پنجشنبه 8 تير 1396 - 8:14
پر بازديدهاي اين گروه
  • موردي يافت نشد

گزارش

 

ريحانه فتحي ثاني

 

سروده هايي در رثاي شهادت

 

نگاهي گذرا به شعر دفاع مقدس


براي پرداختن به مقوله جنگ سه مرحله تعريف شده است؛ همزمان با جنگ، بعد از جنگ و دور از جنگ. بر اساس اين سه دوره نگاه ادبيات و هنر به جنگ تبليغي، غيرتبليغي و تعقلي خواهد بود. در اين ميان شاخه هايي از ادب و هنر به جهت نوع گرايش و ميزان بهره گيري شان از احساس بيشتر از ساير شاخه هاي ادبي و هنري با جنگ عجين شده اند، چه که آنها با تکيه بيشترشان بر احساس، حتي در دوره هاي تبليغ و القاي روحيه به سربازان هم حالت تبليغ به خود نمي گيرند و بيشتر از جنس احساس و عاطفه است. در ميان جنگ هاي مختلف، اين موضوع درباره دفاع مقدس ما در برابر ارتش بعثي عراق بيشتر به چشم مي آيد، چه اينکه نفس دفاع مقدس، جداي از عقل و منطق، همراه با اعتقاد و باورهاي ديني و ملي و نيز شور و حس در ميان رزمندگان بوده است. شعر دفاع مقدس از همان روزهاي ابتداي جنگ تحميلي همراه با رزمندگان بوده است، چه بسيار از شعرها و ترانه هايي که در وصف اين دفاع مقدس و ارزشمند سروده و تعدادي از آنها هم توسط خوانندگان مختلف اجرا شد. هنوز سروده هايي همچون «ممد نبودي ببيني شهر آزاد گشته» در ذهن هاست. شعر دفاع مقدس نيز همچون ساير گونه هاي ادبي، در دوره هاي همزمان با جنگ و بعد از آن، بيشتر از آنکه جنبه تعقلي داشته باشد بر تبليغ و احساس استوار بود و هرچه که از جنگ دور شديم، عقل گرايي در آن بيشتر و بيشتر شده است. شايد بهتر آن باشد که موضوع را با طرح اين سوال آغاز کنيم که تعريف شعر دفاع مقدس؟ پاسخ روشن است؛ «شعر دفاع مقدس به مجموعه آثار ادبي شعري و منظوم با موضوع جنگ ايران و عراق گفته مي شود. اين شاخه از هنر انقلاب اسلامي، با شروع جنگ تحميلي و شکل گرفتن صحنه‌هاي حماسي و عاطفي فراوان پيرامون آن به وجود آمد.» از جمله شاعراني که مي توان آنها را شاعر دفاع مقدس ناميد مي توان به مرحوم طاهره صفارزاده، زنده ياد محمد حسين شهريار، علي موسوي گرمارودي، حميد سبزواري، مرحوم سلمان هراتي، مرحوم محمدرضا آقاسي، عليرضا قزوه، عبدالجبار کاکايي، مرحوم قيصر امين پور، پرويز بيگي حبيب آبادي، محمدعلي مؤدب و زنده ياد سيدحسن حسيني اشاره کرد.

 

ويژگي هاي شعر دفاع مقدس

شعر دفاع مقدس، شعري است كه شميم طراوت و سرزندگي از آن به مشام مي رسد و از ياس و سرخوردگي و آرزوها و اميال زميني در آن اثري نيست. اميد و حركت از ديگر ويژگي هاي اين بخش از شعر معاصر ماست. در شعر دفاع مقدس بر خلاف ادبيات داستاني آن، مفاهيم و موضوعاتي که بر اساس نگاه ضد جنگ شکل گرفته ديده نمي شود، حتي در دوره اي که عقل گرايي در اين شعر به اوج خود مي رسد.

  در دوره دفاع مقدس زمينه مناسبي فراهم شد تا انسان هاي پاك و بي آلايش بسيار بيشتر ديده شوند. در اين برهه زماني شعراي بسياري كه تعدادشان از شمار بيرون است؛ پديد آمدند و درباره اين بزرگمردان و حماسه آفريني هاي آن ها سروده هايي را عرضه کردند.. تكيه بر فرهنگ عاشورا در شعر اين دوره، به لحاظ عشق و علاقه فراوان رزمندگان به امام حسين(ع) بسيار بيشتر به چشم مي آيد.

اگرچه توجه شاعران اين دوره به موضوع شهادت بسيار زياد بوده است، اما اينكه از چه تصاوير و مفاهيمي براي بيان مقاصد هنري خود بهره جسته اند موضوعي مجزا براي بررسي است. در اين بررسي مي توان گفت به دليل شتاب زده بودن رويدادها، فرصت انديشيدن و مخيل ساختن تصاوير عيني و واقعي، خيال شاعر کمتر ديده مي شود.

    در جريان جنگ تحميلي هشت سال دفاع مقدس، هسته مركزي كار شاعران شهادت بود. شهادت در شعر شاعران اين دوره، پرواز دادن مرغ روح از قفس تنگ و تاريك تن است. مرحوم سلمان هراتي در شعري اينگونه مي سرايد:

«اسير خاكم و پرواز سرنوشتم بود

فرو پريدن در خاك بودنم ننگ است»

يا حميد سبزواري مي گويد:

«پرندگان مهاجر سبك عنان رفتند

به بال عشق از اين تيره خاكدان رفتند»

يا سپيده کاشاني مي گويد:

«اي خوش آن مرگي كه عمر جاودان دارد زپي

 اي خوش آن آغاز و آن شور آفرين فرجام تو»

اما سادگي و دوري از آرايش هاي لفظي و معنوي پيچيده را هم مي توان از ويژگي هاي ديگر شعر دفاع مقدس عنوان کرد. شاعران اين حوزه نشان دادند که بدون اين پيچيدگي ها هم مي شود اشعاري جذاب و محكم سرود. شايد وجود صحنه ها و وقايع ناب و نيز لحظات عرفاني که تصاويري جذاب و انساني در دفاع مقدس را بتوان دليل بي نيازي شعر دفاع مقدس از لفاظي هاي پيچيده دانست. از طرفي ديگر وجود همين تصاوير زيبا و انساني باعث مي شود تا تكراري بودن بعضي از مفاهيم و مضامين و سبك هاي شعري، حالت يكنواختي براي شعر اين دوره ايجاد نكند.

يکي ديگر از مشخصات شعر دفاع مقدس را بايد در توجه فراوان شعراي آن به اعتقادات و باورهاي ديني و مذهبي و ملي در سروده هايشان دانست. از طرفي زماني که شاعر آن را با تلميحات تاريخي و اشارات قرآني همراه مي کرد بر جذابيت و نيز فخامت شعر هرچه بيشتر افزوده مي شد.

 

شعر دفاع مقدس؛ اوج شعر آئيني انقلاب

بسياري از شعرا و کارشناسان ادبي و نيز اساتيد اين رشته، شعر دفاع مقدس را در رسته شعر آئيني قرار مي دهند. به گفته مصطفي محدثي خراساني«شعر فارسي، به اين لحاظ كه در دامن آموزه‌هاي اسلام و قرآن متولد شده، رشد و نمو كرده و به كمال رسده است، شعر آييني است.» او شعر آئيني را اينگونه تعريف مي کند: « شعر آئيني به اشعاري گفته مي‌شود كه در مدح و منقبت و سوگ پيامبر(ص) و اهل بيت(ع) سروده مي‌شود كه يكي از شاخه‌هاي پربار و ارزشمند شعر فارسي است» او اما پيوند ميان شعر آئيني و شعر انقلاب و دفاع مقدس را اينگونه بنيان مي کند: «در دوره معاصر و با توجه به نگاهي كه امام خميني(ره) و انقلاب به ما داد و با توجه به اين‌كه شكل‌گيري انقلاب و سير پيروزي آن با تأسي و اقتدا به پيامبر(ص) و اهل بيت(ع)، خصوصاً امام حسين(ص) و فرهنگ شهادت عاشورايي بود، اين پيوند در بستر شعر انقلاب يك خانه‌تكاني و ترميم ايجاد كرد و افق‌هاي تازه‌اي را فراروي شعر آئيني ما گشود. به اين معنا كه اگر در گذشته بيشتر اشعار، توصيف اهل بيت(ع) و زندگي آن بزرگواران بود، در جريان شعر انقلاب، شاعران ما به تبيين زندگي و به چرايي فلسفي حركت‌ها و موضوع‌گيري‌هاي اهل بيت(ع) پرداختند. از اين شعر آئيني برآمده از ارزش‌هاي انقلاب، يك فصل شكوه‌مند و متفاوت است.» او ادامه مي دهد: «اوج شعر آئيني انقلاب، شعر دفاع مقدس است، به‌طوري‌كه حتي شعر انقلاب را نيز تحت‌الشعاع قرار داد. امروز اگر بخواهيم شعر انقلاب را تعريف كنيم، بيشترين دست‌مايه‌مان بايد شعر دفاع مقدس باشد. بايد گفت كه تمام ارزش‌هاي انقلاب را در شعر دفاع مقدس مي‌بينيم و نيز به لحاظ تكنيكي و ارجمندي هنري، اوج شعر انقلاب همان شعرهاي دفاع مقدس هستند.»

در نگاه محدثي خراساني نگاهمان به شعر دفاع مقدس و انتظارمان از آن در حال حاضر با زمان جنگ بايد متفاوت باشد، او مي گويد: «امروز يك مقداري از جنگ فاصله گرفتيم و طبيعتاً نمي‌توان انتظار داشت كه همان شعرهاي روزهاي جنگ با وجود گذشت بيش از دو دهه از آن و با همان ذهن و زبان سروده شود. اما اگر با توجه به شرايط كنوني، يك بازتعريفي از شعر دفاع مقدس داشته باشيم، خواهيم ديد كه امروز به نحو چشم‌گيري آن ارزش‌ها در شعر ما زنده است.»

اين شاعر دفاع مقدس ادامه مي دهد: «وقتي بسياري از شعرهايي كه نسل امروز مي‌سرايد را تحليل و واكاوي مي‌كنيد، متوجه مي‌شويد كه با وجود اين‌كه جنگ را درك نكرده‌اند، اما فرهنگ عميق شهادت و ايثار دفاع مقدس به اين نسل منتقل شده است.»

 

رهبر معظم انقلاب و شعر دفاع مقدس

شعر و به ويژه شعر آئيني همواره مورد توجه و نظر رهبري معظم انقلاب بوده است. در اين ميان شعر دفاع مقدس براي ايشان از امتياز خاصي برخوردار بوده و هست. همانگونه که آثار دفاع مقدس در ساير رشته هاي ادبي و هنري مورد ت.جه ايشان است. شايد نزديکترين دليل بر اين گفته اتفاقي باشد که در ديدار اخير رهبر انقلاب با شعراي آئيني افتاد. زماني که شعرا از ايشان خواستند تا مطروحه اي را طرح کنند که شاعران بر اساس آن بيت شعر بگويند، ايشان از ميان همه موضوعات مطرح در شعر آئيني، شعري را انتخاب کردند که درباره جانباز شهيد بود.

«رندانه آخر ربودي جامي ز خمخانه‌ي دل

خونين چو برگ شقايق، رنگين چو افسانه‌ي دل»

ايشان همچنين در اين باره فرمودند: «يكى از همين چيزهائى كه مربوط به جنگ است و از چيزهائى است كه ذهن من را مشغول مي كند، جانبازهائى هستند كه بعد از مدتى به شهادت مي رسند؛ اين خودش يك موضوع ويژه است؛ اين غير از شهيدى است كه در جبهه شهيد شده و درباره‌اش هم شعر گفته شده؛ اين انسانى است كه يك تجربه‌اى را گذرانده و رنجى را تحمل كرده، آخرش هم شهيد شده. بگرديد موضوعات اينجورى را پيدا كنيد.»

 

 

 

 

يكشنبه 9 مرداد 1390 - 10:51


*نام:
*ايميل:
نظر شما:
* اختياری