پنجشنبه 6 تير 1398 - 5:19
پر بازديدهاي اين گروه
  • موردي يافت نشد

كتاب

 

اكرم اماني

 

مورخان

 

مورخان (نقش شيعه در فرهنگ و تمدن اسلام و ايران/4-5-6)

دكتر علي اكبر ولايتي

شركت سهامي كتابهاي جيبي وابسته به انتشارات اميركبير، 1389

قيمت: 2575 تومان

 

بخش بزرگي از آيات شريفه قرآن به نقل سرگذشت انبيا و اقوام سلف اختصاص دارد كه در جهت توضيح،‌تفسير و دلايل هدايت و ضلالت و نتايج طي طريق در مسير حق و عاقبت پيروان شيطان و بيان حقايق به زبان داستان است.

اميرالمومنين حضرت علي در يكي از خطب نهج البلاغه خطاب به فرزند خود حضرت امام حسن مجتبي در فوايد آگاهي از تاريخ گذشتگان و آگاهي عميق خويش از سرگذشت آنان مطالب ارزشمندي مي فرمايد. توجه مسلمانان به ايات قرآن و احاديث ماثور از پيامبر اكرم(ص) موجب شد كه تاريخ نويسي در ميان امت اسلامي چنان رايج شود كه پيش از آنان هيچ قوم و ملتي و پيروان هيچ آئيني اين چنين به امر تاريخ نپرداخته بودند.

سهم شيعه در بين مورخان مسلمان بسيار چشمگير است. اولين كسي كه در اسلام كتابي درباره تاريخ و رجال نوشته است عبيدالله بن ابي رافع از اصحاب و شيعيان اميرالمومنين مورخ ديگر شيعي سليم بن قيس هلالي عامري است كه براساس نوشته ابن نديم او نيز از اصحاب اميرالمومنين بود و جابربن يزيد جعفي و بن عثمان احمر بحلي و هشام بن محمدبن سائب كلبي و ده ها نفر ديگر از مورخان بزرگ تاريخ اسلام شيعه بوده اند و بسيار بيش از نسبت جمعيت شيعه، در مقايسه با شمار مسلمانان در شكل گيري اين بخش از فرهنگ و  تمدن اسلامي سهم داشته اند.

سرآغاز نگاه تاريخي به رويدادها را در دوره اسلامي مي توان وحي و قرآن دانست. وحي الهي در قالب قرآن متضمن آيات فراواني در مورد سرگذشت پيامبران پيشين و سرنوشت اقوام و پيروان و علل شكست و انحطاط يا شكوفايي و رستگاري آنهاست. در اين دسته آيات بر مفاهيمي كلي، مانند ايام الله، سنه الله، سنن، عبرت و قصص تاكيد مي شود.

بر اين اساس توجه قرآن به تاريخ، نقل صرف رويدادهاي گذشته نيست، بلكه اساسا ارائه شواهدي از تجارب انسان گذشته براي پندگرفتن و يافتن راه درست زيستن است. بدين سان قرآن، قوانين و سنن حاكم بر زندگي نوع بشر را كه اختصاصي به گذشته ندارد به پيروان خود مي آموزد. اين آموزه هاي قرآني درباره تاريخ و تاريخ آموزي در كلام پيامبر اسلام و ائمه آشكار است. آنها به ترويج و تبليغ و شرح تعاليم قرآن در اينباره پرداخته اند.

مهم ترين مايه ترغيب مسلمانان به تاريخ آموزي و تاريخ نگاري، همانا آموزه هاي قرآني و حديثي بود و متاثر از آن مسلمانان در مطالعات تاريخي خود نخست به موضوع سيره و مغازي پيامبر توجه نشان دادند.

در آيات گوناگون قرآن كريم، انسانها به بررسي آثار پيشينيان و تفكر و  تامل در احوال گذشتگان فراخوانده شده اند.پيامبر نيز در روايات بسيار درباره توجه به سرگذشت اقوام پيشين سخن گفته است و در منابع روايي روايات فراواني از او نقل شده كه در آنها سرگذشت پيشينيان و اقوام و طوايف ديگر سخن گفته است...

كتاب حاضر- مورخان- چهارمين جلد از سري مجموعه كتابهاي نقش شيعه در فرهنگ و تمدن اسلام و ايران مي باشد كه نويسنده به دليل تعدد مورخان بزرگ و برجسته جلد چهارم را در سه بخش تهيه و تنظيم كرده است.

نويسنده در بخش اول كتاب بعد از مقدمه و درآمدي كوتاه به معرفي و شرح حال مختصر مورخاني همچون؛ عبيدالله بن ابورافع، سيلم بن قيس هلالي عامري، عبدلله بن ابراهيم طالبي، محمدبن سائب كلبي، محمدبن خالد البرقي، محمدبن جريرطبري، محمدبن مسعود عياشي، ابن بابويه، شيخ مفيد، منصور بن حسين آبي، ابراهيم بن ناصربن ابراهيم طباطبايي و ... پرداخته ا ست.

مولف درباره عبيدالله بن ابورافع چنين مي گويد: وي از تابعين بزرگ و از ياران نزديك حضرت علي در قرن اول هجري بوده است و در اغلب جنگ هاي امام شركت داشت و گزارشهاي او درباره دوران خلافت ايشان از نخستين اخبار تاريخ خلافت حضرت است. ظاهرا نخستين كسي است كه در اسلام كتابي درباره تاريخ رجال نوشته است. كتابهاي او عبارتند از: قفيلاء اميرالمومنين، تسميه من شهد مع اميرالمومنين الجمل و صفين و النهروان من الصحابه.

محمدبن جريرطبري مشهورترين و برجسته ترين مورخ جهان اسلام مي باشد. كار عمده طبري در فقه و تفسير بود. وي سفرهاي بسياري كرد كه طي آنها از محضر اساتيد دانشمند و برجسته علوم گوناگون استفاده كرد و بسياري دانشهاي عصر خود را از آنان فراگرفت.

مشهورترين آثار طبري كتاب تفسير بزرگ اوست. با توجه به زادگاه و خاستگاه طبري (طبرستان) كه از همان ابتداي ورود اسلام به ايران از مراكر تجمع و فعاليت هاي اهل تشيع و دوستداران راستين پيامبر(ص) و  فرزندان و نبيرگان امامان شيعه بوده است مي توان به كسب تمايلات شيعي طبري در چنين محيطي باور داشت.

بخش دوم كتاب به معرفي مورخاني همچون؛ اسامه بن منقذ، علي بن عبيدالله رازي، علي بن موسي بن طاووس، اولياءالله آملي، ناصرالدين منشي كرماني، معين الحق بن شهاب الحق، ابراهيم بن جديد، اسكندر گجراتي،‌حسن بيگ روملو، ميرفتح الله شيرازي، عبدلله بن علي صادقي، طاهر محمد سبزواري، ملك شاه حسين سيستاني و ... اختصاص دارد.

اسامه بن منقذ ملقب به مويدالدوله و مجدالدين  از بزرگان علم و ادب و از شجاعان خاندان نبي منقذ بود و مدتي در مصر زيست و دوباره به شام بازگشت و به دربار حاكم شام راه يافت و در همين مقام درگذشت. برخي مدفن او را در قلعه شيزر نوشته اند. اسامه شاعري توانا و دانشمندي بزرگ بود و در علوم گوناگون تاليفاتي داشته است. آثار وي در تاريخ عبارت اند از كتاب في اخبار اهله، اخبار البلدان، اخبار النسا، الاعتبار كه ياقوت حموي اين كتاب را تاريخ ايامه ناميده است، التاريخ البدري شرح احوال كشتگان جنگ بدر از مسلمان و كافر، تاريخ استلاع و الحصون، كتاب المنازل و الاديار.

اولياء الله آملي مورخ شيعه اماميه در قرن هشتم هجري و ازمردم آمل مازندران است. از زندگاني آملي جز آنچه خود در مقدمه كتاب تاريخ رويان آورده اطلاع ديگري در دست نيست و يكي از نخستين كساني كه بعدها و در قرن 9 هجري از او نام برده مورخ معروف ميرظهيرالدين مرعشي است.

تنها كتابي كه از اولياءالله بدست آمده تاريخ رويان است. اين كتاب نخستين نوشته مستقل و اختصاصي درباره تاريخ رويان بشمار مي آيد و به همين جهت اهميت بسيار دارد.

درباره انگيزه تاليف كتاب تاريخ رويان نوشته است كه ابوالمعالي فخرالدوله از وي خواست كه براي تاريخ رويان كتابي در شرح مبادي و احوال رويان و عمارت ان و مبدا حال ملوك و تصحيح نسبت به ايشان و مدت ايالت در آن جا، بر وجه اجمال تاليف كند زيرا با وجود اينكه براي طبرستان تاريخ ها نوشته اند اما تا آن زمان هنوز هيچ كتابي به انفراد براي رويان و تاريخ آن نوشته نشده است. كتاب تاريخ رويان از يك مقدمه و هشت باب تشكيل شده و ابواب آن بدين شرح است:

در ابتداي عمارت رويان

در ابتداي مقام ملوك استندار در رويان و مدت ايالت ايشان در آنجا

در استيلاي حكام از بيگانگان در رويان از نواب خلفا و سادات علويه و داعيان

در تصحيح نسبت ملوك استندار بدان قدر كه به ما رسيده است بر طريقه علماي انساب

در ذكر ملوك گذشته و بعضي از سرگذشت ايشان علي حده

در ذكر ملوك كه در اين مدت 100 سال بوده اند كما بيش و بعضي از احوال ايشان

شرح حال ديگر ملوك و ذكر وقايع ايشان

در ذكر واقعه مازندران و انقلابي كه حادث شده تاكنون...

يكي ديگر از مورخان مسلمان كه نويسنده به معرفي او پرداخته ابراهيم بن  جرير مورخ مسلمان هندي در قرن 10 هجري مي باشد كه مولف پس از معرفي مختصر به بررسي و اهميت كتاب ايشان به نام تحفه التواريخ پرداخته است.

نگارنده در حقيقت در بخش دوم با معرفي 46 مورخ مسلمان سعي كرده شرح كوتاه و مختصري از مهم ترين اثر تاريخي آنها ارائه دهد و بيشتر به تاليفات آنها پرداخته است.

بخش سوم و پاياني مجموعه مورخان شامل 77 مورخ مسلمان از جمله عبدالباقي نهاوندي، اسكندربيك منشي، محمدعلي شوشتري، علي بن طيفور بسطامي، واضح ساوجي، محمدبدخشي، محمدمهدي خان استرآبادي، احمدمدارسي، كامل كشميري دهلوي، حيدري دهلوي، هاشم علي رضوي، غالب دهلوي، رضاقلي خان هدايت، محمدهاشم آصف، اعتمادالسلطنه، محمدبن سليمان تنكابني و ... مي باشد.

نگارنده درباره عبدالباقي نهاوندي چنين مي گويد: نهاوندي مورخ شيعي ايراني هند، فرزند خواجه آقابابا از شاعران و دولتمردان دوران شاه طهماسب اول و شاه عباس اول بود. وي شاعري متبحر و نويسنده اي فاضل بود و در شعرگويي روش مخصوص خود را داشت. مهمترين نوشته نهاوندي كتاب ماثر رحيمي در شرح احوال عبدالرحيم خان خان خانان و اسلاف  و اخلاف اوست كه در زمره معتبرترين تواريخ فارسي هند بشمار مي آيد. اين كتاب علاوه بر شرح احوال خان خانان به تاريخ هند نيز پرداخته و مطالب بسياري درباره تاريخ هند و مناطقي همچون گجرات و خانديش و براردكن دارد. ماثر رحيمي كتابي بزرگ و حجيم است و مملو از اطلاعات فراوان تاريخي و جغرافيايي و ادبي و هنري و اجتماعي است،‌كه از يك مقدمه و چهارفصل و يك خاتمه تشكيل شده است...

اسكندربيك منشي نيز، مورخ شيعه ايراني ا زمورخان سرشناس دوران شاه عباس اول صفوي و مولف بزرگ تاريخ عالم آراي عباسي در تاريخ صفويه و بويژه در تاريخ دوران شاه عباس اول. اين كتاب يكي از چند مرجع اصلي مطالعه تاريخ دوران شاه عباس را تشكيل مي دهد.

اسكندربيك در آغاز جواني به آموختن سياق و رياضيات پرداخت و به خدمت ديوان روي آورد و مدتي در منصب استيفا بود، اما پس از مدتي از اين منصب خارج شد و به آموزش علوم و فنون ديگر و از جمله انشا و ترسل پرداخت و چند سالي از شاگردان قاضي احمد قمي بود و پس از آن بار ديگر به خدمت ديوان بازگشت و از جمله منشيان دستگاه حمزه ميرزا شد...

از اسكندربيك بجز تاريخ عالم آراي عباسي مجموعه اي از نامه ها و ترسلات باقي مانده كه به نام ترسل من منشآت خواجه اسكندربيك منشي جمع آوري شده و در كتابخانه عمومي شهر  ليدن هلند نگهداري مي شود. اسكندربيك معروف ترين مورخ دوران صفوي و دست كم يكي از معروف ترين مورخان آن دوره بشمار مي آيد و اين شهرت بيش از هر چيزي ناشي از اصالت محتويات كتاب اوست.

مورخ ديگري كه در كتاب به شرح حال وي پرداخته شده محمدمهدي خان استرآبادي مورخ منشي و لغت نامه نويس شيعه ايراني مي باشد.

ميرزا مهدي خان ظاهرا در سال 1142 ق و پس از اخراج افغانها از ايران به خدمت نادر درآمد و به ضبط وقايع همان تاريخ نويسي مامور شد و ظاهرا در اندك زماني منشي الممالك نادر و يكي از معتمدان حضور او شد. استرآبادي در جنگهاي عراق عرب و كردستان عراق و جنگهاي نادر در داخل ايران و فتح هندوستان و جنگ هاي داغستان همراه نادر بود...

استرآبادي از يك جهت در تاريخ نويسي ايران مشهور است. مولف دو كتاب درباره تاريخ دوران نادرشاه بنام دوره نادر و جهانگشاي نادري مي باشد.

وي همچنين لغت نامه اي تركي، فارسي بنام سنگلاخ دارد كه از نظر متخصصان امر كتابي معتبر و بااهميت به شمار مي آيد...

سعي نگارنده در اين بخش برآن بوده است تا ضمن بررسي آثار و تاليفات مورخان به شرح حال و زندگي مورخان بزرگي همچون اسكندربيك منشي، ميرزا محمدمهدي خان استرآبادي و ... بيشتر بپردازد.

 

شنبه 31 ارديبهشت 1390 - 9:31


*نام:
*ايميل:
نظر شما:
* اختياری