دوشنبه 5 تير 1396 - 9:49
پر بازديدهاي اين گروه
  • موردي يافت نشد

گزارش

 

ريحانه فتحي ثاني

 

دغدغه اي هميشگي

 

نگاهي به رواج کتاب و کتابخواني در بين کودکان و نوجوانان

   

 جايگاه مطالعه در پيشبرد و اعتلاي انديشه افراد امري کتمان ناپذير و حياتي تلقي مي شود. از بسط داده شدن يک انديشه است که جامعه مي تواند رنگ و بوي پيشرفت به خود را ببيند.اما به راستي اين فربه گي و رشد قوه تفکر انسان از چه چيزي نمود پيدا مي کند؟

بي شک يکي از راه هاي تغذيه انديشه ارتباط با کتاب و کتابخواني است. به گفته بسياري از انديشمندان  آشنايي  و علاقه مندي با کتاب و کتابخواني بايد از سنين کودکي آغاز شود تا کودک بتواند از همين سنين پايين با کتاب و کتاب خواني خو بگيرد. اما به راستي ترويج فرهنگ کتاب و کتابخواني چقدر جزو دغدغه هاي تربيتي والدين بوده است؟ با تاسيس آموزش و پرورش مدرن در ايران از زمان رضاخان، چون قاطبه خانواده هاي ايراني فاقد سواد بودند از ديد آنها مطالعه و تشويق فرزندان به کتابخواني تنها در حوزه کتابهاي درسي اطلاق مي شد. اين ديد با رشد فرزندان ديروز و تغيير نقش آنها به عنوان والدين امروز در بين خانواده هاي امروز رواج پيدا کرد، از ديد اين قشر تنها خوانش کتابهاي درسي براي موفقيت هاي تحصيلي براي کودک کفايت مي کند.  والدين امروز هم به تاسي از همان شيوه گذشتگان خود مطالعه براي کتابخواني را صرفا همان کتابهاي آموزشي و تحصيلي براي فرزندان خود مي دانند، لذا فرد که با تحميل فشارهاي خانواده و سيستم آموزشي اشتباه در ايران، کتاب تنها براي او هدفي جهت نائل شدن به وعده هايي که خانواده و سيستم آموزشي براي موفقيت او داده اند، تعريف مي شود، براي همين ديده مي شود تحکمي که به فرزند در سنين پايين براي مطالعه کتاب انجام مي دهند در نهايت به دلزدگي افراد از هر آنچه کتاب و کتاب خواني است منجر مي شود.

 

کودک، ژنتيک و محيط

 تاثير ژنتيک در يادگيري و افزايش مهارت‌هاي کودکان بسيار واضح است اما محيطي که کودک در آن شروع به آموزش و يادگيري مي‌کند هم در اين امر دخيل بوده و نقش مهمي را ايفا مي سازند.در بزنگاه دعواي روانشناساني که به نقش ژنتيک و آناني که به نقش محيط اعتقاد داشته اند امروزه بيشتر نظريات افرادي که به ادله هاي مختلف نقش محيط و بالتبع آن نقش آموزش را مطرح مي سازند گفتارشان از وجاهت علمي بيشتري در دنياي تربيتي کودک برخوردار است. ژان پياژه که بسياري او را در زمره روانشناسان بزرگ کودک در قرن بيستم مي خوانند، حتي نوزادان ؛را فعال  درتکاپوي برقراري ارتباط با محيط مي داند بنابراين ،کودک رويـدادهاي محيط را به زعم خود تفسير و تحليل مي کند لذا آنچه درذهن کودک اتفاق مي افتد نه خود آن رويداد، بلکه تفسيري که کودک از محيط پيرامون خود در ذهنش اتفاق     مي افتد ثبت و ضبط مي کند.

 

مواجه شدن خانواده وجامعه با مدرنيزم

پرداختن به رويه رفتاري کودکان در ايران و ساير کشورهاي توسعه يافته بدون بررسي نهاد خانواده امکان پذير نيست. بروز رفتار و سکنات فردي در قاطبه تک تک افراد خانواده در نهايت منجر به شکل گيري رفتار کودک مي شود.در واقع از تبارشناسي و کنکاش ماهيت خانواده مي توان به علقه هاي ذهني و فکري کودک پي برد. خانواده قرن 21 را نمي توان حتي با بيست يا حتي سي سال قبل مقايسه کرد،رشد تکنولوژي به قدري سريع در اين چند سال اخير اتفاق افتاد که به سرعت بافت اجتماعي،فرهنگي و سياسي جوامع را تغييرداد،که بالتبع اين تغييرات گسترده،خلق و خو،روابط،و آداب و رسوم  خصوصي  افرد هم دستخوش تغييراتي شد. اين دگرگوني هاي سريع بي شک محصول پيدايش تکنولوژي بوجود آمده تحت عنوان وسايل ارتباط جمعي چون،ماهواره و اينترنت...  بود که با نفوذ به لايحه هاي زندگي افراد، نوع و حتي تفکر جامعه را دگرگون ساخته است. درجوامع پيشرفته که رشد فکري و اجتماعي در آنها از ابتداي قرن شانزدهم به بعد بوده ، با پايان تحول در فرانسه به عنوان آخرين کشور پذيراي دگرگوني هاي سياسي و اجتماعي  تحت عنوان انقلاب کبير فرانسه توانسته بودند در رشد تغييرات فکري گوي سبقت از جامع شرقي بروبايند در برخورد با تکنولوژي جيد که خود مبتکر و مخترع آن بودند به سرعت با آن هماهنگ شده اند.رسانه ها امروزه نوع زندگي و فکر افراد را به هم نزديک کرده اند.حکايت در جوامع شرقي خود نوع ديگري است؛اين جوامع که در ابتداي قرن بيستم آرام آرام شروع به پوست اندازي کرده بودند در سير گذار آنها از سنت به مدرنيته و مواجه شدن با پيشرفت همگاني علم دانش از يک سو و همچنين روبه رو شدن با مفاهيمي چون دهکده جهاني از سوي ديگر در کنار بسط و تکثير وسايل ارتباط جمعي،  در کل باعث فوايد و ضررهايي براي اين جوامع شد.از فوايد آن مي توان گفت که به کمک تکنولوژي توانستند انتقال سريع مفاهيم مدرن را داشته باشند از طرف ديگر هم آشنايي با تکنولوژي فردي و سبک زندگي که خواه نا خواه از طريق رسانه ها به خانواده ها تحميل شده بود سيري را در خانواده ها بوجود آورده بود بنام تشتت فرهنگي. جوامع شرقي امروز به نوعي تنها صورتگر مفاهيمي از غرب شده اند که از کنه معناي آن بخاطر عدم آشنايي، با آن موارد دچار سردرگمي هاي فکري و روحي شده اند که تضادها و تعارض ها بوجود آمده در فرد نهايتا انسانها را دچار تعارض و دوگانگي آرا مي کند. بايد پذيرفت که جوامعٰ،تشکل ها،و افراد مختلف در مشرق زمين کمتر توانسته اند به مانند ماهاتما گاندي  که مي گفت: بايد در مواجه با تکنولوژي  وکليه  دستاوردهاي غرب، غربي انديشيد ولي شرقي بايد عمل کرد رفتار کرده اند.مشکل ما اهالي نيمکره شرقي همواره اين بوده است که يا در مواجه با غرب يا غرق شده و شيفته محض آن شديم،و يا در تقابل و نفرت با آن به سر برديم.

 

خانواده عامل تشويق يا دلزدگي

نقش خانواده در تربيت کودک نقش اثبات شده اي است خانواده در کنار جامعه و محيط نقش تعيين کننده اي را در پرورش فکري کودکان ايفا مي کند. بازتاب عملکرد و رفتار خانواده مي تواند نقش اساسي در شکل گيري  خردسالان داشته باشد .ژان ژاک رسو محقق بزرگ فرانسوي که هنوز کتاب تربيتي «اميل» او مرجع جهاني بسياري از محققان علوم ارتباطي کودکان است نظريات خاصي را درباره خانواده و کودک براي اولين بار مطرح نمود ؛وي که نقش اساسي را براي حس کودکان قائل بوده، معتقد است که خانواده بايد از گفتار در تربيت فرزند دوري کرده و بيشتر حس کودک را درگير يادگيري کنند.

 به نظر مي رسد، خانواده اي که از مدرنيته تنها پوسته و ظواهر آن برايش مهم است و انديشه که محصول مستقيم مطالعه است جايي در يک خانواده ندارد لاجرم کتاب و کتابخواني هم جايگاهي در بين اعضاي يک خانواده نداشته و کودک که به گفته روسو قرار است از حس خود موارد را فرا گيرد نمي تواند از کتاب در ذهن خود تعريفي داشته باشد.

 

محققان و صاحبنظران چه مي گويند؟

جعفر ابراهيمي (شاهد)، نويسنده و شاعر پيشکسوت کودک و نوجوان معتقد است: عدم تبليغات صحيح براي کودکان و نوجوانان يکي از معضلات در جهت ترويج کتاب براي کوک است، وي در اين باره اظهارمي دارد: «ما براي تبليغ كتاب براي نوجوانان غفلت‌هايي داشته‌ايم، چون اين گروه سني كه حالا به خواندن و نوشتن تقريباً مسلط شده‌اند، هيجان و احساسات براي آن‌ها مهم قلمداد مي‌شود، بنابراين ما مي توانيم با خلق آثار جنايي (پليسي) و عاطفي آن‌ها را به مطالعه سوق دهيم؛ آنها پس از مدتي مطالعه اين گونه آثار و آشنايي با فرهنگ مطالعه، ناخودآگاه به سمت خواندن آثار وزين ترغيب مي شوند».شاهد، که آثار بسياري براي کودکان و نوجوانان از جمله «رمان شبهاي بي فانوس» مجموعه شعر «وقتي سايه ها سنگ مي شوند» نوشته است در ادامه سيستم نمره محور آموزش پرورش را مسبب آن مي داند  که کودک  کتاب را درازاي نمره و يا چيزي مطالعه مي کند که در نتيجه تصويرنامناسبي در ذهن وي از کتاب و کتاب خواني نقش مي بندد.     

مصطفي رحماندوست، شاعر و نويسنده نام آشنايي  که اشعارش براي بسياري از ما بچه هاي دهه 60 ، زنده کننده خاطرات کودکي است، يکي از مهم ترين معضلات درکتاب خواني کودکان را که اصولا به دو دسته شعر و داستان تقسيم مي شوند، عدم آثار متنوع در اين حوزه بخاطر استقبال نکردن ناشران ازچاپ آثارشان دانست که اين امر به گفته وي منجر به بي ميلي اين قشر از نويسندگان شده  که در نتيجه باعث عدم  آثار مختلف براي کودکان مي شود،وي  در ادامه مي افزايد:البته وضعيت شعر بهتر است زيرا اصولا مخاطبان شعر و قصه از هم متفاوتند شعر يک اثر خواندني است در حالي که داستان يک فرآيند مطالعه ايي است.

 

ويترين کتاب جذاب براي کودک کجاست؟

 ايجاد جاذبه ، براي کوک رمز رسيدن به تمام اهدافي است که مي توان به وسيله آن تمام خواسته هاي خود را به کودک منتقل کرد، جذب کودک به کتاب و کتاب خواني هم بدين قاعده استوار است.به گفته بسياري از روانکاوان کودک، بهترين سن براي يادگيري و ايجاد علاقه در انسانها برمي گردد به  سنين دوران کودکي، براي همين بيشتر سرمايه گذاري هاي  مادي ،فرهنگي خانواده ها و  حتي جامعه بايد حول و حوش سنين کودکي و نوجواني باشد.اگر حکمراناني ادعاي تربيت يک نسل خوب را دارند بايد اهم سرمايه گذاري هايشان براي کودکان و نوجوانان باشد.که متاسفانه در عمل ما چيزي در راستاي سرمايه گذاري هاي اجتماعي و فرهنگي بالخص در زمينه کتاب براي کودکان مشاهده نمي کنيم. به گفته يکي از فعالان عرصه کتاب که چندي پيش به کشورهاي حوزه خليج فارس سفر کرده بود، فروشگاه هاي بزرگي شبيه آنچه که ما به عنوان فروشگاه هاي شهروند مي شناسيم در اين کشورها براي کتاب و کتاب خواني فراهم آمده است، که هر کدام ازطبقه ها شامل يکسري کتاب براي گروهاي سني مختلف بوده  که بيشتر طبقات آن با جاذبه هاي فراوان اختصاص به گروه هاي سني کوک و نوجوان دارد،که اين حکايت از سرمايه گذاريهاي مادي و معنوي کشورهاي کوچک و همسايه  براي کودکان و نوجوانان  دارد.مشابه آنچه که در آن کشورها ذکر شد،بودن اينگونه از موسسه هاي فرهنگي براي کتاب،متاسفانه در کشور ما کم ديده مي شود.يکي از معدود مراکزي که بي شک جاذبه هاي زيادي براي کودکان در جهت کتاب و کتابخواني ايجاد کرده است فروشگاه مرکزي شهر کتاب است که انصافا فرد با رفتن به آنجا تسخير فضا سازي هايي که براي تبليغ کتاب کرده اند مي شود.در طبقه زيرين آن که تمام محوطه اختصاص به کودکان دارد،تمام اقلامي که کودک را مي توان به آن جذب کرد از قبيل اسباب بازيهايي که در کنار کتابها چيدمان شده است مي توان در مجموع گفت که بستر مناسبي براي يک تفريح سالم براي تمام اقشار جامعه بلاخص براي کودکان فراهم مي باشد.امجد مدير فروشگاه در اين رابطه مي گويد: با توجه به شعار شهر کتاب که داشتن شهري آرام و زيبا براي دانستن  است،اينجا سعي شده  به مانند يک شهر کوچک جايي براي فکر و تفکر باشد.امجد در ادامه از برنامه هاي جانبي اين مجموعه سخن گفته ومي گويد:نشست هاي تخصصي فراواني در زمينه هاي مختلف از جمله دعوت از نويسندگان  کودک در کنار قصه خواني هاي کودکانه و همچنين نشست هايي که براي بزرگسالان هم در زمينه هايي چون موسيقي و روانشناسي که مفيد به نظر مي رسد در  نظر گرفته شده است،که در مجموع سعي شده، در کنار کتاب تا حد بسيار زيادي براي عينيت تحقق شعار مجموعه، که همانا داشتن شهري آرام و زيبا بوده است تلاش شود.

 

قصه هاي شيرين ايراني جذاب براي کودکان و نوجوانان

آشنا نبودن ما ايرانيان با ضرب المثل ها،نظم ها و نثرهاي شاعران و اديبان ايراني که مطالب آنها همواره داراي پندها و حکمتهاي بسيار نغز و شيريني بوده است مي توان به عنوان يک ضايعه براي فرهنگ ما  تلقي شود. خواندن وآشنايي با اين آثار مي تواند براي ما ايرانيان يادآور روزگاران وصلي باشد که فرهنگ و هنر ايراني چون نگيني زيبا در تمام دنيا مي درخشيد ،و اين نکته را نبايد ناديده گرفت که اين سرزمين با تمام جنگ هايي که در طول ساليان متمادي بر او تحميل شده است تنها رويکردي که توانسته نام و جغرافيايي فعلي اين مملکت را تا به حال حفظ کند،فرهنگ غني آن بوده که ساليان طولاني در تمام اين سالها توانسته به عنوان ميراث دار و نگهبان ارزشمند اين آب و خاک باشد.بدون ترديد يکي از عوامل حفظ و ترويج فرهنگ ناب ايراني آشنايي با آثار و شيوه هاي فکري،شاعران، نويسندگان و فرهيختگان ايراني است  که هر کدام از  آنها در بين ملل مختلف دنيا شناخته شده و آثار و کتابهايشان به زبان هاي مختلف به چاپ رسيده و  افراد و محققان کشورهاي ديگر درباره اين فرهيختگان مطالب گفته و نوشته اند ، لذا بايد اين آشنايي و الفت بالاخص با مشاهير ادبي را از دوره کودکي براي کودکان آغاز و شروع کرد،شايد يکي از دلايل عدم قصه خواني اين کتابها براي کودکان و استقبال نکردن نوجوانان از خواندن اين کتابهاي ارزشمند، نبودن آثاري بوده که بتواند مجموعه هاي پند آموز را براي اين گروه هاي سني جدا کرده و آنرا با زباني کودکانه و عاميانه به رشته تحرير در بياورد.چندي است که مجموعه اي تحت عنوان قصه هاي شيرين ايراني است که قرار است مجموعه هايي  از قبيل« کليله و دمنه » ،« مثنوي معنوي » ،« بوستان سعدي » ، « گلستان سعدي »،« هفت اورنگ »،« جوامع الحکايات »،« مرزبان نامه »، « هزار و يک شب »  و« قابوس نامه » بازنويسي شده که اين کتاب ها قرار است به زودي در انتشارات سوره مهر به زيور چاپ آراسته و براي کودکان و نوجوانان بازخواني و ساده خواني شود تا شايد از اين راه بتوان اميدوار بود که کودکان که آينده سازان اين مملکت هستند بتوانند ميراث دار شايسته و بايسته اي براي فرهنگ و هنر ايران باشند.

 

 

 

 

سه‌شنبه 21 تير 1390 - 10:33


*نام:
*ايميل:
نظر شما:
* اختياری