جمعه 24 آذر 1396 - 23:28
پر بازديدهاي اين گروه
  • موردي يافت نشد

مقاله

 

ترجمه: غزال حسين زاده

 

تلالو فيروزه اي گنبدي در ميان دشت

 

نگاهي به معماري گنبد سلطانيه


گنبد سلطانيه در استان زنجان و در 240 کيلومتري شمال غربي تهران واقع شده است. اين گنبد مقبره اُلجايتوي دوم است(که به نام محمد خدابنده هم شناخته مي شود.) و از آثار مهم معماري ايراني و اسلامي به شمار مي آيد. ساخت اين گنبد در سال ۷۰۲ هجري قمري به دستور الجايتو در شهر سلطانيه، پايتخت آن زمان ايلخانيان آغاز شد و در سال ۷۱۲ هجري قمري به اتمام رسيد.

بعضي از تاريخ نويسان نوشته‌اند سلطان محمد خدابنده اين گنبد و بناي عظيم را بنا کرد که اجساد ائمه اول و سوم شيعيان يعني امام علي(ع) و امام حسين(ع) را از آرامگاه هاي خود به آنجا منتقل کند. ولي به علت خوابي که ديد از اين عمل منصرف شد

اين گنبد يکي از بزرگ ترين گنبد هاي خشتي جهان به شمار مي آيد. گنبد سلطانيه بعد از گنبد هاي کليساي جامع فلورانس و گنبد مسجد حاجي صوفيا، بزرگ ترين گنبد در جهان است. گنبد سلطانيه راه را براي ادامه سبک هاي مشابه معماري در جهان اسلام مانند تاج محل و... هموار ساخت.

گنبد سلطانيه در پنج فرسخي سمت شرقي شهر زنجان و در داخل باروي شهر قديم سلطانيه قرار دارد و بنايي است هشت ضلعي که طول هر ضلع آن ۸۰ گز است. هشت مناره نيز در اطراف گنبد دارد.

گنبد سلطانيه قديمي‌ترين گنبد دوپوسته موجود در ايران به شمار مي آيد. رنگ گنبد آبي است. بر روي اين اضلاع، گنبد بلندي قرار گرفته که ارتفاع آن را ۱۲۰ گز نوشته‌اند.

در قسمت بالايي آن دور تا دور، اتاق‌ها و غرفه‌هايي ساخته شده اند. خود گنبد از کاشي‌هاي فيروزه‌اي رنگ پوشيده شده، و سقف اتاق‌هاي بالا با گچ‌بري‌ها و آجرهاي رنگارنگ تزيين شده است.

نماي داخلي گنبد سلطانيه، تزيينات آن و نحوه ساخت اين بنا در واقع نقطه عطفي در معماري آن دوران بوده، و سبکي جديدي را در معماري به‌وجود آورده که آن را از معماري سلجوقي منفک مي کند.

دالان‌هاي تودرتويي در سردابه اين بنا موجود است که حدس زده مي‌شود براي اجراي مراسم خاصي به کار مي‌رفته است. بخش اعظمي از تزيينات خارجي گنبد سلطانيه از ميان رفته، اما نماي داخلي، کاشيکاري ها و ديوار هاي آن همچنان باقيمانده است.

گنبد به وزن تقريبي 200 تن در ارتفاع 49 متري سطح زمين قرار دارد. گنبد روي ستون هايي قرار گرفته که فضايي در حدود 50 متر مربع را اشغال مي کند. خود گنبد  54 متر مربع بوده، و از دايره هايي به قطر 25 متر تشکيل شده است.

گنبد با کاشي هاي ظريف و زيباي فيروزه اي پوشانيده شده است. همچنين در حاشيه ها و اطراف  گنبد و طاق هاي بنا، آيات قرآن کريم و اسماء الله نقش بسته است، که به شکل زيبايي خطاطي شده اند.

اين بنا ترکيبي از سنگ گچ و درصدي سنگ آهک مي باشد. سه طبقه گنبد سلطانيه عبارتند از: طبقه همکف که مشتمل بر 8 بخش است. طبقه اول از راهروهايي تشکيل يافته، که سراسر کف بنا را فرا مي گيرد.

در طبقه سوم هم پايه هاي ستون  و ستون هاي 8 ضلعي گنبد قرار دارند که باعث استحکام مناره ها مي شوند. ورودي اين بخش از سمت ايوان جنوبي مي باشد. طرح اصلي اين بخش، طرح پيچيده اي است که شامل 7 بخش بوده، و هر يک مجزا از يکديگر هستند.

کاشيکاري ها، گچکاري ها و کتيبه هاي اين بنا مثال زدني هستند. به عنوان مثال در اين بنا کتيبه فوق العاده اي به چشم مي خورد، که 360 سانتي متر بوده، و روي آن آيه اي از سوره فتح با خط زيباي ثلث نقش بسته است. کتيبه هاي ديگري هم در طبقات بالايي بنا، وجود دارند. در يکي از اين کتيبه ها، آيه 125 سوره مکرمه بقره به خط کوفي نگاشته شده است.

اين بنا در سال 2006 پس از آثار ديگر معماري ايران چون ميدان نقش جهان، پرسپوليس(تخت جمشيد)، زيگورات چغازنبيل، تخت سليمان، پاسارگاد و ارگ بم در فهرست جهاني يونسکو به ثبت رسيده است.

نظر دکتر  غلامعلي حاتم درباره گنبد سلطانيه‌:

بناي‌ معظّم‌ و تاريخي‌ سلطانيه‌ از زمان‌هاي‌ دور مورد توجه‌ عموم‌ سيّاحان‌ و جهانگردان‌ و علاقه‌مندان‌ به‌ آثار تاريخي‌ بوده‌ و از ديرباز مورد بازديد آنها قرار گرفته‌ و هريك‌ به‌ نوبه‌ خود شرح‌ مبسوطي‌ دربارة‌ اوضاع‌ اين‌ بنا نوشته‌اند. حافظ‌ ابرو، از مؤرخان‌ دورة‌ تيموري‌ دربارة‌ آن‌ مي‌گويد: «بناي‌ بي‌ نظيري‌ است‌ كه‌ مانند آن‌ در اقصي‌ نقاط‌ دنيا وجود ندارد.»

آندره‌ گدار فرانسوي‌ بناي‌ مزبور را اين‌ گونه‌ شرح‌ مي‌دهد: «به‌ طور قطع‌ عالي‌ترين‌ نمونة‌ معماري‌ مغول‌ و يكي‌ از بهترين‌ دست‌ آوردهاي‌ معماري‌ اسلامي‌ ايران‌ و از نظر فني‌ شايد جالب‌ترين‌ آنان‌ است.»

بلنداي‌ اين‌ گنبد با هشت‌ مأذنه‌ آن‌ به‌ نحوي‌ انتخاب‌ شده‌ تا در گسترش‌ شهر گم‌ نشود. در حقيقت‌ اين‌ بنا، گذشته‌ از عملكردهاي‌ واقعي‌ كه‌ مورد توجه‌ و مقصود سازنده‌ آن‌ بوده‌ است‌ ، به‌ صورت‌ يك‌ برج‌ نيز عمل‌ مي‌كرده‌ است‌. زيرا كه‌ بناي‌ رفيع‌ گنبد سلطانيه‌ تقريباً در وسط‌ دشت‌ بنا شده‌، از هر سو قابل‌ رؤيت‌ است‌.

بي‌ شك‌ اين‌ گنبد يك‌ اثرِ منحصر به‌ فرد و شاهكار هنرِ معماري‌ است‌ و در مقايسه‌ با آثار مشابه‌، نقطه‌ اوج‌ موفقيت‌ معماري‌ را نشان‌ مي‌دهد .  

به‌ گفته‌ آندره‌ گدار: «اينك‌ برمي‌گرديم‌ به‌ يك‌ مرحله‌ مهم‌ از تاريخ‌ هنر ايران‌، يعني‌ موقعي‌ كه‌ بزرگ‌ترين‌ گنبد در اين‌ كشور به‌ آسمان‌ برخاست‌ و براي‌ مدتي‌ پيروزي‌ هنرِ ساختمان‌ را به‌ هنرِ تزييني‌ تأمين‌ نمود.» 

گنبد عظيم‌ سلطانيه‌ بر فراز بناي‌ هشت‌ گوشه‌اي‌ تعبيه‌ شده‌ است‌. بر روي‌ هر كدام‌ از جرزهاي‌ هشت‌ گانه‌ در بالا، آثار مناره‌هايي‌ به‌ قطر يك‌ متر و به‌ بلنداي‌ 5/3 متر كه‌ با زيباترين‌ معرق‌ كاري‌ مزين‌ شده‌اند، باقي‌ است‌.   داخل‌ اين‌ مناره‌ها پلكان‌ مارپيچي‌ به‌ عرض‌ 70 سانتي‌ متر كه‌ به‌ حول‌ قطر 20 سانتي‌ متر مي‌پيچند، طراحي‌ شده‌ است‌ . اين‌ مناره‌ها فشار گنبد را عموداً خنثي‌ مي‌نمايند.

عقايد مختلفي‌ در مورد انتخاب‌ هشت‌ ضلعي‌ بنا، عنوان‌ مي‌شود. عده‌اي‌ اين‌ انتخاب‌ را به‌ دليل‌ ايستايي‌ و استحكام‌ بنا دانسته‌اند، برخي‌ به‌ آن‌ نشانه‌هاي‌ مذهبي‌ و مقدس‌ داده‌اند. آنچه‌ مسلم‌ است‌ عدد هشت‌، نه‌ مقدس‌ است‌ و نه‌ دليل‌ مذهبي‌ دارد. صرفاً انتخاب‌ اين‌ طرح‌ از روي‌ محاسبات‌ تجربي‌ معماري‌ و به‌ خاطر مركزيت‌ و ايستايي‌ و احتمالاً ايجاد ساعت‌ آفتابي‌ در نظر گرفته‌ شده‌ است‌ و يا بيشتر جهت‌ نشان‌ دادن‌ تزيينات‌ و زيبايي‌ بدنه‌ گنبد در تمام‌ طول‌ روز است.‌

از نظر معماري‌، اين‌ مقبره‌ تقليد از هيچ‌ بنايي‌ نيست‌ بلكه‌ اختراعي‌ است‌ براي‌ ساختن‌ بنايي‌ به‌ اين‌ بزرگي‌ مركب‌ از برج‌ هشت‌ گوش‌ و گنبد مكعب‌. اين‌ بناي‌ تاريخي‌ داراي‌ سه‌ درِ ورودي‌ بزرگ‌ بوده‌ است‌، كه‌ امروز درِ ورودي‌ اصلي‌ آن‌ بسته‌ شده‌ است‌.                 

بنا داراي‌ هشت‌ پلكان‌ مارپيچي‌ و يا حلزوني‌ است‌ كه‌ در بين‌ جرزها جاي‌ گرفته‌ و به‌ طبقات‌ بالا و ايوان‌ها راه‌  دارند. بر فراز چهار ايوان‌ اصلي‌ و بزرگ‌، چهار پنجرة‌ بزرگ‌ قرار دارد كه‌ روشنايي‌ داخل‌ بنا را تأمين‌ مي‌كنند و همچنين‌ از اين‌ پنجره‌ها جهت‌ تشخيص‌ زمان‌ نيز استفاده‌ مي‌شده‌ است‌.

يكي‌ از خصوصيات‌ اصلي‌ و منحصر به‌ فرد اين‌ گنبد دو جداره‌ بودن‌ آن‌ است‌ و لذا سن‌ پائولزي‌ دربارة‌ آن‌ مي‌گويد: «به‌ نظر من‌ نمي‌توان‌ در دنيا بنايي‌ به‌ اين‌ خصوصيات‌ قبل‌ از بناي‌ سلطانيه‌ پيدا كرد. از اين‌ رو اهميت‌ بنا در دنيا شايان‌ ذكر است‌.»

در آخر مي‌توان‌ گفت‌ بنايي‌ كه‌ به‌ اين‌ ترتيب‌ آرايش‌ يافته‌ تأثير عجيب‌ يك‌ ساختمان‌ هوايي‌ را به‌ انسان‌ مي‌دهد. در بعضي‌ از روزها، گنبد درخشان‌ سلطانيه‌، بر روي‌ پايه‌ خاكي‌ رنگ‌ و مناره‌هاي‌ درخشان‌ ،چنان‌ مي‌نمايد كه‌ در آسمان‌ بال‌ گشوده‌ است‌. اين‌ اثر زيبا و دل‌انگيز مولود هنري‌ است‌ كه‌ با ظرافت‌ خاص‌ ،رنگِ لاجورديِ حاشية‌ گنبد را با رنگ‌ طبيعيِ آجر ،انس‌ داده‌ و بيننده‌ را به‌ تمجيدِ ذوق‌ زينت‌گرِ معمار و هنرِ سازندة‌ آن‌ وا مي‌دارد.

با ملاحظه‌ دقيق‌ اين‌ بناي‌ عظيم‌ به‌ نظر مي‌رسد كه‌ علاوه‌ بر محل‌ آرامگاه‌ اصلي‌ كه‌ شامل‌ ساختمان‌ مركزي‌ گنبد است‌ و به‌ نام‌ تربت‌ خانه‌ شهرت‌ دارد، بناهاي‌ ديگري‌ در جنب‌ آرامگاه‌ ساخته‌ شده‌ بوده‌ است.

اين‌ گنبد عظيم‌ كه‌ يكي‌ از بزرگ‌ترين‌ گنبدهاي‌ تاريخي‌ اسلام‌ است‌، چندين‌ بار مرمت‌ شده‌ است‌ (در زمان‌ صفويه‌ و قاجاريه‌) و در حال‌ حاضر هم‌ تعميرات‌ اساسي‌ آن‌ ادامه‌ دارد. سلطانية‌ بزرگِ ديروز و شهري‌ كه‌ روزي‌ قلب‌ حكومت‌ مغول‌ در آنجا مي‌زد و فرامين‌ آنها از آنجا صادر مي‌شد ،قدرت‌ و عظمت‌ و شكوهي‌ داشت‌ كه‌ امروز از آن‌ فقط‌ گنبد فيروزه‌اي‌ رنگ‌ سلطانيه‌ ،آرام‌ و استوار در آن‌ دشتِ گسترده‌ به‌ يادگار نشسته‌ است.


 

 

 

 

 

 

سه‌شنبه 7 تير 1390 - 10:6


*نام:
*ايميل:
نظر شما:
* اختياری