دوشنبه 5 تير 1396 - 9:51
پر بازديدهاي اين گروه
  • موردي يافت نشد

گزارش

 

نيما نوربخش

 

ايران شناسي پر کار و برجسته

 

نگاهي به زندگي و آثار استاد ايرج افشار


ايرج افشار پژوهشگر، ايران‌شناس و کتاب‌شناس برجسته و فرزند دکتر محمود افشار  در 16 مهر 1304 در تهران متولد شد.

ايرج افشار تحصيلات ابتدايي را در دبستان «زرتشتيان» و «شاپور تجريش» به انجام رساند. سپس وارد دبيرستان فيروز بهرام شد و در سال ۱۳۲۴ گواهينامه دبيرستاني را در رشته ادبي اخذ نمود. از سال ۱۳۲۴ تا ۱۳۲۸ در دانشکده حقوق دانشگاه تهران در رشته قضايي تحصيل کرد و رساله خود را با عنوان «اقليت‌ها در ايران» ارائه کرد.

 در سال ۱۳۲۹ به عنوان دبير در دبيرستان‌هاي تهران شروع به تدريس کرد. در سال ۱۳۳۰ به تشويق محمدتقي دانش پژوه به کتابداري در کتابخانه دانشکده حقوق دانشگاه تهران پرداخت. در سال ۱۳۳۱ مجله «فرهنگ ايران زمين» را بنيان گذارد. همکاران وي در تأسيس اين مجله عبارت‌ بودند از: از محمدتقي دانش‌پژوه، منوچهر ستوده، مصطفي مقربي، عباس زرياب خويي.

او همچنين از سال ۱۳۳۷ به تدريس در دانشسراي عالي وابسته به دانشگاه تهران پرداخت. در سال ۱۳۴۱ به رياست کتابخانه ملي ايران رسيد و در سال ۱۳۴۲ رياست مرکز تحقيقات ايران‌شناسي دانشگاه تهران را بر عهده گرفت.

در سال ۱۳۴۲ فهرست نگاري مجموعه کتاب‌هاي چاپي فارسي دانشگاه هاروارد آمريکا را به انجام رساند. از سال ۱۳۴۴ تا ۱۳۵۸ رئيس کتابخانه مرکزي و مرکز اسناد دانشگاه تهران بود. از سال ۱۳۴۸ تا سال ۱۳۵۷ دانشيار و سپس استاد رشته تاريخ در دانشکده ادبيات و علوم انساني دانشگاه تهران بود. در سال ۱۳۷۴ فهرست‌نگاري نسخه‌هاي خطي فارسي در «کتابخانه ملي اتريش» در وين را بعهده گرفت و انجام داد.

او تحقيقات ارزشمندي درباره ايران‌شناسي و کتاب‌شناسي انجام داد که اين تحقيقات در نشريات معتبر ايراني و خارجي منتشر شده‌است. از او به عنوان پدر کتابشناسي ايران ياد مي شود.

نگاهي به آثار ايرج افشار

به گزارش ميراث مکتوب، کم‌تر کسي را مي‌يابيم که در دنياي ايرانشناسي- در دوره پيش از اسلام و بويژه دوره اسلامي- به پژوهش پرداخته و با نام استاد ايرج افشار آشنا نباشد. اين موضوع به دليل فراواني و گستردگي پژوهش‌هاي ايشان در زمينه‌هاي گوناگون است. به‌راستي خداوند برکتي در زندگي ايشان نهاده بود که شايد به کم‌تر کسي دست داده باشد و اين برکت نه‌تنها براي ايشان بلکه براي ديگران نيز بوده است چنانکه پژوهشگران همواره از آثار ايشان بهره‌مند خواهند شد.

زندگي استاد ايرج افشار داراي جنبه‌هاي گوناگوني است که هرکدام از آن‌ها از ديدگاهي اهميت مي‌يابد. آن‌ها که ايشان را از نزديک ديده‌اند مي‌دانند که حتي نشستن در کنار ايشان با آموختن همراه بود. در اينجا به گزيده‌اي از آثار ايشان اشاره خواهيم کرد تا آن‌ها که کم‌تر با آثار استاد افشار آشنا هستند بتوانند از جنبه‌هاي گوناگون فعاليت‌هاي ايشان آگاه شوند.

متون فارسي

يکي از مهم‌ترين بخش‌هاي فعاليت استاد افشار ، تصحيح و انتشار شماري از متون کهن فارسي است که در ميان آن‌ها آثار بسيار مهمي به چشم مي‌خورد. شمار اين متن‌ها تاکنون افزون بر 60 عنوان مي‌شود که از ميان آن‌ها مي‌توان به متون زير اشاره کرد :

الصيدنه في‌الطب (ترجمه فارسي) اثر ابوريحان بيروني در زمينه داروشناسي کهن. عرايس‌الجواهر و نفايس‌الاطايب اثر ابوالقاسم عبدالله کاشاني در زمينه کاني‌شناسي کهن .مجمل‌الحکمه که ترجمه‌گونه‌اي از رسائل اخوان‌الصفا به فارسي و درواقع يک متن چند دانشي است. همچنين در اين زمينه بايد به کتاب جواهرنامه نظامي اثر محمد بن ابي‌البرکات جوهري نيشابوري اشاره کرد که به سال 592 قمري تأليف شده و در سال  شمسي 1383  توسط مرکز پژوهشي ميراث مکتوب منتشر شده است.

کتابشناسي و پژوهش‌هاي وابسته

يکي از بزرگ‌ترين يادگارهاي استاد افشار ، مجموعه بسيار مهم فهرست مقالات فارسي مي‌باشد. اين مجموعه دربرگيرنده فهرست مقالاتي است که به زبان فارسي در زمينه‌هاي گوناگون ايرانشناسي در نشريات منتشر شده است.

 نخستين جلد اين مجموعه به سال 1340 منتشر شده و شامل مقالاتي است که از سال 1288 – 1338  در نشريات به چاپ رسيده است. اين مجموعه تا جلد ششم بصورت يک‌تنه توسط استاد افشار گردآوري شده و مشخصات مقالات را تا سال 1376  همراه با نمايه‌هايي کارآمد در دسترس پژوهشگران قرار داده است.

اين مجموعه درواقع کليد شناسايي موضوعاتي است که به زبان فارسي درباره آن‌ها مقالاتي نوشته شده، و ارزش اين مجموعه چنان است که اگر استاد افشار در طول زندگي علمي خود فقط همين اثر را پديد مي‌آوردند براي ماندگاري نام ايشان بسنده بود.

نشريات

از ديگر کارهاي استاد افشار ، بنيانگذاري ، مديريت يا سردبيري شماري از نشريات ادواري است که تقريباً همه آن‌ها را مي‌توان مراجعي اصلي و ماندگار در زمينه پژوهش‌هاي ايراني و کتابشناسي دانست. از جمله اين نشريات مي‌توان به مجله آينده اشاره کرد که توسط پدر ايشان دکتر محمود افشار يزدي بنيان‌گذاري شده و بعدها در دو دوره (1323 – 1324 و 1358 – 1372) توسط استاد ايرج افشار اداره مي‌شد. افشار از سال 1333 تا 1335 سردبيري مجله سخن را بر عهده داشت، که صاحب امتياز آن دکتر پرويز ناتل خانلري بود.

 همچنين او سردبيري دو مجموعه مهم کتابشناسي با عناوين کتابداري (نشريه کتابخانه مرکزي دانشگاه تهران) و بويژه مجله راهنماي کتاب که از سال 1338 تا 1357 (يکي از مهم‌ترين نشريات درباره کتاب‌هاي منتشر شده در ايران در زمينه متون دوره اسلامي به صاحب امتيازي دکتر حسن يار شاطر ) بر عهده داشته است. در ضمن بايد از مجموعه فرهنگ ايران زمين ياد کرد که از نخستين نشريات ادواري در زمينه انتشار رساله هاي نسبتاً کوتاه است.

نسخه‌شناسي و فهرست‌نويسي

از ديگر موضوعات پژوهش‌هاي استاد افشار مي‌توان به دو مقوله نسخه‌شناسي و فهرست‌نويسي اشاره کرد. در زمينه نسخه‌شناسي مقالات متعددي از ايشان در نشريات مختلف منتشر شده است و آخرين پژوهش ايشان با عنوان کاغذ در فرهنگ و تمدن ايراني در مرکز پژوهشي ميراث مکتوب در دست انتشار است.

بخش ديگر فعاليت‌هاي ايشان در زمينه نسخه‌هاي خطي مربوط به فهرست‌نويسي نسخ است. او در فهرست‌نويسي و انتشار فهرست هايي چون فهرست کتاب‌هاي خطي کتابخانه ملي ملک و همچنين فهرست نسخه‌هاي خطي کتابخانه مجلس (جلدهاي 11- 16) نقش بسزايي داشته است.

همچنين يکي از فهرست هاي ايشان با عنوان فهرست دستنويس‌هاي فارسي در کتابخانه ملي اتريش و آرشيو دولتي اتريش در وين (تهران ، مؤسسه نشر فهرستگان ، 1382 خ) بعنوان کتاب سال 1382 برگزيده شده است.

استاد افشار در همکاري با مراکز گوناگون سليقه ويژه‌اي داشت، بدينگونه که معمولاً با مراکزي همکاري مي‌کرد که به خدمت بي‌شائبه آن‌ها به ايران‌زمين يقين داشت. از مهم ترين تصحيحات استاد افشار مي شود به موارد زير اشاره کرد:

جواهرنامه نظامي (پيش از اين اشاره شد) . دفتر اشعار صوفي از صوفي محمد هروي که متني از سده نهم هجري درباره آشپزي است. معرفت فلاحت از عبدالعلي بيرجندي که اثري کهن درباره کشاورزي است. دستورالجمهور في مناقب ابويزيد طيفور که متني کهن درباره مقامات صوفي نامي بايزيد بسطامي است. ختم‌الغرايب (چاپ نسخه‌برگردان) از خاقاني شرواني به کوشش و با پيش‌گفتار استاد افشار. تحفةالمحبين از يعقوب بن حسن سراج شيرازي در زمينه آموزش خوشنويسي. فروغستان از محمدمهدي فروغ اصفهاني درباره دانش استيفا. سعادت‌نامه از غياث‌الدين علي يزدي در زمينه تاريخ مرتبط با آغاز سده نهم هجري

نيز دو مورد از چاپ‌هاي نسخه‌برگردان که آراسته به ديباچه‌هاي استاد افشار است : الابنيه عن حقايق الادويه که متني در پزشکي و کهن‌ترين دستنويس فارسي است. تاريخ هرات منسوب به فامي هروي

مقاله‌هاي فارسي استاد افشار در زمينه ايرانشناسي در ۶ جلد به چاپ رسيده است. اين شش جلد بالغ بر چهل سال از زندگي وي را در بر گرفته است و هر کسي که بخواهد در موضوعاتي که مربوط به ايران و زبان و فرهنگ ايراني دست به پژوهش بزند، از مراجعه به اين کتاب بي نياز نخواهد بود. مجموعه مقالاتي که ايرج افشار در مجلات و يادنامه ها به چاپ رسانده است شايد بالغ بر دوهزار مقاله باشد. کتابهايي که ايشان در زمينه فرهنگ، تاريخ و ادب ايران انتشار داده اند بالغ بر سيصد جلد مي شود و از اين نظر شايد در ميان معاصران بي نظير باشد.

ايرج افشار كه مدتي بود دچار بيماري شده بود، از شامگاه ۱۲ اسفندماه در بخش مراقبت‌هاي ويژه‌ي بيمارستان جم تهران بستري شد و در روز ۱۸ اسفند ۱۳۸۹ در سن ۸۵ سالگي درگذشت. قرار بود دانشگاه اسكاتلند در ماه سپتامبر ۲۰۱۱ به استاد افشار، در رشته‌ي تاريخ مدرک دكتراي افتخاري تقديم کند.

سخن رهبر معظم انقلاب درباره استاد ايرج افشار

«ايرج افشار، ايران‌شناسي برجسته و پركار بود.» به گزارش خبرگزاري فارس به نقل از پايگاه‌ اطلاع‌رساني دفتر حفظ و نشر آثار مقام معظم رهبري، اين جمله را حضرت آيت‌الله‌العظمي خامنه‌اي رهبر معظم انقلاب درباره‌ محقق، مورخ و كتاب‌شناس برجسته مرحوم ايرج افشار، پس از دريافت خبر درگذشت وي فرمودند. مرحوم افشار چند ماه پيش از اينکه رخ در نقاب خاک بکشد، در ديداري گرم و صميمي با رهبر انقلاب، حضور يافته بود.

 

 

چهارشنبه 7 ارديبهشت 1390 - 9:31


*نام:
*ايميل:
نظر شما:
* اختياری