شنبه 29 دی 1397 - 5:15
پر بازديدهاي اين گروه
  • موردي يافت نشد

كتاب

 

ضياء آراسته

 

محمودخان ملك الشعرا

 

محمود خان ملك‌الشعرا / مفاخر هنري ايران / 12

تاليف : يعقوب آژند 

چاپ و شمارگان : اول / 90 ، 3000 نسخه

ناشر : شركت سهامي كتاب‌هاي جيبي وابسته به موسسه انتشارات اميركبير

 

كتاب حاضر در شش فصل با عناوين دوره قاجار در يك نگاه ، شرح احوال ، كارستان ادبي ، كارستان هنري : خطاطي ، كارستان هنري : نقاشي و همچنين محمودخان ملك‌الشعرا در يك نگاه به بررسي زندگي اين نقاش دوره قاجار مي‌پردازد . يعقوب آژند در ابتداي كتاب خود دوره قاجار را كشاكش سنت و تجدد در همه زمينه‌ها در نظر مي‌گيرد كه از جمله اين زمينه‌ها نقاشي است . از ديدگاه آژند نقاشي دوره قاجار در شرايط دگرگوني سياسي و اجتماعي ،‌ وجوه گوناگون يافت. از فرنگي سازي خام و ناپخته دوره فتحعلي شاه به دورنماسازي و پيكرپردازي پخته دوره محمد شاه و ناصرالدين شاه رسيد و در نهايت دل در ناتوراليسم اروپايي نهاده و يكسر فرنگي مي‌شود . از نظر وي آثار هنري محمودخان ملك الشعرا به حق جهت جديدي در نقاشي دوره قاجار ايجاد كرد . محمودخان نمونه و نماد اصلي تجدد نقاشي دوره قاجار محسوب مي‌شود كه نه اصل و ريشه را گم كرد و نه در اصول هنر مدرن غرب غرق شد . بلكه عمده نظرش ابتكار و اختراع وجوه تازه از تركيب سنت‌هاي هنري ايران با اصول و قواعد فرنگي بوده است . نويسنده كتاب در پايان تاكيد مي‌كند كه كارستان هنري محمودخان ملك الشعرا به لحاظ ابتكارات و نوآوري‌هايي كه دارد ، در صدر نقاشي دوره قاجار قرار مي‌گيرد و نقاشي دوره قاجار با حضور او معناي بيشتري پيدا مي‌كند .

نويسنده كتاب حاضر در فصل اول كتاب خود دوره قاجار را آكنده از انواع نقاشي‌ها مي‌داند . يكي از اين نقاشي‌ها كه منشاء در دوره صفوي داشت ، نقاشي عاميانه يا نقاشي قهوه‌خانه‌اي است كه به لحاظ موضوعي در دو بعد رشد كرد : موضوعات مذهبي و موضوعات حماسي و تغزلي . آژند در اين فصل يادآور مي‌شود كه دوره قاجار دوره‌ تعارض‌ها و تناقض‌ها  ، ناروشني‌ها و آشفتگي‌هاي زندگي بسوي نظمي پرمعني است . در اين دوران جامعه ايران در تقابل سنت و تجدد افتاد و قاعده‌بندي زندگي و مناسبات آنرا تغيير داد . درازدستي و فزون‌خواهي مستبدان درباري با روشنگري‌ها و روشن‌نگري‌هاي شماري از مردان دانش و مذهب و قلم درهم پيچيد و نظمي نو در ايران پديد آورد كه به ويژه پس از انقلاب مشروطيت ، طرح و ترتيب خود را متحقق ساخت .

محمودخان در سال 1228 ه ، در ايام سلطنت فتحعلي شاه در تهران چشم به جهان گشود . از كودكي به تحصيل علوم زمان در نزد عموي خود ،‌ محمدقاسم متخلص به فروغ پرداخت و اطلاعات كافي در علوم فقه ، عروض ، قافيه ، شعر ، انشاء ، ادب ، تفسير ، تاريخ ، رياضيات و حكمت را كسب كرد و قريحه شاعري خود را از دوران جواني به كار انداخت و به سرودن شعر پرداخت . محمودخان از دوران نوجواني دل به هنر بست و در تكميل فنون متنوع و تحصيل هنر و صنايع ظريفه كوشيد . محمود خان برخلاف درباريان قاجار كه همواره در لهو و لعب و عيش و طرب مي‌كوشيدند ، به زهد و پاكدامني راغب بود و از ارتكاب معاصي دوري مي گزيد . بامرگ محمدشاه در سال 1264 ه‌ ، و روي كار آمدن ناصرالدين‌شاه ، تغييري در مجاري امور به وقوع پيوست و حاجي ميرزا آقاسي ، صدراعظم محمدشاه ، معزول و عازم عتبات عاليات شد . محمود خان هم چندي از كارها بركنار ماند . چيزي نگذشت كه محمودخان منظور نظر دربار ناصرالدين‌شاه قرار گرفت و لقب ملك‌الشعرايي پدر و نياي خود را دريافت كرد . محمود خان غذاي حيوان نمي‌خورد و پايبند گياه‌خواري بود . از مسكرات و مخدرات دوري مي‌جست و تا آخر عمر صحيح‌المزاج بود. محمود خان در عمر هشتاد و سه ساله خود چهاربار ازدواج كرد . از ميان پسرانش ، ميرزا علي خان نقاشي هم مي‌كرد و يكي از آثار او « دورنماي امامزاده قاسم » است كه در سال 1300 ه ، كشيده است .

يعقوب آژند در فصل كارستان ادبي به اشعار محمودخان اشاره مي‌كند و اينكه بيشتر اشعار وي كه دربردارنده قصايد او در مدح ناصرالدين شاه و درباريان است ، متين و خوش لفظ است و نشان از سخنوري عنصري و فرخي ، منوچهري دامغاني دارد .

گفت يك روز مرا شاه كه تمثالي چند

نزهت خاطر ما را زبر صفحه نگار

من به پيمانه كشيدم بسوي خانه درم

به دو تا نقش كه كردم زبر صفحه نگار

فصل كارستان هنري : خطاطي ؛ اين نكته مهم در باب هنرورزي محمودخان را واكاوي مي‌كند كه آثاري كه از وي در نستعليق و خط شكسته باقي مانده ، نشان از بلاغت اسلوب و صفاي قلم محمود خان دارد . امروزه بيشتر آثار او در موزه كاخ گلستان محفوظ است . درآمد ، شيوه و اسلوب ، آثار بازمانده ، خصوصيات كلي ، استنساخ ، خيابان الماسيه و سر در باب همايون ، تالار خروجي قديم ، عمارت بادگير از باغچه كاخ گلستان ، شمس‌العماره از سمت باغچه كاخ گلستان ،‌ دورنماي يكي از محلات تهران ، باغ كاخ گلستان و همچنين آثار ديگر از عناوين مطرح شده در فصل كارستان هنري : نقاشي كتاب حاضر مي‌باشند . يعقوب آژند در اين فصل يادآور مي‌شود كه به تاييد منابع ، محمود خان ملك‌الشعرا تنها در موضع‌نگاري و دورنماسازي چيره دست نبود ، بلكه در هنرهاي تجسمي ديگر از جمله حجم سازي ، ماكت بندي ، سوزن دوزي و منبت كاري هم دستي توانا داشت . در كاخ گلستان دست كم دو اثراز ماكت‌بندي‌هاي وي كه در آنها بعضي از بناهاي مجموعه سلطنتي كاخ گلستان را ماكت‌سازي كرده ، موجود است . چند اثر هم از آثار منبت‌كاري وي در موزه كاخ گلستان نگهداري مي‌شود . محمودخان همچنين از پيشگامان هنر كلاژ در جهان است كه پيش از رواج اين نوع هنر در سده بيستم اروپا ، وي دست به كار كلاژ شده و با خرده‌ريزهاي تمبر ، تابلوي ابوالهول و اهرام ثلاثه مصر را ساخته كه امروزه در موزه كاخ گلستان نگهداري مي‌شود .

نويسنده كتاب در پايان كتاب خود و در فصل ششم محمود خان ملك‌الشعرا را در حوزه هنرها ذوالفنون هنرهاي دوره قاجار مي‌داند كه در بيشتر هنرها سررشته داشته و در شعر ، خط و نقاشي به بلندپايگي رسيده است . كسي كه از ساير هنرها هم با خبر بود. محمود خان در هنرهاي تجسمي به ويژه خطاطي و نقاشي در خود توانايي و شكفتگي ديگري مي‌ديد . از اينرو استعداد و ذوق خود را در اين حوزه‌ها فعليت بخشيد و سلوك زاهدانه او هم كارساز شد تا آثاري بديع پديد آورد و كلاً قريحه و فكر خود را وقف هنر كند . در خطاطي ، خطوط نستعليق و شكسته را به بهترين صورت و خوش‌ترين اسلوب مي‌نگاشت و از آثار معاصرين خود كم نمي‌آورد و گاهي از آنها پيشي هم مي‌‌گرفت . خط شكسته او بويژه در تحريرها ، لطيف ، باصفا و دلكش بود . آژند ادامه مي‌دهد كه مهم‌‌ترين خصيصه هنري او را بايد در پيگيري شيوه پرداز جستجو كرد . شيوه پرداز دست كم از دوره صفوي به بعد در نگارگري ايران به كار رفته بود . محمودخان در آثار و نقاشي خود همت خود را به شيوه پرداز معطوف داشت و آنرا به بهترين وجهي در آثار خود به كار بست .

محمودخان ملك‌الشعرا / مفاخر هنري ايران / 12 نوشته يعقوب آژند در چاپ اول خود با شمارگان 3000 نسخه و با قيمت 14500 ريال توسط شركت سهامي كتاب‌هاي جيبي وابسته به موسسه انتشارات اميركبير انتشار يافته است .

 

 

 

 

يكشنبه 9 مرداد 1390 - 10:47


*نام:
*ايميل:
نظر شما:
* اختياری