سه‌شنبه 26 شهريور 1398 - 7:18
پر بازديدهاي اين گروه
  • موردي يافت نشد

كتاب

 

اكرم اماني

 

مدارس و حوزه هاي علميه شيعه

 

مدارس و حوزه هاي علميه شيعه- از مجموعه كتابهاي نقش شيعه در فرهنگ و تمدن اسلام و ايران

دكتر علي اكبر ولايتي

شركت سهامي كتابهاي جيبي وابسته به انتشارات اميركبير، 1389

قيمت: 2675 تومان

 

تبيين علمي نقش شيعه در فرهنگ و تمدن اسلام و ايران به دو طريق پذيرفته است؛ نخست شناساندن نقش تعيين كننده اي كه حوزه ها و مدارس علمي شيعه، طي قرون متمادي در گسترش و تعميق فرهنگ و تمدن اسلامي ايفا نموده اند، دوم آثار و خدمات برجسته اي كه هريك از دانشمندان به نام و رجال علمي شيعه در شاخه هاي گوناگون دانش پديد آوردند.

دانشمندان شيعه به تاسي از آموزه هاي قرآن كريم و تحت تعاليم روشنگرانه ائمه معصومين(ع) در مسير تعليم و تعلم دانش، از روش شناسي علمي توحيدي و آيين دانشوري برخوردار بودند. آنان علوم طبيعي را در همبستگي با وحي و علوم ديني مي دانستند. لذا طبيعت تمثيلي از عالم باطن يا بعد الطبيعه تلقي مي گرديد. به ديگر عبارت از نظرگاه آنان رسيدن به حقيقت با سير از ظاهر به باطن ميسر مي شود. نمونه بارز اين تفكر در ديدگاه جابربن حيان شاگرد نامدار مكتب امام صادق(ع) نمودار است. ايشان دانش كيميا را فلسفه كامل طبيعت دانسته و از راه رموز و تمثيلات عالم جماد، به بيان حقايق عالم روح و رابطه طبيعت و معني مي پردازد...

تبيين نقش شيعه در شكل گيري و پيشرفت فرهنگ و تمدن اسلام و ايران، هرچند وظيفه اي سنگين است، لكن تلاش در اين جهت به معناي ناديده گرفتن سهم ديگران در برپايي بناي رفيع تمدن اسلامي نيست، بلكه كوششي است در شرح برخي از ارزش هايي كه رهپويان مكتب اميرالمومنين دراين حوزه آفريده اند و در عين حال پاسخي است به برخي شبهه افكني هاي تفرقه انگيز كمكي است غيرمستقيم به امر وحدت مسلمين.

تامل در تاريخ اسلام نشان مي دهد كه از ابتداي شكل گيري تمدن اسلامي (قرن دوم هجري) تاكنون هيچ گاه حوزه هاي گوناگون فرهنگي و تمدني از حضور بزرگان شيعه خالي نبوده كه خود سندي است بر عمق تاريخ عقلانيت و مدنيت شيعه كه به قدمت تاريخ اسلام است.

اثر حاضر كه در دو شكل تدوين شده است يك جلدي قطع وزيري و دوازده جلدي قطع جيبي كه نوع تك جلدي قبلا چاپ نشده و اينك نوع جيبي آن براساس فصول مختلف تقسيم بندي شده است يكي از اجزاي مكمل كتابهاي قبلي در حوزه فرهنگ و تمدن اسلام و ايران است.

اين كتاب اولين اثر از سري مجموعه كتابهاي نقش شيعه در فرهنگ و تمدن اسلام و ايران با عنوان «مدارس و حوزه هاي علميه شيعه» مي باشد كه نويسنده بعد از مقدمه اي كوتاه آن را در دو فصل تهيه و تنظيم كرده است.

نويسنده در مقدمه كتاب اين چنين مي گويد: «سابقه حوزه هاي علميه شيعه به قدمت تاريخ اسلام است. بلافاصله پس از رحلت پيامبر اكرم (ص) اميرالمومنين علي (ع) در مسجد مدينه سفره ارشاد خلق را گشودند و آنان را از آبشخور وحي سيراب مي كردند و مسائل مستحدثه را با استناد به كتاب خدا، سنت رسول و احاديث آن بزرگوار پاسخ مي فرمودند ...

نگاهي گذار به جغرافياي تاريخي و گستره حوزه هاي علميه شيعه نشان مي دهد كه اين دانشگاههاي ارزشمند كه از همان نيمه اول قرن اول هجري توسط اميرالمومنين نخست در مدينه پايه گذاري شد و سپس در كوفه و بصره ادامه يافت و تا زمان كه به شكل افتخارآميزي در شهرهاي بزرگ شيعه نشين جهان اسلام به خصوص ايران پس از انقلاب اسلامي رشد كرده است اصيل ترين قوي ترين و موثرترين مجموعه هاي توليد علم و ترويج علمي اسلام در تاريخ 1400 ساله اين دين است و در مسير خود بزرگان و علماي صاحب نام مسلمان را پرورش داده اند و فقط به بسط علم در ميان شيعيان بسنده نكرده اند، بلكه حوزه هاي علميه اهل سنت و علماي عامه نيز مستقيم و غيرمستقيم تحت تاثير اين نهضت علمي در طول تاريخ اسلام بوده اند. نگاهي به تاريخچه قديمي ترين دانشگاه برادران اهل سنت، يعني الازهر قاهره نشان مي دهد كه حكومت شيعه فاطميان پايه گذار اوليه اين قديمي ترين مركز تعليمي جهان تسنن بوده اند.»

نويسنده در فصل اول با عنوان نگاهي به تاريخچه حوزه ها و مدارس علمي شيعه به بررسي حوزه هاي علميه و مدارس شيعه در تاريخ اسلام از جمله حوزه مكه معظمه،‌مدينه منوره، حوزه علميه كربلا، حوزه كوفه، حوزه بصره، حوزه شيعي بغداد، حوزه نجف اشرف، حوزه يمن، حوزه ري، حوزه علميه قم، حوزه مشهد و ... مي پردازد.

مولف درباره حوزه مكه معظمه مي گويد: «در آغاز نزول وحي به رسول گرامي در غار حرا، كه باسوره مباركه علق و بعثت ايشان به پيامبري شروع گرديد، حضرتش مامور ابلاغ وحي و تعليم قرآن به مردم بود و در طول سيزده سال، از بعثت تا هجرت،‌حدود دو سوم از قرآن در مكه نازل شد و به حكم آيه « و برتو قرآن را نازل كرديم تا براي مردم آنچه بر ايشان نازل شده است،‌توضيح دهي اميد كه آنها انديشه كنند»، (نحل، 44) مكلف بود كه كلام خدا را به مردم ابلاغ كرده و مشكلات ان را براي ايشان حل نمايند. براي همين در ابتدا از نزديك ترين كسان خود كه اول انها در كنار وي حضرت علي و بانوي اسلام خديجه كبري بودند تعليمات قرآني را شروع نمود...»

عده اي بر اين عقيده هستند كه حوزه كربلا از عاشوراي حسيني با شور و حماسه اي كه سيدالشهدا آفريد شروع گرديد؛ زيرا امام از هنگام حركت از مدينه به مكه و سپس به عراق و ورود به كربلا همه جا به تعبير و تفسير قرآن و بيان احكام دين براي اصحاب مي پرداخته و خطب و بيانات و شهادت آن حضرت و ياران باوفايش در ان ايام خود منبع نهضت و دگرگوني فكري و اجتماعي و سياسي و تدريس علوم اسلامي براي جهان اسلام از آن روز تا عصر حاضر بوده است.

حوزه كربلا با اجتماع زائران قبور متبرك حضرت امام حسين و ساير شهدا زير چادرهايي كه در آن ايام كنار قبور برپا مي نمودند و با حضور حضرت سجاد و امام محمدباقر و امام جعفر صادق(ع) در ايام زيارت آنها از آن اعتاب مقدسه ادامه مي يافت و مخصوصا هنگامي كه حضرت امام صادق به كربلا سفر مي نمود از اجتماع محدثان و فقهاي شيعي رونقي بيشتري مي يافت و چيزي نگذشت كه صحراي خشك كربلا به سرزمين آباد و از مراكز علمي و فرهنگي تشيع تبديل گرديد. نويسنده درباره حوزه علميه قم مي گويد: اين حوزه از مدارس شيعي قديم است و تاريخ تاسيس آن به عصر ائمه معصومين بازمي گردد كه پناهگاه مجتهدان و فقهاي جعفري بود؛ حوزه قم در عصر ائمه اطهار(ع) بويژه در عصر غيبت صغري مانند ساير حوزه هاي شيعي مركز رواج مكتب اهل حديث و اخباريان بود و علماي اين حوزه مخالف غلو درباره ائمه معصومين بودند و آن را انحراف مذهبي تلقي مي كردند.

«روش ها،‌مواد و منابع درسي حوزه هاي علمي شيعه» عنوان فصل دوم كتاب مي باشد كه مولف پس از درآمدي كوتاه به مواد و متون درسي از جمله، علوم تربيتي، ادبيات، حديث و درايه، فقه، تفسير،‌منطق، فلسفه، كلام، عرفان و ... ابزارها و مراكز آموزشي از جمله: آموزش مكاتبه اي، آموزش حضوري و ... مي پردازد.

عالمان برجسته شيعه يكي از مهم ترين منابع معرفت را كتاب، احاديث و سنت هاي معصومان دانستند و آموزشي قرآن و سنت، سرلوحه همه معارف قرار گرفت و مدرسه براي نخستين بار به منظور آموزش قرآن بوجود آمد تا قرن دوم هجري مهم ترين مواد درسي عبارت بودند از فقه، حديث، تفسير و علوم ادبي. از اين قرن به بعد پس از ترجمه كتب علمي و فلسفي يونان ايران و شبه قاره هند بازار انديشه هاي فلسفي، منطقي، كلامي،‌عرفاني ، پزشكي و رياضي رواج يافت و اصول ماوراءالطبيعه مورد حمله مادي گرايان قرار گرفت.

از قرن پنجم هجري حاكميت بينش اشاعره و ظهور امام محمد غزالي،‌عالم ديني برجسته اواخر قرن پنجم و نفوذ دولتها، دانش هاي ديني حالت تعبدي و تقليدي يافتند.

مولف در ادامه به علوم تربيتي نيز اشاره مي كند و بيان مي دارد كه علماي شيعه به علوم تربيتي و آداب تعليم و تربيت توجه ويژه اي داشتند. كتاب منيه المريد في ادب المفيد و المستفيد نوشعه شيخ زين الدين بن علي عاملي، معروف به شهيد ثاني، تكامل يافته ترين اثر كلاسيك تعليم و تربيت در حوزه هاي علمي شيعه است. اين كتاب، از زمان نگارش تاكنون، در مراكز آموزش علوم ديني تدريس مي شود و داراي نكات بسيار پراهميتي است.

منيه المريد بي گمان كامل ترين متن اخلاق علمي جامع ديني شيعه در روزگار گذشت است. دقت در چگونگي باب بندي و ارائه مباحث ان از ميزان توجه شهيد ثاني به مسائل اخلاقي طلبه هاي علوم ديني حكايت مي كند. ارزش دانش اندوزي، وظايف شاگرد و استاد، آداب مفتي و مستفتي و فتوا و شرايط آن، آداب مناظره و مباحثه، آيين نگارش و مراتب علوم شرعي؛ از مطالبي هستند كه در اين كتاب نفيس مورد گفت و گو قرار گرفته اند. فقه ،‌منطق، كلام، عرفان و ... تعدادي از مواد و متون درسي حوزه ها مي باشد؛ قديمي ترين متن درس حوزه در اصول فقه كتاب التذكره با اصول الفقه اثر شيخ مفيد است.  بخش منطق كتاب الشفا اثر ابوعلي سينا نيز از  متن هاي درس حوزه، با سابقه هزار ساله است. همچنين از قديمي ترين منابع درسي كلام شيعي، كتاب ياقوت اثر ابواسحاق ابراهيم بن نوبخت است كه در قرن دوم نوشته است. كلام در عصر آل بويه كه از حكمرانان شيعي بودند رو به كمال رفت.

عرفان اسلامي در دامن مكتب تشيع زاده نشده است و همه سلسله هاي تصوف سرسلسله خودرا مولاي متقيان علي(ع) مي دانند.

مولف قسمت پاياني فصل را به روشها و گونه هاي اموزشي از جمله آموزش مكاتبه اي و حضوري پرداخته است.

يكي از روشهاي آموزشي در مراكز شيعي، طرح پرسش هاي كتبي بود كه دانشوران از يكديگر يا شاگردان از اساتيد خود داشتند. اما در آموزشهاي حضوري، طالبان علم از شهرها و روستاهاي دور و نزديك در مدرسي گرد مي آمدند و تقريرات استاد را مي نوشتند.

لازم به ذكر است كه مولف در پايان هر فصل منابع خاص آن فصل را ذكر كرده است.

 

 

 

دوشنبه 19 ارديبهشت 1390 - 11:3


*نام:
*ايميل:
نظر شما:
* اختياری