چهارشنبه 26 مهر 1396 - 9:27
پر بازديدهاي اين گروه
  • موردي يافت نشد

پاي منبر معرفت

 

صديقه مقدس پور

 

پل سرنوشت ساز صراط

 


رسول خدا (صلي الله عليه و آله) : «الصَّلاةُ عَلَي نُورٌ عَلَي الصِّرَاطِ؛ درود فرستادن بر من، نوري است بر روي صراط» (کنزالعمال،ج 1،ص 490،ح 2149)

خداوند در قرآن كريم ، 45 بار از «صراط مستقيم» سخن گفته، همه را بدان فراخوانده و ما هر روز حداقل در نمازهاي واجب 10 مرتبه از خدا مي‌خواهيم که ما را به «صراط مستقيم» هدايت نمايد.

از مراحل قيامت که در آيات و روايات مورد توجه قرار گرفته، عبور از پل صراط است.

در اين مقاله مراد از صراط و چگونگي عبور از آن مورد بحث قرار گرفته است.

صراط در لغت به معني راه و طريق است و در آيات قرآن نيز به همين معنا به کار رفته ، قرآن مي فرمايد: «و الله يهدي من يشاء الي صراط مستقيم ؛خدا هر کس را بخواهد به راه راست هدايت مي کند.» (1)

البته گاهي در راهي كه منتهي به دوزخ مي شود نيز به كار مي رود.«احشروا الذين ظلموا و ازواجهم و ما کانوا يعبدون من دون الله فاهدوهم الي صراط الجحيم» ؛ و همسران آنان و آنچه را که غير از خدا پرستش مي کردند، محشور نمائيد آنگاه همگي را به سوي راه دوزخ راهنمائي کنيد.» (2)

در حقيقت راه بهشت و دوزخ هر دو به گونه اي آسان است ، راه بهشت در گرو اعمال انسان ها و پيروي از فرامين الهي و مطابق با آفرينش است و با بعد ملکوتي انسان هماهنگ است، و راه دوزخ در گرو توجه بيش از حد و هماهنگي با قواي حيواني است.

از آيات و روايات مي توان فهميد که در روز رستاخيز گذرگاهي عمومي وجود دارد که همگان بايد از آن عبور کنند. در روايات به آن صراط گفته شده و در قرآن اگر چه به طور صريح در اين مورد مطلبي نيست ، اما مفسران اين آيه را ناظر به صراط مي دانند:

«و إن منکم الا واردها کان علي ربک حتما مقضيا ثم ننجي الذين اتقوا و نذر الظالمين فيها جثيا؛هيچ يک از شماها نيست مگر اين که وارد آن (دوزخ) مي شود و اين مطلب، حکم و تقدير حتمي خداوند است، آنگاه پرهيزگاران را نجات مي دهيم و ستمگران را فرو مي گذاريم تا در آن آتش به زانو در افتند.» (3)

معناي کلمه «ورود»

در آيه فوق منظور از ورود چيست؟

- نظر اول: نزديكتر شدن به آن ؛ در زبان عرب ، اشراف و نزديكي به چيزي را ورود مي گويند.

مثلاً  اگر كسي به دروازه شهري رسيده باشد، گويند وارد آن شهر شد.

اين گروه به برخي از آيات قرآن استناد مي كنند مانند:

درباره موسي (ع) «و لما وردماء مدين... ؛ هنگامي که بر آب مدين وارد شد. » (4)

در واقع ، آب در درون چاه بود و مقصود از ورود بر آب مدين، اشراف بر آن و رسيدن بر بالاي آن است ، به دنبال آيه مي فرمايد: «وجد عليه أمة من الناس يسقون...؛ گروهي را ديد که از آب چاه گوسفندان خود را سيراب مي نمايند.»  بديهي است کسي که داخل چاه شود نمي تواند بالاي آن را نظاره کند.

هم چنين در مورد کارواني که حضرت يوسف را در چاه يافت ، قران مي فرمايد:«و جاءت سيارة فارسلوا واردهم فأدلي دلوه ؛قافله اي رسيد، سقاي قافله را براي آوردن آب فرستادند او نيز دلو خود را در چاه فرو برد.» (5)

کلمه «وارد» بر سقا اطلاق شده است که معمولاً براي آوردن آب بر سر چاه مي رود و به وسيله دلو و مانند آن از آن آب مي کشد، اما خود داخل آب نمي شود.

بنابراين مفاد آيه اين است که بهشتيان و دوزخيان همگي بر دوزخ اشراف پيدا مي کنند و نزديک آن قرار مي گيرند، سپس اهل بهشت نجات يافته و روانه بهشت مي شوند و دوزخيان به دوزخ افکنده مي شوند.

در مورد بهشتيان تعبير «نجات يافتن از دوزخ» به کار مي رود: «ثم ننجي الذين اتقوا» زيرا آنان تا لب پرتگاه دوزخ مي رسند، از آنجا که در چنين شرائط بيم سقوط در آتش وجود دارد، به کار بردن لفظ «نجات» واژه اي مناسب است.

- نظر دوم: بيشتر مفسران «ورود» را به معني دخول مي دانند و بر اين اساس گفته اند همه اهل محشر (حتي اهل بهشت) داخل دوزخ مي شوند، سپس ستمکاران در آن رها شده و پرهيزگاران نجات مي يابند، بدون آنکه به آنان آسيبي برسد.

اين گروه نيز به برخي آيات استدلال کرده اند . به عنوان مثال :

- قرآن درباره پيشوائي فرعون در روز رستاخيز که فراعنه را پشت سر خود قرارداده و به سوي دوزخ رهبري مي کند (در حقيقت رهبري ظالمانه او در اين جهان، در آخرت تمثل پيدا مي کند) مي فرمايد:«يقدم قومه فاوردهم النار ؛ پيشوائي قوم خود را بر عهده گرفته و همگان را وارد آتش مي کند.» (6)

- قرآن درباره خدايان دروغين و مشرکاني که آنان را مي پرستيدند، مي فرمايد:

«انکم و ما تعبدون من دون الله حصب جهنم انتم لها واردون لو کان هؤلاء آلهة ما وردوها و کل فيها خالدون ؛شما و آنچه که غير از خدا مي پرستيد هيزم دوزخ هستيد، و شما وارد آن مي گرديد و اگر اين معبودان، خدايان واقعي بودند، هرگز وارد آن نمي شدند، و در آن جاودانه خواهيد بود .» (7)

روايات

- پيامبر اسلام فرموده است:

«الصّراطُ ادَّقُ مِنَ الشّعر وأحَدُّ مِنَ السَّيفِ وَأظلَم مِنَ اللَّيل؛ صراط، از مو باريک تر، از شمشير برنده تر و از شب، ظلماني تر است.» (8)

- امام باقر (ع) در تفسير آيه «وجيئي يومئذ بجهنم، يومئذ يتذکر الإنسان و اني له الذکري؛در چنين روز جهنم آورده مي شود، در اين روز انسان متذکر مي گردد ولي کجا اين تذکر فايده مي بخشد؟» (9)

مي فرمايد:

«ثم يوضع عليها الصراط ادق من الشعروا احد من السيف؛ آنگاه راهي روي آن نصب مي شود که از مو باريک تر و از لبه شمشير تيزتر است.»

- شيخ مفيد مي گويد: در روايات آمده است راه مردم به بهشت در روز رستاخيز بشان پلي است که از آن عبور مي کنند و نيز در روايت وارد شده است که صراط باريک تر از مو و تيزتر از شمشير است که کافران بر آن لغزيده و در دوزخ فرو مي افتند. (10)

- تفتازاني مي گويد: صراط پلي است نصب شده بر روي دوزخ و همگي بر آن مي گذرند پلي که از مو باريک تر و از شمشير تيزتر است.

آنگاه مي گويد: ممکن است عبور از صراط همان مقصود از ورود همگان در آتش باشد که در آيه «و ان منکم الا واردها...» وارد شده است. (11)

از مجموع اين گفته ها استفاده مي شود که راه دوزخيان و بهشتيان همين صراط يا پل است، اما مسئله مهم لغزيدن پاي كافر و فرو افتادن در دوزخ و عبور مؤمنان از آن مي باشد.

مفاد آيه «و ان منکم الا واردها...» نيز همين است که همه انسان ها اعم از نيکوکار و بدکار، بهشتي و دوزخي وارد دوزخ خواهند شد، آن گاه گروه نيکوکار بدون آنکه آسيبي به آنان برسد ، نجات مي يابند.

حال بايد ديد مقصود از صراطي که بر متن دوزخ نصب مي شود و همه اهل محشر بايد از آن عبور کنند، چيست؟

در اين باره دو احتمال وجود دارد:

1- معني ظاهري آن : پل يا راهي نظير آنچه در دنيا وجود دارد ، در سراي ديگر بر جهنم نصب مي شود.

2- تجسم و تبلور صراط دنيوي : تجسم صراط مستقيمي كه پرهيزگاران در دنيا انتخاب كرده اند، اين است که آنان را به بهشت مي رساند و از طرفي راه هاي باطل که ستمکاران در اين دنيا پيموده اند؛ آنان را داخل دوزخ مي فرستد.

آنچه از مجموع روايات و سخنان ائمه معصومين (ع) در خصوص صراط و راه وصول به دوزخ و بهشت به دست مي آيد، نظريه دوم است .

به عنوان مثال حضرت علي (ع) در باره سرانجام انتخاب راه خطا و انحراف از مسير تقوي مي فرمايد:«الا و ان الخطايا خيل شمس حمل عليها اهلها و خلعت لجمها فتقحمت بهم في النار الا و ان التقوي مطايا ذلل حمل عليها اهلها و اعطوا ازمتها فاوردتهم الجنة ؛ خطاها (پيروي از تمايلات حيواني) مرکب هاي سرکشي هستند که صاحبانشان بر آنها سوار شده و عنان آنها از دستشان گرفته شده پس آنان را وارد دوزخ مي نمايند، و پاکدامني و خويشتن داري در برابر شهوات، مرکب هاي مطيعي هستند که صاحبانشان بر آن نشسته و زمام آنان را در اختيارشان قرار گرفته پس از آنان را وارد بهشت مي نمايند.» (12)

از اين روايت به خوبي متوجه مي شويم که راه بهشت و دوزخ در حقيقت از هم اکنون در اين دنيا شروع مي شود و در نهايت به بهشت و دوزخ منتهي مي گردد.

چگونگي گذر از پل صراط

در برخي روايات چگونگي گذشتن انسان ها از صراط و کيفيت آن بيان شده است.

کيفيت صراط اين گونه است:

- باريک تر از مو (ادق من الشعر)

- برنده تر از شمشير (احد من السيف)

کيفيت عبور انسان ها:

1) به سرعت برق: خاندان پيامبر (ص)، ائمه اطهار (عليهم السلام) «فمنهم من يمر مثل البرق»

2) به سرعت باد «يمضي قوم مثل الريح»

3) به سرعت اسب دونده «و منهم من يمر مثل عدو الفرس»

4) به سرعت انساني که پياده راه مي رود «ثم يمضي قوم مثل المشي»

5) مانند انساني که با دست و سينه حرکت مي کند «ثم قوم مثل الحبو، «و منهم من يمر حبوا»

6) حركت بسيار آهسته و به سختي با زانوها «ثم قوم مثل الزحف» (13)

تفسير و تبيين اين روايات

اين روايات به روشني حقايق و رخدادهاي عالم قيامت را تبلور و بازتاب رخدادهاي اين جهان مي داند و اين که اين دو در امتداد يکديگر و هر يک جلوه و تجسم خاصي از واقعيت هستي انسان و افکار و اعمال اوست.

خاندان پيامبر (ع) که از صراط به سرعت برق مي گذرند ، مصداق اين آيه دانسته شده اند که «يوم تري المؤمنين و المؤمنات يسعي نورهم بين ايديهم و بايمانهم بشريکم اليوم جنات تجري من تحتها الأنهار خالدين فيها ذلک هو الفوز العظيم؛ (روز قيامت) روزي است که مردان و زنان با ايمان را مي نگري که نورشان در برابر و جانب راست آنان مي شتابد (به آنان گفته مي شود) مژده باد شما را در اين روز بوستانهائي که از پائين آن جوي ها جاري است، در آن جاويدان خواهيد بود، اين موفقيت بزرگي است.» (14)

نکته جالب آيه آن است که آنچه اين گروه از مؤمنان را به بهشت رهنمون مي سازد ،نوري است که از خود آنان بر مي تابد و اين در حقيقت همان بازتاب و تجلي افکار و ملکات و اعمال دنيوي آنان است .به همين دليل در تفسير قمي روايت شده است که در قيامت نور هر کس به قدر ايمان او است و نور منافق به قدري است که فقط تا جلو انگشتان پاي او را روشن مي سازد. (15)

صراط مستقيم، مسير صحيح انسانيت است که همه انسان ها بايد آن را برگزينند و در آن زندگي خويش را سامان بخشند، تا به عبور از «صراط قيامت» که استمرار و بازتاب «صراط مستقيم» دني است، موفق شوند.

منابع:

1- قرآن کريم ، سوره بقره، آيه 213

2- سوره صافات، آيات 22 و 23

3- سوره مريم، آيات 71 و 71

4- سوره قصص، آيه 23

5- سوره يوسف، آيه 20

6- سوره هود، آيه 98

7- سوره انبياء، آيات 98 و 99

8- تفسير نور الثقلين، ج 5، ص 572

9- سوره فجر، آيه 23

10- علامه مجلسي ، بحارالأنوار، ج6، ص155

11- همان ، ج6، ص154

12- همان

13- سوره روم 51 و 51 به همين مضمون است

14- سوره حديد، آيه 12

15- سوره آل عمران ،آيه 169 به همين مضمون است.

 

 

 

شنبه 31 ارديبهشت 1390 - 13:27


*نام:
*ايميل:
نظر شما:
* اختياری