يكشنبه 2 مهر 1396 - 23:0
پر بازديدهاي اين گروه
  • موردي يافت نشد

مقاله

 

داود خسروي

 

بنايي سربلند از دشواري هاي روزگار

 

نگاهي به معماري مسجد کبود تبريز


مسجد کبود تبريز يا عمارت مظفريه زماني که جهان شاه از فرمانروايان سلسله قره قويونلو، تبريز را به عنوان پايتخت برگزيد، به دستور او ساخته شد. قلمرو او بخش هايي از ايران، آذربايجان و ترکيه را شامل مي شد. شاه جهان به دست ازون حسن بايندر(شاه آق قيونلو) کشته شد و در ضلع جنوبي مسجد به خاک سپرده شد. گفته مي شود که بناي مسجد، به يادبود پيروزي هاي جهان شاه ساخته شده است. به همين دليل آيه هايي از سوره فتح در ورودي مسجد نقش بسته است.

ساخت مجموعه مسجد کبود به در خواست خاتون جان بيگم همسر جهان شاه تحت نظارت عزيز الدين قاپوچي آغاز شد و در ربيع الاول سال ‏870 ‏هجري ـ ‏قمري به پايان رسيد. مجموعه اصلي شامل مدرسه، حمام عمومي و کتابخانه مي شد. اين بخش ها و قسمت اعظمي از بنا در زلزله سال 1193(ه.ق) آسيب ديد و تنها ايوان ورودي مسجد دست نخورده باقي ماند.

هنرمندان سازنده مسجد با بكارگيري كاشي هاي لاجوردي، فيروزه اي، سياه و سفيد و با شيوه معرق كه والاترين شيوه كاشيكاري در جهان اسلام است و با بهره گيري از طرح هاي متنوع اسليمي، بنايي را خلق كرده اند كه به گواهي كارشناسان در هيچ نقطه‌اي از دنياي اسلام اين همه ظرافت و ذوق و سليقه يكجا گرد هم نيامده است‏.‏

فضاسازي تاثير گذار، تزيينات بنا و ظرائف معماري تركيبي را بوجود آورده اندكه هر بيننده اي رامبهوت شكوه و جلال خود مي كند‏.‏

ديواره آرامگاه با سنگ هاي عظيم مرمرين به ارتفاع ‏160 ‏سانتي متر با كتيبه هاي حجاري شده مشتمل بر آياتي از قرآن کريم که با خط ثلث در زمينه اسليمي ظريف و هنرمندانه اي مزين شده است.‏ استفاده از كاشي هاي لاجوردي در طرحي استثنايي براي تزيين آرامگاه نشان از قريحه والاي هنرمندان قرن نهم هجري دارد كه توانسته اند با بكارگيري كاشي هاي شش ضلعي ساده آنچنان زيبايي و وقاري را در يک بنا تجسم ببخشند كه بي‌همتاست‏.‏

مقرنس كاري هاي داخل آرامگاه جهان شاه هم اگرچه ساده‌اند، اما جلوه اي تمام عيار از مقرنس كاري هاي قرن نهم به حساب مي آيند‏.‏

پوشش گنبدخانه مسجد با‏17 ‏متردهنه و‏20 ‏متر ارتفاع بصورت دو لايه ساخته شده است. ديوارهاي شبستان اصلي(گنبدخانه) با كاشي هاي لاجوردي، فيروزه اي، سفيد و سياه  تزيين يافته است‏.‏

استفاده از آيات قرآن كريم، اسماءالله و احاديث نبوي در تزيين كاشيكاري ها جلوه تزيينات بنا را دوچندان نموده است.‏ معماري و تزيينات شبستان جانبي گنبد خانه كه از نظر معماري از همان سبک  گنبدخانه پيروي مي کند.

زيباترين كاشيكارهاي مسجد در محراب آن به چشم مي‌خورد. مقرنس با پوشش معرق و طرح هاي اسليمي با استفاده از كاشي هاي فيروزه اي، لاجوردي، سفيد و طلايي از ويژگي هاي اين محراب و ديوارهاي جانبي آن است.‏

طرح هاي اسليمي بكار رفته روي كاشي هاي حاشيه خارجي رديف هاي مقرنس بسيار بديع و خلاقانه بوده و در نوع خود منحصر به فرد است و اين همان سبكي است كه بعدها در دوره صفويه ادامه يافت و تكميل شد.‏

سردر اصلي مسجد با كاشي كاري معرق، كتيبه هاي قرآني به خط ثلث در متن لاجوردي و در زمينه سفيد و تابلوهايي با خط كوفي مشتمل بر سوره هايي از قرآن از بهترين وكامل ترين نمونه هاي معرق دوران اسلامي به شمار مي آيند‏.

خطوط متنوع كوفي، ثلث، نسخ، نستعليق و طرح هاي دل انگيز اسليمي و تركي با رنگهايي بسيار زيبا اثر خطاط و هنرمند مشهور قرن نهم هجري قمري نعمت الله بن محمد البواب است‏.‏

وقف نامه مسجد كه به سال ‏869 ‏نوشته شده است اختصاص صدها پارچه ده، كاروانسرا، حمام و بازارچه را به مجموعه مظفريه اثبات مي كند‏.‏

با كشته شدن جهان شاه درسال ‏872 ‏هجري قمري در جنگ با اوزون حسن بايندر كار توسعه و تكميل مسجد و مجموعه آن متوقف ماند و مرمت مسجد و تكميل مجموعه آن در زمان حكومت سلطان يعقوب جانشين اوزون حسن توسط صالحه خاتون دختر جهانشاه ادامه يافت.‏

طبق مدارك، اين بناي عظيم بعد از زلزله صدمات زيادي ديد و برف و باران و يخبندان هاي زمستاني طي ساليان متمادي به تزيينات و كاشي كاري هاي باقيمانده زيان هاي جبران ناپذيري وارد آورد‏.‏

در سال ‏1318 ‏شمسي سردر اصلي مسجد و در سال هاي ‏1327 ‏و‏1328 ‏بعضي از ديوارها توسط اسماعيل ديباج وحاج ابوالقاسم معمار مرمت و بازسازي شد.‏ در سال هاي اخير نيز برحسب نياز بنا، مرمت هاي لازم بر روي آن انجام شده و اينك فضاي مسجد قابل استفاده بوده و بناي آن از استحكام كافي برخورداراست‏.‏

گنبد آجري مسجد كبود تبريز يكي از بزرگترين ساخته هاي آجري معماران اسلامي قرن نهم هجري قمري (‏870 ‏ه‍‍ ق) است، كه ادامه معماري عصر ايلخاني به شمار مي آيد‏.‏

تقسيم وزن گنبد بر روي پايه هاي متعدد كه از داخل مسجد كبود به خوبي ديده مي شود، يکي از بزرگترين دستاوردهاي معماران ايراني در طول تاريخ معماري ايران است. ازاره سنگي، آجر چيني يكنواخت سطوح خارجي بنا و ارتفاع قابل توجه آن، صلابت و شکوه مسجد كبود را به رخ مي کشد.

استاندار آذربايجان شرقي در اين خصوص مي‌گويد: «نگاه ما به مسجد كبود بايد يك نگاه توريستي باشد و اين اثر بي نظير جهاني بايد در شان آن و زير نظر كارشناسان سازمان ميراث فرهنگي بازسازي و به روي گردشگران خارجي و داخلي گشوده شود‏.‏» به گفته محمد علي سبحان اللهي، براي افزايش مساحت محوطه مسجد كبود ضمن برچيدن پيش ديوار حايل بين مسجد كبود و پارك تازه ساز خاقاني با مسئولان شهرداري و ميراث فرهنگي توافق شده كه ديوار آجري ميان اين مجموعه و موزه آذربايجان برچيده شود‏.‏ وي همچنين افزود: «تا كنون ضمن اينكه دو ميليارد ريال ازسوي شهرداري تبريز براي زيباسازي مسجد كبود هزينه شده است، آماده ايم براي زيبا سازي و محوطه سازي اين مسجد تاريخي به عنوان فيروزه جهان اسلام هزينه هاي كلاني را صرف كنيم.‏»

مدير كل ميراث فرهنگي آذربايجان شرقي مي‌گويد:«نگاه ما به اطراف مسجدكبود، كاربرد فرهنگي داشته و ساخت رواق ها طبق اصول معماري ايراني و اسلامي ادامه خواهد يافت.‏» اكبر تقي زاده اصل همچنين گفت: «در نظر داريم غرفه محصولات فرهنگي و هنري هنرمندان استان را براي عرضه به گردشگران در محوطه مسجد كبود داير كنيم.‏»

به گفته مدير عامل شركت عمران و بهسازي شهري آذربايجان شرقي درباره احياي پروژه مسجدكبود، عمليات اجرايي فاز اول اين طرح با يك هزار متر مربع درپنج طبقه سازه اي با دو طبقه تجاري، دوطبقه خدماتي و يك طبقه پاركينگ پايان يافته است‏.          

ترجمه: غزال حسين زاده

 

 

چهارشنبه 22 تير 1390 - 12:43


*نام:
*ايميل:
نظر شما:
* اختياری