يكشنبه 29 مرداد 1396 - 22:5
پر بازديدهاي اين گروه
  • موردي يافت نشد

نقد و تحليل

 

صديقه مقدس پور

 

اقتصاد در جامعه اسلامي

 

مکتب اقتصادي دين اسلام، همواره در صدد تأمين اهداف فراوان براي انسان هاست تا زندگي بهتر و سالم تري داشته باشند. اين اهداف ، برخي اخلاقي و برخي ديگر اجتماعي است . شماري از اين اهداف عبارتند از :

اصل حاکميت سياسي اسلام ، تحکيم ارزش هاي اخلاقي ، برپايي عدالت اجتماعي، عدم وابستگي اقتصادي به كشورهاي بيگانه ، خودکفايي و اقتدار اقتصادي ، توسعه و پيشرفت و رفاه اجتماعي.

برخي از اهداف ممكن است در ظاهر ، اقتصادي نباشند ولي جزئي از اهداف اقتصادي خواهند بود زيرا اين اهداف در حكم اسلام جدا از يكديگر نيستند. ممكن است برخي اهداف ،‌به عنوان محدوديت براي هدفي ديگر و يا ابزاري براي رسيدن به هدف هاي ديگر به شمار آيد.

حاکميت سياسي اسلام :

حفظ حاکميت سياسي اسلام در روابط با بيگانگان از برنامه هاي اقتصادي اين مكتب عظيم و پربار است، زيرا در روابط خارجي و بين المللي ، مناسبات اقتصادي و سياسي بسيار به هم نزديك و پيوسته است ، در حال حاضر مشاهده مي شود برخي از کشورهاي جهان سوم به دليل وابستگي اقتصادي دچار وابستگي سياسي شده اند ، به اين سبب يکي از اهداف مهم اقتصاد اسلامي، حفظ حاکميت سياسي اسلام است.

پيامبر اکرم (ص) فرموده اند: «الاسلام يعلوا و لا يعلي عليه، اسلام برتر است و چيزي بر آن برتري ندارد.» (1) 

بر اين اساس در مناسبات سياسي نيز بايد برتري اسلام و مسلمين لحاظ در نظر گرفته شود.

تحکيم ارزش هاي معنوي و اخلاقي:

اسلام هيچ گاه در رسيدن به همه اهداف اقتصادي خود مانند رفع فقر و محروميت، ايجاد رفاه و آسايش و اجراي عدالت، از ارزش هاي اخلاقي فاصله نمي گيرد ، چرا كه تحقق ارزش هاي اخلاقي و اقتصادي توأم با هم از اهداف مکتب اسلام است.

اين هدف بايد توسط آحاد جامعه و دولتمردان رعايت شود و در راه اجراي آن بكوشند. اسلام به افراد اجازه كسب در آمد از راه هاي حرام و يا اينكه كسي بخواهد با اكراه ، طرف مقابل را به معامله اي وادار نمايد، نمي دهد.

قرآن مي فرمايد: «يا ايها الذين أمنوا لا تاکلوا اموالکم بينکم بالباطل الا ان تکون تجاره عن تراض منکم ... اي کساني که ايمان آورده ايد اموالتان را در ميان خود به باطل نخوريد مگر اين که داد و ستدي از روي رضايت شما باشد.» (2)

پرداخت زکات و خمس در اسلام عبادتي است که فرد با رضايت کامل به آن اقدام مي کند. به علاوه، قرآن ،‌گرفتن زکات را وسيله پاک شدن و تزکيه پرداخت کننده آن به شمار مي آورد: «خذ من اموالهم صدقه تطهرهم و تزکيهم بها... از اموال آنان زکات بگير و بدين وسيله آنان را پاک و تزکيه کن.»  (3)

قرآن ، به انفاق کنندگان سفارش مي کند که از بهترين اموال خود انفاق کنيد تا به «نيکي» دست يابيد : « لن تنالوا البر حتي تنفقوا مما تحبون. هرگز به نيکي نمي رسيد، مگر آنکه از آن چه که دوست داريد، انفاق کنيد.»  (4) 

برپايي عدالت اجتماعي:

تحقق عدالت اجتماعي در جامعه اسلامي زماني رخ مي دهد كه زندگي متوسط اجتماعي براي همه وجود داشته و از انباشت ثروت به دست عده اي قليل جلوگيري شود.

خودکفايي و اقتدار اقتصادي:

اگر جامعه بتواند پاسخگوي نيازهاي اقتصادي بوده و اين نيازها را در حد بالا و رسيدن افراد به رفاه و آسايش تأمين و رفع كند در نتيجه احتياجي به واردات كالا نخواهد بود و در حقيقت ، قدرت لازم براي توليد كالاهاي اساسي را خواهد داشت كه نتيجه آن خودكفايي ، رسيدن به توانمندي و اقتدار اقتصادي جامعه اسلامي خواهد بود.

نكته قابل توجه اين كه اقتدار اقتصادي قطعاً بايد توأم با اقتدار در عرصه هاي سياسي ، نظامي و فرهنگي باشد.

استقلال اقتصادي

معناي استقلال و عدم وابستگي سواي از خودكفايي است. منظور از استقلال اقتصادي اين است كه يك جامعه مستقل ممكن است برخي كالاها را به كشور وارد كند ، اما تأمين اين نياز به معناي تكيه بر ساير جوامع و باج دادن و تسليم شدن در برابر خواسته هاي آنان نيست ، بلكه داشتن روابط سالم در انجام داد و ستد است.

ضرورت استقلال و عدم وابستگي در آيات قرآن كريم آمده است : «و لن يجعل الله للکافرين علي المومنين سبيلا؛ خداوند هرگز براي کافران بر مومنين راه تسلطي قرار نداده است. » ( 5)

طبق اين آيه مسلمانان بايد كاري كنند كه راه هر گونه سلطه كفار بر آنان بسته شود، زيرا يكي از راه هاي نفوذ كافران بر جامعه اسلامي ، سلطه اقتصادي است. 

توسعه :

يکي ديگر از اهداف اقتصاد اسلامي، ايجاد توسعه و پيشرفت است. اين هدف را در آموزه هاي ديني و سيره ائمه معصومين (عليهم السلام ) مشاهده مي كنيم:

- تأكيد اسلام بر فراگيري علم و دانش: رسول اكرم (ص) فرمود: اطلبوا العلم من المهد الي اللحد ؛ براي اندوختن دانش محدوديت زماني وجود ندارد .

و نيز فرموده است: اطلبوا العلم ولو بالصين ؛ دوري راه و رنج سفر براي کسب دانش بايد ناچيز شمرده شود. (6)

- اهميت كشاورزي و زراعت: در جزيره العرب تغيير از تجارت صرف و واسطه بودن براي داد و ستد کالاها به افزايش و رشد کشاورزي موجب شد شهر مدينه مرکز مهم توليد کشاورزي شود.

آيين اسلام، عرب جاهلي را از تنبلي نجات داد و به کار و تلاش واداشت تا آنجا که از حضرت علي (ع) نقل شده است که فرمود: «من وجد ماء و ترابا ثم افتقر فابعده الله ؛  هر که آب و خاکي بيابد و باز هم فقير باشد، خدا او را از رحمت خود دور کند».  (7) يعني هر که آب و خاک در اختيار داشته باشد نبايد فقير بماند.

- آباد كردن زمين : اسلام ، عمران و آبادي زمين ها ، شهرها و تعطيل نگذاشتن اراضي را از عوامل مهم رشد توليد مي داند.

اميرالمومنين (ع) در عهد نامه خود به مالک اشتر ، يکي از وظايف استاندار را عمران و آبادي شهرهاي منطقه مأموريتش عنوان مي كند و مي فرمايد: « نظرک في عماره الارض ابلغ من نظرک في استجلاب الخراج ؛‌بايد نظرت درباره آباد کردن زمين رساتر از نگاهت درباره گرفتن ماليات باشد. » (8)

رفاه عمومي:

توسعه و پيشرفت جامعه ، رفاه و آسايش بيشتر به همراه مي آورد. آيات و روايات به ما مي آموزد كه نظام اقتصادي اسلام تنها در صدد رفع نيازهاي ضروري انسان ها نيست كه با تأمين آنها کار تمام شود، بلکه در صدد تأمين رفاه بشريت است. خداوند متعال نعمت هاي بي شماري را در اختيار انسان قرار داده که از آنها بهره گيرد.

حضرت علي بن ابي طالب (ع) در وصف متقين فرموده است: «همانا متقين بهره دنياي نقد و آخرت آينده را بردند، با اهل دنيا در دنيايشان شريک شدند، ولي اهل دنيا در آخرت آنان شريک نشدند. در دنيا به بهترين نوع مسکن گرفتند و به بهترين وجه خوردند. از دنيا به آن گونه که مترفين بهره مند مي شوند، استفاده کردند و از آن چيزي را که جابران متکبر بر مي داشتند، برگرفته اند. سپس از آن با توشه کافي و تجارب سودمند بيرون رفتند.»

در روايتي از معصوم (ع) آمده است که فرمود: «نعم المال الصالح للعبد الصالح. چه نيکوست مال شايسته براي بنده شايسته» (9)

با توجه به ديدگاه مكتب اقتصادي اسلام ، مواردي كه نياز به توجه بيشتر دارد، عبارتند از:

- مبارزه با فقر ، بيكاري و توليد اشتغال

- مبارزه با اسراف و ترويج فرهنگ صرفه جويي

- حفظ آزادي و كرامت انسان ها در رابطه با انتخاب نوع فعاليت اقتصادي

- برنامه ريزي براي افزايش معلومات و مهارت هاي فني

منابع:

1. تذکره الفقها ، ج1، ص 446

2. قرآن كريم ، سوره نساء ، آيه 29

3. سوره توبه،‌آيه 103

4. سوره آل عمران، آيه92

5. سوره نساء، آيه 141

6. علامه مجلسي ، بحار الانوار، ج 1، ص 177

7. بحار الانوار، ج 100، ص 65

8. بحار الانوار، ج 33 ، ص 606

9. بحار الانوار، ج 70، ص 62

 

 

 

يكشنبه 29 خرداد 1390 - 10:51


*نام:
*ايميل:
نظر شما:
* اختياری