پنجشنبه 30 آبان 1398 - 19:42
پر بازديدهاي اين گروه
  • موردي يافت نشد

كتاب

 

اكرم اماني

 

جغرافي دانان

 

جغرافي دانان

دكتر علي اكبر ولايتي

شركت سهامي كتابهاي جيبي وابسته به انتشارات اميركبير، 1389

قيمت: 2675 تومان

 

علم جغرافيان به قدمت تاريخ انسان متمدن است و آن علم شناخت محيط زندگي محل سكونت، شرايط اقليمي، فاصله هاي زميني و درياي ميان سرزمين ها و اقليم ها،‌ مطالعه آفاق و انفس،‌ موانع و ستارگان و سيارات، ‌تغييرات جوي و خصوصيات اقوام و نژادهاي گوناگون روابط آنها با يكديگر است. مثل بسياري از علوم ديگر براي اولين بار يونانيان آن را تنظيم و مدون كردند.

جغرافياي اسلامي كه در مسير تكاملي دانسته هاي جهاني جغرافيا تركيب يافته از ميراث هندي،‌ايراني و يوناني بود، بايد به نياز روزافزون مسلمانان و حكومت اسلامي كه از اقيانوس اطلس تا ديوار چين گسترده شده بود پاسخ مي داد؛ لذا بسيار سريع توسعه يافت و رفته رفته به جايي رسيد كه در تاريخ علم سابقه نداشت؛ زيرا تشكيل چنين حكومت وسيع و باعظمتي نيز در تاريخ بشر بي سابقه بود.

نياز مسلمانان به دانش جغرافيا از يك سو و گستره ارتباط بين الملل و اقوام گوناگون در ايام حج نيز امر بي سابقه اي بود؛ زيرا كه چنين ميقات عظيم جهاني و بين الاقوامي كه نتيجه نگرش يكپارچه به انسان بود نيز براي اولين بار بود كه شكل مي گرفت و نقشي اساسي در تبادل اطلاعات جغرافيايي ميان محققان و پژوهشگران مسلمان داشت.

از ديگر منابع جغرافي نويسان كتابهاي تاريخي مورخان بزرگي چون طبري، يعقوبي، ابن اثير، مسعودي و بلاذري بود كه حسب مورد ضمن شرح حال گذشتگان، به ضرورت  تعلق جغرافيايي آنان را نيز نقل مي كردند.

شيعيان در شكل گيري و تكامل علم جغرافيا نقش موثري داشتند. اثر حاضر سومين كتاب از سري مجموعه كتابهاي نقش شيعه در فرهنگ و تمدن اسلام و ايران مي باشد كه درباره جغرافي دانان مشهور شيعي است.

مولف پس از مقدمه اي كوتاه به شرح حال مختصري از جغرافي دانان مشهوري همچون؛ حسن بن سهل بن نوبخت، ان واضح يعقوبي، ابوالحسن علي بن حسين مسعودي، اخوان الصفا، ناصرخسرو قبادياني، تشريف ادريسي، ابن ماجد، شيخ ابوالفضل علامي، عبداللطيف شوشتري، ميرزا محمدصالح شيرازي، حسين اصفهاني، مسعود كيهان و ... پرداخته است.

از آن هنگام كه بشر متمدن به تعمق درباره محل سكونت خود و راه ها و عوارض طبيعي و مناطق همسايه و مردم دور و نزديك پرداخت جغرافيا آغاز شد.

چيني ها احتمالا نخستين مردمي بودند كه در جهان باستان به جغرافيا پرداختند؛ اما يونانيان بودند كه از مجموعه اطلاعات بدست امده تا آن زمان، علم جغرافيا را وضع كردند و هرچه كه از دوران باستان در اين باره باقي مانده نتيجه كوشش هاي گسترده آنان بوده است.

علم جغرافيا رابطه نزديكي با نجوم و ستاره شناسي و همچنين با تاريخ داشته است و بخصوص از اين جهت كه تشريح دقيق تر تاريخ و حوادث مربوط به آن از مسير بازشناسي جايگاه هاي محل وقوع حوادث تاريخي مي گذشته، ناگزير هر مورخي مكلف به مطالعه احوال جغرافيايي مكان هايي بود كه موضوع تاريخ او بودند و از همين طريق رابطه ميان تاريخ و جغرافيا شكل گرفت كه هنوز پابرجاست و نتايجي در برداشته كه بي ترديد در تكوين و توسعه دانش جغرافيا نقشي عظيم ايفا كرده است و بي سبب نيست كه يكي از بزرگترين جغرافي نويسان نخستين عالم، يعني استوا بون مورخي بزرگ نيز بود و شايد بتوان گفت كه جغرافي نويسي او حاصل مورخ بودن او بوده است...

مسلمانان در طول قرون اول و دوم هجري كوشش هايي براي ترسيم چهره سرزمين هاي مفتوحه و يا سرزمين هايي كه مخالفان بر آن تسلط داشتند به عمل آورده بودند.

دانش جغرافيايي ايرانيان، كه از طريق ترجمه آثار ايراني در همان قرون اول و دوم هجري به ميان اعراب مسلمان راه يافته بود، از منابع تشكيل علم جغرافيا در نزد مسلمانان بشمار مي آمد...

حسن بن سهل بن نوبخت يكي از اين جغرافي دانان بشمار مي رود كه از خاندان بزرگ و معروف نوبختي مي باشد كه از قرن دوم تا پنجم هجري شهرت و اعتبار فراوان داشتند. بسياري از افراد اين خاندان دانشمند و دولتمرد و ديندار بودند و بويژه چند نفر از آنان از بزرگان شيعه اماميه بودند. اينان فرزندان نوبخت زردشتي، منجم ايراني بودند كه در عصر منصور دوانيقي مي زيست.

حسن بن سهل از معاصران خليفه واثق بالله هارون بن معتصم بود كه كتاب الانوار را كه نوعي جغرافياي اوليه عربي است در همين علم نوشت.

ابن واضح يعقوبي از ديگر جغرافي دانان معروف مي باشد كه از نخستين مورخان مسلمان به حساب مي آيد و به جز اين در نجوم و شعر نيز تبحر داشت. وي صاحب آثار متعددي در تاريخ و جغرافيا و موضوعات ديگر بوده كه بعضي از آنها باقي ماند و به چاپ رسيده اند.

خلاصه اي از فهرست آثار او به شرح زير است: كتابي در فتوحات و اقدامات طاهر بن حسين، كتابي در جغرافياي امپراتوري بيزانس، كتابي در تاريخ فتوحات افريقا، كتاب اخبار الامم السالفه،‌المسالك و الممالك،‌ملوك الروم، مشاكله الناس لزمانهم، تاريخ يعقوبي و البلدان.

همان گونه كه از فهرست كتابهاي يعقوبي برمي ايد، دست كم سه فقره از كتابهاي او درباره جغرافيا بوده و آنچه از ميان آنها باقي مانده بخشي از كتاب البلدان اوست كه به تعبيري قديمي ترين كتاب جغرافياي اسلامي است.

مولف درباره اخوان الصفا چنين مي گويد: گروهي از مسلمانان دانشمند كه با تشكيل جمعيتي سري  مخفي و انتشار رسائلي كه به نام آنان به رسائل اخوان الصفا و خلان الوفا معروف است درصدد ترويج برادري و صفا در ميان مردم و رفع اختلافات فكري و مذهبي از طريق ترويج حكومت عقل و تلفيق بين مذهب و فلسفه و ايجاد نوعي مدينه فاضله بودند.

هدف اخوان الصفا از تاليف اين رسالات نزديك كردن توده مردم به روش استدلالي و دوري از تقليد و آگاهانيدن مردم از فريب كاري شريعتمداران دنياپرست رياكار و ستمكاري فرمانروايان و فساد در دين و دنياي مردم و بالاتر از همه نشان دادن راه درست خداشناسي و روش خردمندانه زندگاني بوده است...

جغرافي دان برجسته ديگري كه مولف به شرح حال وي پرداخته ناصرخسرو قبادياني است. او در سال 394ق به دنيا آمد و از دهقان زادگان و از مردم متمول قباديان است و بعضي از اعضاي خانواده او مشاغل ديواني داشتند و خود او نيز از ديوانيان بود. در سب ناصرخسرو اختلاف است. بعضي او را سيد مي دانند اما هيچ سند و دليل قاطعي براي اثبات سيادت او وجود ندارد.

ناصرخسرو در جواني به كسب علوم و فنون پرداخت و گذشته از ادب فارسي و تازي و علوم ديني و قرآني در حساب و هندسه و نجوم و طب و داروسازي و موسيقي نيز تبحر داشت و نقاشي را نيز آموخت و ديوار مسجد فلج را در باديه عربستان پس از نوشتن آياتي از قرآن كريم، با ترسيم شاخ و برگي آراست و به خواسته اعراب فلج، كل محراب را رنگ آميزي كرد و صدمن خرما دريافت داشت...

ناصرخسرو در ابتداي سفر، به سرخس و سپس به نيشابور رفت و در راه عزيمت به ري از بسطام گذشت و مزار شيخ بايزيد بسطامي را زيارت كرد و بعد از آن عازم سمنان شد و در اين شهر علي نسايي، از شاگردان ابوعلي سينا را ملاقات كرد. در محرم سال 438 به قزوين رسيد و آن را شهري نيكو ديد و در 20 صفر همان سال به تبريز سيد. در ربيع الاول 438 از مرند و خوي گذشت و همينطور در ادامه سفرش از شهرهايي چون وان، وسطان، طرابلس،‌مكه،‌مصر، يمامه، لحسا، بصره، قائن و ... ديدن كرد.

سفرنامه ناصرخسرو ظاهرا در خاتمه سفر تنظيم شده و بنظر مي رسد كه خلاصه اي از يك متن تفصيلي باشد. اين كتاب هرچند يك متن جغرافيايي نيست اما اشتمال آن بر مطالب جغرافيايي، همچون تصنيف كشورها و شهرها و رودها و درياها و كوه ها و مسافات و فواصل و عوارض طبيعي و غيره، آن را به يك مرجع جغرافيايي دقيق و معتبر تبديل كرده است. همچنين از نظر اشتمال بر يك دسته مطالب اجتماعي و اقتصادي نظير توصيف حكومت ها، اعمال قبايل و كردار بعضي شاهان و اميران و حكام و اخبار بعضي توليدات زراعي و پيشه وري، كتابي آموزنده و معتبر است و زبان مولف به سبب سادگي متن و روشني كلام از نمونه هاي درخشان ادب فارسي و سبك خراساني بشمار مي آيد.

ابن ماجد يكي ديگر از جغرافي دانان برجسته مي باشد كه مولف به شرح حال زندگي او پرداخته است. درباره وي مي گويد از تاريخ تولد و وفات و جزئيات زندگي او اطلاع دقيقي در دست نيست. در جلفا در خليج عمان بدنيا آمد. پدر و جدش ناخدا و استاد دريانوردي بودند. ابن ماجد نيز در دريانوردي از نياكان خود پيش گرفت. وي از تجارب و نظريات دريانوردان استفاده مي كرد. از ستاره شناسي آگاه بود و ماخذ اين علم را بخوبي مي شناخت. ابن ماجد را مخترع قطب نما نيز دانسته اند. وي در شعر و ادب فارسي هم دستي داشت و تاكنون چهل اثر از تصنيفات ابن ماجد شناخته شده كه هريك از اشعار از بيست تا سيصد بيت دارد و اغلب بصورت ارجوزه است. ولي اشعارش هميشه در بحور جز نيست. در اشعارش از راه هاي دريايي معين و مسائل تخصصي و دانش ستاره شناسي دريانوردي صحبت شده كه نوعي راهنماي دريايي محسوب مي شوند.

ابن ماجد شيعي مذهب بود و ارادتي خاص به اهل بيت داشت تاجايي كه ارجوزه اي در كتاب حاويه الاختصار في اصول علم البحار به حضرت علي(ع) تقديم داشته است. بيشتر آگاهي ها درباره ابن ماجد مرهون تلاش فران دانشمند فرانسوي و شاگردش شوموفسكي است.

مهم ترين آثار ابن ماجد عبارت است از: الفوائد في اصول علم البحر و القواعد، حاويه الاختصار في اصول علم البحار، قبله الاسلام في جميع الدنيا يا تحفه القضا، ارجوزه برالعرب في خليج فارس، ارجوزه في انتخاب لبر الهندو بر العرب، ارحوزه مخمسه و ... مولف در ادامه نيز به شرح حال زندگي محمود نيشابوري،‌امين احمد رازي،‌نظام الدين بيرجندي،‌هاشم علي رضوي، محمدصادق اصفهاني، محمدحسن اعتماد السلطنه، حاج ميرزا حسن حسيني فسايي، محمدتقي حكيم كاشاني، عبدالرزاق بغايري و ديگر بزرگان اين رشته پرداخته است.

 

چهارشنبه 28 ارديبهشت 1390 - 10:26


*نام:
*ايميل:
نظر شما:
* اختياری