام اسباب پليد » (3)

اگر «جان» انسان روزه باشد، حواس پنجگانه، براي هميشه حواسش جمع خواهد بود وبه سوي پليدي ها نخواهد رفت.

فلسفه روزه

1- تقويت ايمان و اراده

امام علي (ع) فرموده اند: « ان افضل ما توسل به المتوسلون الي الله سبحانه الايمان به و برسوله . . .؛ همانا بهترين چيز که نزديکي خواهان به خداي سبحان بدان توسل مي جويد، ايمان به خدا و پيامبر، و جهاد در راه خداست، که موجب بلندي کلمه مسلماني است و يکتا دانستن پروردگار که مقتضاي فطرت انساني است؛ و برپا داشتن نماز که آن ستون دين است، و دادن حق مستمندان - زکات - که واجب شرع مبين است . و روزه ماه رمضان که نگهدارنده از عقاب است - و بازدارنده عذاب»

حضرت هم چنين مي فرمايند: «عليکم بصيام شهر رمضان فان صيامه جنه حصينه ؛ بر شما باد به روزه ماه رمضان، زيرا روزه اين ماه سپري است، نگهدارنده از آتش جهنم » (5)

2- خودسازي:

خودسازي و مقاومت در انجام عبادات را از روزه بايد شروع كرد .

امام علي (ع) در اين باره مي فرمايند:

«بندگان خدا ؛ پرهيز از نافرماني خدا، دستان او را از در افتادن در حرام هاي او نگهداشته است، و دل آنان را به ترس وي همراه داشته است؛ چندانکه شبها بيدارشان مي دارد، و روزهاي گرم را با تشنگي بر آنان به سر مي آرد. آسايش عقبي را با رنج دنيا به دست آورند» (6)

خداوند متعال در قرآن كريم فرمودند: «فان مع العسر يسرا، ان مع العسر يسرا»  (7)

بنابراين به دنبال هر تشنگي ، تشويقي است و به دنبال هر گرسنگي و خودسازي، سودي .

اميرالمؤمنين علي (ع) در اين زمينه به درمانگاه و درمانگران متخصص اشاره مي کند که مجهز به امکانات درماني هستند: «. . . خمص البطون من الصيام ؛ مردمي که چشمانشان از گريه تباه، شکمهايشان از روزه لاغر و به پشت چسبيده، لبهايشان از دعا خشک و پژمرده گرديده، رنگها زرد از شب زنده داري - بسيار -  بر رخسارشان گرد فروتني پديدار»  (8)

وحضرت در جاي ديگر مي فرمايند:

« والصيام ابتلاء لاخلاص الخلق ؛ خداوند روزه را واجب کرد تا اخلاص آفريدگان آزموده گردد » (9)

اخلاص بايد در آزمايش و امتحان بزرگ ماه رمضان، کاربردي شود، نه تنها اخلاص بلکه تمام باورهاي ديني و ارزشي را بايد آزمود .

اما بيگانگان غربي، روزه را تنها ضامن سلامتي جسم مي دانند و غافل از اين هستند كه روزه در اسلام ، بر روان آدمي اثرگذار است و درمان بسياري از بيماري هاي رواني و فشارهاي عصبي .

 راز اصلي از روزه در اسلام، دست يافتن به سلامتي جان است، که اگر انسان به سلامتي جان دست نيابد، تمام هستي خود را باخته است .

3- استکبار ستيزي:

پايه گذار استكبار ، شيطان است ، بنابراين براي مبارزه با استكبار بايد با شيطان جنگيد و در جهاد اكبر شركت كرد.

اين جهاد پاياني ندارد ، صلح در آن صورت نمي گيرد و تا روز قيامت ادامه خواهد داشت .

از جمله اهداف بعثت پيامبران نيز از سويي استکبار ستيزي و از سوي ديگر تربيت نيروي انساني بوده است.

حضرت علي (ع) نيز اين موضوع را بيان مي كنند : يکي از اهداف بزرگ عبادات از جمله روزه، استکبار زدايي است .

مي فرمايند:« اگر خدا قدرت كبر ورزيدن را به يكي از بندگانش مي داد به يقين منتي را بر پيامبران برگزيده و دوستانش مي نهاد ، لكن خداي سبحان بزرگ منشي را بر آنان ناپسند ديد و فروتني را پسنديد . پس پيامبران « از روي فروتني » گونه هاي خود را بر زمين چسبانيدند و چهره هاي خود را به خاك ماليدند و برابر مؤمنان فروتني كردند و خود ، مردماني مستضعف بودند. خداي شان به گرسنگي آزمود و به سختي مبتلايشان فرمود و با ترس و بيماري امتحانشان كرد و با زير و زبر كردنشان  در سختي ها ، ايمانشان را پديد آورد» (10)

منابع:

1- بحارالانوار، ج 96، ص 255

2- ابوالفتح جرجاني، تفسير شاهي ؛ آيات الاحکام، ج 1

3- غرر الحکم و درر الکلم، ج 1، ص 416، چاپ بيروت

4- نهج البلاغه، دكتر شهيدي ، خطبه 110

5- امالي ، شيخ صدوق ، ج2، ص 136

6- نهج البلاغه ، خطبه 114

7- قرآن كريم ، سوره انشراح ، آيه 4و5

8- نهج البلاغه ، خطبه 121

9- همان ، حكمت 244

10- نهج البلاغه، خطبه 192

 

                                                                                 

 

يكشنبه 16 مرداد 1390 - 14:17


*نام:
*ايميل:
نظر شما:
* اختياری