دوشنبه 27 آذر 1396 - 18:1
پر بازديدهاي اين گروه
  • موردي يافت نشد

پاي منبر معرفت

 

حجت الاسلام داود كميجاني

 

مفهوم اسراف و تبذير

 

 

از واژه­هاي مهمي که در مبحث الگوي مصرف مکرر از آنها استفاده مي­گردد، دو واژة «اسراف» و «تبذير» است. از آنجا که درک درست مفاهيم الفاظ و جايگاه حقوقي آنها تأثير مهمي در فهم مطلب دارد، ارائه مبحث مستقل اما کوتاهي در اين خصوص لازم به نظر مي­رسد.

- مفهوم اسراف: واژة اسراف از ريشه «س­رف»  و در لغت به معني «تجاوز كردن و از حدّ گذشتن در هر كاري است كه انسان انجام ‌دهد»1 و در  اصطلاح نيز به همين معناي عام استعمال مي­شود. يعني به هر گونه زياده روي در كميّت و كيفيّت و بيهوده گرايي و اتلاف و مانند آن اطلاق مي‌شود.2 اين واژه (با مشتقاتش) در قرآن 21 بار ذکر شده3 و در معناي «از حدّ گذشتن در گناه و نافرماني»4،  از حدّ گذشتن در «انفاق»5، «زياده‌روي در خوردن يا مصرف آنچه حلال است»6 و امثال آن7 بکار رفته است.

البته در اينجا منظور مصرف کم و زياد مورد نظر نيست بلکه منظور مصرف بيجا و غير متعارف مي­باشد، به تعبير ديگر «اسراف» آن است كه مال يا نعمت در غير مورد خودش مصرف شود، هر چند كم باشد ولي اگر در مورد خاص خود صرف شود «اسراف» نيست، هر چند زياد باشد.

مفهوم تبذير: واژة تبذير در اصل از ريشه «بذر» و به معنى پاشيدن دانه مى‏آيد، اين كلمه در مواردى استعمال مي­شود كه انسان اموال و يا نعمتي را که در اختيار دارد، به صورت غير منطقى، مصرف کرده نابخردانه، آن را هدر بدهد. 8

با اين توضيح مشخص است که مترادف گرفتن اين دو لفظ صحيح نيست زيرا مفهوم اسراف و تبذير با وجود نزديکي، با هم اختلاف اساسي دارند، چنانکه اسراف به معني خارج شدن از حدّ اعتدال است. بدون آن كه چيزي ظاهراً ضايع شود؛ مثل كسي که غذايي چنان گران قيمتي تهيه كند كه با هزينة آن بتوان عدّه زيادي را آبرومندانه تغذيه كرد. در اين جا از حدّ اعتدال تجاوز شده ولي ظاهراً چيزي نابود و ضايع نشده است. اما تبذير در موردي است كه نعمت را آنچنان مصرف كنيم كه به اتلاف و تضييع منجر شود؛ مثل اين كه براي دو نفر ميهمان غذاي ده نفر تهيه شود و باقي غذا را در زباله دان بريزند و آن را تلف كنند.

 

پي نوشت ها: 

1- راغب اصفهاني، حسين بن محمد، المفردات في غريب القرآن، تحقيق صفوان عدنان داودي، دمشق- بيروت، دارالعلم، الدارالشاميه ، 1412 ق، چاپ اول، ص 407.

2- مكارم شيرازي، ناصر، تفسير نمونه، تهران، دارالكتب الاسلاميه، 1374 ش، چاپ اول، ج 6، ص 149

3- - عبد الباقي، محمد فواد، المعجم المفهرس لالفاظ القرآن الکريم، قاهره، متبعه دار الکتب المصريه، 1364ق ص 350- 349

4- اين معنا در آيات طه 127، مائده32، اعراف81 ، يونس 12 و 83 ، انبيا 9، يس 19، زمر 53 ، غافر 28 و 38 ، وجود دارد. 

5 - چنانچه در آيه 67 سوره فرقان به اين معنا اشاره شده است

6 - اين معنا در آيات اعراف 31، نساء 6، انعام 141 به کار رفته است. 

7 - علاوه بر اين موارد استعمال، اسراف به همراه  «في» نيز استعمال گرديده که در اين صورت به دو معنا مي تواند باشد.

   الف) افراط و زياده‌روي در كاري: مانند آيه 33 سوره اسراء 

  ب) تفريط و تقصير در عمل صالح و حق خداوند ؛ مانند آيه 147 سوره آل عمران . ر.ک  خرمشاهي، بهاء الدين، دانشنامه قرآن و قرآن پژوهي، انتشارات دوستان و انتشارات ناهيد، 1377 ش، چاپ اول، ج 1، ص 13

8 - معادل آن در فارسى امروز «ريخت و پاش‏» و «ولخرجى‏» است

 

سه‌شنبه 28 تير 1390 - 9:11


*نام:
*ايميل:
نظر شما:
* اختياری