پنجشنبه 8 تير 1396 - 15:23
پر بازديدهاي اين گروه
  • موردي يافت نشد

نقد و تحليل

 

حجت الاسلام حميد عظيمي
مدير كل تبليغات اسلامي استان آذربايجان شرقي

 

فقه؛ اقتضائات، هست ها و بايد ها

 



مقدمه:
در مجموعه پربركت دانش‌هاي اسلامي، «فقه» به‌عنوان دانش كشف شريعتِ جهاني، جاودان و جامع يعني ناظر به همه شئون انسان‌‌ها، جايگاه ويژه‌اي داشته و دارد. دانشي كه بايد آن را تراث فاخر صادقِين و صادقَين عليهم‌صلوات‌الله و گنج‌ رنج هزاران محدِّث و فقيه دانست.
به عبارت ديگر در مجموعه تمدن اسلامي، فقه جايگاه ويژه‌اي دارد: اين دانش را بايد دانش كاشف شريعت تعريف نمود و دانست؛ يعني فقه دانشي است كه مي‌خواهد شريعت الهي و احكام اسلام را كشف نمايد.
بر اساس سخن شريف نبي مكرم اسلام(ص): «حلالي حلالٌ الي يوم القيامه و حرامي حرامٌ الي يوم القيامه» شريعت اسلام، شريعتي است كه جهاني، جاودانه و جامع است. از طرفي اين شريعت جهاني است چون تنها به زمان و مكاني خاص تعلق ندارد و همه جهانيان مي‌توانند از آن بهره‌مند شوند. همچنين به اين دليل كه اسلام دين خاتم است؛ شريعت آن نيز همواره جاوداني است. جامعيت شريعت اسلام نيز به اين مساله باز‌مي‌گردد كه شريعت خداوند همه شئون زندگي ما را دربر دارد بنابراين در كليه امور سياسي، فرهنگي، عبادي، معاملاتي و به عبارتي در تمام جزئيات زندگي، شريعت دستورات كافي و لازم را ارائه نموده است.

ويژگي شاخص نظام فقهي شيعه
ويژگي شاخص تلاش‌هاي فقهي فقهاي بزرگوار شيعه انضباط فقهي از يك‌سو و پاسخگو بودن به حوادث واقعه از سوي ديگر است. بر اين‌ اساس، دو تكليف مهم متوجه محصّلان و متكفلان استنباط احكام شرعي است:
تكليف نخست؛ ايستايي بر فقه جواهري يعني هنجارها و چارچوب‌هاي شناخته‌شده فقاهت فني و پرهيز از هرگونه ساختار‌شكني و بدعت در اين زمينه است. به عبارت واضح‌تر، فقه بايد قانون‌مدار باشد و اين‌گونه نباشد كه هر كسي از راه برسد با شكستن هنجار و ساختارها نظر دهد. نگاه به كتاب‌هاي منتشر شده از سوي علماي شيعه بيش از هر چيز بر نظم و انضباط آنها استوار است. اين نظم و انضباط، ويژگي شاخص نظام فقهي شيعه بوده است. اين در حالي است كه در فقه اهل سنت چنين انضباطي وجود ندارد.
تكليف دوم؛ توجه به اقتضائات زمان و مكان است. به زبان ديگر توجه به اقتضائات زمان و مكان، در شئون مختلف زندگي آدميان، اداره قانونمند جامعه و حكومت برآمده از كتاب و سنت و ساحت‌هاي نوپيدا و به تعبير ماندگار حجت مطلق عصر(عج) «حوادث واقعه» تكليفي است كه انجام آن متوجه متكفلان امر استنباط و فقه است.
در تاريخ فقه شيعه همواره به اين مساله مهم توجه ويژه‌اي شده است. به عنوان نمونه در كتاب مبسوط شيخ طوسي به‌نوعي به تمام احتياجات آن زمان پاسخ داده شده است. همين مساله در كتاب تذكره‌الفقها علامه حلي نيز وجود دارد و مرحوم علامه تا 50 هزار مساله مورد ابتلاي زمان را پاسخ مي‌دهند تا هيچ نوع احتياجي بدون جواب نماند.
البته بايد توجه نمود كه بزرگان شيعه هيچ‌گاه دو مقوله «انضباط فقهي» و «توجه به حوادث واقعه» را از هم جدا نمي‌ديدند و هيچ‌گاه توجه به يكي از اين امور، آنها را از مورد ديگر غافل نمي‌ساخت بنابراين بايد همواره ضمن توجه به انضباط فقهي از مساله مهم حوادث واقعه و نيازهاي زمانه غافل نشد و همواره ارتباط بين اين دو مقوله مهم را از نظر دور نداشت. پديد آمدن سريع موضوعات و معاملات جديد، لزوم پاسخ‌گويي به نيازهاي فقهي نظام،‌ در اداره حكومت و مديريت اجتماع، مواجهه با پرسش‌هاي بي‌شمار و مقابله با امواج ضلال، فقه امروز را با مسووليت دشواري مواجه كرده است. به عنوان نمونه، امروز بحث‌هاي پيچيده اقتصادي و نيز پرسش‌هاي قضايي و حقوقي در نظام مقدس جمهوري اسلامي، پاسخ سريع و راهگشاي فقه را مي‌طلبد و از اين‌رو لازم است كه انديشمندان حوزوي با حفظ اصول، بيش از پيش، در اين مسير وارد شوند و به پاسخگويي اهتمام ورزند. در اين ميان چنان‌كه بي‌احترامي به تلاش‌هاي گسترده فقيهان سده‌هاي پيشين و بهره نبردن از روش‌هاي اصيل آنان نشانه ناپختگي و ناسپاسي و عامل محروميت از دستاوردهاي آنان است؛ پرهيز از نظريه‌پردازي و نوآوري، به بهانه كافي انگاشتن آن تلاش‌ها هم ساده‌انديشي است.
باور درست آن است كه گزارة «فقيهان كم كار كرده‌اند و كارهاي بسياري باقي مانده است»؛ بي‌انصافي است و گزاره «فقيهان تلاش بسيار كرده‌اند و كارهاي باقيمانده اندك است»؛ نيز ساده‌انگاري است. قضيه صحيح اين است كه: «فقيهان در طول تاريخ بسيار تلاش كرده‌اند لكن كارهاي بسيار گسترده‌اي باقي مانده است كه نسل حاضر و آينده بايد آنها را به انجام رساند.»

وظايف حوزويان در عصر حاضر
به نظر مي‌رسد در شرايط كنوني كه تحولات و نيازهاي زمانه در حال تحول بنيادين است، دانشمند فقه بايد بيش از پيش، اهتمام به مسائل ذيل را مدنظر داشته باشد:
الف) توجه يكسان به مبين احكام و مقاصد:
آيات و روايات ديني در يك تقسيم كلان به اسناد مبيّن «شريعت» (احكام) و نصوص مبيّن «مقاصد كلان» (اهداف خداوند در بعث رسل، انزال كتب و تشريع احكام) تقسيم مي‌شوند. به عبارت ديگر ادله مبين شريعت، بيان‌كننده احكام هستند. به عنوان مثال، آيه « إِذَاْ قُمْتُمْ إلَيْ الصَّلاْةِ فَاْغْسِلُوْاْ وُجُوْهَكُمْ وَ أَيْدِيَكُمْ إِلَيْ المَرَاْفِقِ وَ اْمْسَحُوْاْ بِرُؤسِكِمُ وَ أرْجُلَكُمْ إِلَي الكَعْبَيْنِ وَ إنْ كُنْتُم جُنُبا فَاطَّهَّرُوا» حكم شرعي را بيان مي‌كند اما دسته ديگري از آيات و روايات مقاصد خدا را بيان مي‌نمايند. به عنوان نمونه آيه «هُوَ الَّذِي بَعَثَ فِي الأمِّيِّينَ رَسُولا مِنْهُمْ يَتْلُو عَلَيْهِمْ آيَاتِهِ وَيُزَكِّيهِمْ وَيُعَلِّمُهُمُ الْكِتَابَ وَالْحِكْمَةَ وَإِنْ كَانُوا مِنْ قَبْلُ لَفِي ضَلالٍ مُبِينٍ» يا آيه «لَقَدْ أَرْسَلْنا رُسُلَنا بِالْبَيِّناتِ وَ أَنْزَلْنا مَعَهُمُ الْكِتابَ وَ الْميزانَ لِيَقُومَ النَّاسُ بِالْقِسْطِ وَ أَنْزَلْنَا الْحَديدَ فيهِ بَأْسٌ شَديدٌ» مبين مقاصد كلاني هستند كه خداوند متعال بيان نموده است.
از اين‌رو فقيه لازم است در نظام استنباط، چنان‌كه به اَسناد مبيّن شريعت توجه مي‌نمايد، به نصوص مبيّن مقاصد نيز توجه نمايد. بدون ترديد چنان‌كه فقه فارغ از توجه لازم به اسناد مبيّن احكام و برآمده از اكتفا به نصوص مبيّن مقاصد، فقهي عاميانه و غيرفني است؛ فقه فارغ از توجه بايسته به نصوص مبيّن مقاصد نيز ناكافي است. نصوص مبيّن مقاصد، در نظام استنباط هرچند كارايي استقلالي و سندي - همچون اسناد مبين شريعت – ندارد؛ لكن در تفسير صحيحِ نصوص مبيّن احكام تأثير بسزا دارد. از اين‌رو بسياري از سندهاي عام‌نماي ملفوظي با توجه به نصوص مبيّن مقاصد، خاصّ معنا مي‌شود و بالعكس سند خاصّي كه در سايه‌كارايي ابزاري و آلي نصوص مبيّن مقاصد، از آن برداشت عام مي‌شود.
امروزه متاسفانه بعضي به اسم فقه و تفقه به ادله مبين مقاصد رو آورده‌اند. به عنوان مثال، اين افراد با توجه به اهميت عدالت در اسلام مي‌خواهند تمام امور را با آن بسنجند و حتي در اين مسير قائل به بطلان برخي از احكام صريح اسلام شوند. اين افراد به اشتباه، از سخن مرحوم شهيد مطهري(ره) در راستاي لزوم توجه به عدالت در استنباط احكام هم استفاده مي‌كنند و به اين نتيجه مي‌رسند كه چون اساس شيعه بر عدالت است و از اين جهت بر مكاتب ديگر برتري دارد پس بايد كليه احكام اسلام ازجمله مقررات جزايي، دستورات سياسي و احكام خانواده را به‌طور پيشيني با عدالت سنجيد و دستوراتي كه از نظر آنها امروز خلاف عدالت به نظر مي‌رسند را با اين توجيه كه تاريخ و زمان آنها به سر آمده و اين احكام خاص عصر پيغمبر اسلام(ص) بوده است، آنها را كنار گذاشت. اين در حالي است كه اين منطق از اساس غلط است و با مباني اسلام در تضاد است.
بنابراين بايد به ادله مبيِّن مقاصد، تنها كارايي سندي داد و آنها را مبناي صدور احكام قرار نداد.
از طرف ديگر هم نبايد تنها به ادله مبيِّن احكام توجه نمود و از ادله مبيِّن مقاصد صرف‌نظر نمود زيرا بعضي اوقات، ادله مبيِّن احكام بايد با توجه به مقاصد تفسير شوند. به عبارت ديگر ممكن است كه يك دليل عام گاهي با توجه به مقاصد خاص شود و يا يك دليل خاص با توجه به مقاصد، عام شود. رويكرد امام صادق(ع) در اين راستا قابل توجه است كه در برابر اجتهادات ابوحنيفه آيه استرجاع را خواندند و فرمودند: «انا لله و انا اليه راجعون.» بنابراين فقه اگر بخواهد موفق باشد بايد به مقاصد، كارايي تفسيري بدهد و از آنها انتظار كارايي ابزاري را نداشته باشد.


ب) توجه عالمانه به منابع فقهي
فقه امروز نياز به واكاوي و كشف توانايي‌هاي نهفته در منابع خويش دارد. بدون ترديد از طرفي افزودن منبع پنجم بر منابع استنباط، به هيچ‌وجه صحيح نيست اما از طرف ديگر بايد منابع موجود را مورد واكاوي و استنطاق قرار داد و كارايي هاي آنها را مورد سنجش قرار داد و سپس از آنها استفاده نمود زيرا اگر با اين منابع با تعارف برخورد نمود، به هيچ عنوان نمي‌توان به حوادث واقعه جواب داد. البته بايد گفت كه در ميان منابع پذيرفته شده، جايگاه عقل بايد به طور خاص مورد توجه قرار گيرد. از اين‌رو بايد به عقل - كه گاه در قالب عرف و مصلحت نيز متجسد مي‌گردد - توجه شود و كارايي‌هاي استقلالي و ابزاري آن، مورد دقت موشكافانه قرار گيرد و از آن در استنباط اول - كه بدون توجه به تزاحم و در راستاي كشف حكم صورت مي‌گيرد - و در استنباط دوم - كه در وقت تزاحم مصالح و مفاسد و احكام مكشوف صورت مي‌پذيرد - استفاده شود.
پ) اصول فقه موجود، دانش ستبر و فاخري است كه برآيند بخشي از تمدن اسلامي است اما آنچه بر اين دانش قويم به‌عنوان منطق استنباط سايه افكنده است؛ بيان وظيفه فهمنده نصّ است و كمتر به تعهّدات شارع و مبينان معصوم شريعت عليهم‌السلام در تبيين شريعت پرداخته است. به همين دليل است كه متكفل استنباط، عملا در صحن استنباط با حلقه‌هاي مفقودي مواجه مي‌شود كه مي‌بايست در دفتر دوم اصول فقه به عنوان «تعهدات مبينان شريعت» مورد گفت‌وگو واقع شود. از اين‌رو توسعه كيفي و نه حجمي اصول فقه امروز جزو واجبات حوزه‌هاي علميه است.
ت) توجه به علوم ميان‌رشته‌اي
«فلسفه فقه» به‌عنوان دانشي كه بايد به پرسش‌هاي بنياديني چون گستره شريعت، روش‌شناسي اجتهاد، بررسي مناسبات دانش‌هاي مرتبط و علوم ميان رشته‌اي با فقه، جايگاه‌شناسي هر يك از علوم پيرافقهي در فرآيند استنباط، مطالعه نظام‌وار و سيستمي، چينش متعاضد حلقوي و هرمي نصوص و ده‌ها مسأله ديگر بپردازد؛ يكي از ساحت‌هاي ديگري است كه توجه به آن ضروري و لازم است.
ث) داشتن ديد جهاني و ورود
مطابق ضوابط شناخته‌شده اجتهاد از سويي و كارا و پاسخگو از سوي ديگر - به عرصه‌هاي نوپيدا و گفت‌وگو از فقه الاداره، فقه السياسه، فقه الأخلاق از بايسته‌هاي استنباط جامع در دوران معاصر است.
ج) اتخاذ رويكردي جهاني
با اين رويكرد مي‌توان از روش كهن گذشتگان در موضوعات جديد استفاده نمود. به عنوان نمونه كتابي مانند مكاسب شيخ انصاري مانند گوهري درخشان براي مسائل امروز است و بايد اين كتاب مورد صرافي قرار گيرد و با ادبيات، مثال و مسائل روز هماهنگ شود و ناظر به معاملات جديد باشد تا بتواند پاسخگوي مسائل و وقايع زمانه گردد.

آسيب‌شناسي فقه آموزي معاصر
تلاش فضلا - حتي جوانان حوزه - در عرصه‌هاي مختلف علوم اسلامي، هرچند نويدبخش فردايي فرخنده و حاكي از زحمات مشكور و محمود مراجع عظام، عالمان بزرگ، اساتيد، مسوولان سابق و حال حوزه‌هاي علميه - به ويژه حوزه علميه قم - است اما به نظر مي‌رسد فقه‌آموزي معاصر دچار آسيب‌‌هايي از اين دست نيز هست:
الف) دوري از تراث مكتوب شيعه
امروز به نظر مي‌رسد كه بسياري از طلاب جوان از توانايي كافي براي مراجعه به تراث مكتوب شيعه برخوردار نيستند و از اين حيث مي‌توان گفت آسيبي مهم متوجه حوزه‌هاي علميه است. در ريشه‌يابي اين مساله مي‌توان گفت كه ضعف ادبيات و دروس پايه‌اي و عدم رونق مبحث مباحثه در حوزه‌ها سبب شده است كه ارتباط حوزويان به ويژه نسل جوان حوزه با تراث به نوعي قطع شود. از اين‌رو امروز ممكن است يك طلبه درس خارج، رسائلي نظير عروه و تحرير را به نيكي دريابد و فهم كند اما از فهم جواهر و مسالك عاجز باشد. علماي پيشين براي حل مشكلاتي از نوع مقيد بودند كه در درس خارج خود، كتابي مانند جواهر را مورد مباحثه قرار دهند اما امروز به نظر مي‌رسد اين قضيه به نوعي به فراموشي سپرده شده است. در نتيجه لازم است سيره علماي سلف احيا شود و ارتباط نسل نوين حوزه هاي علميه با تراث مكتوب شيعه به موقعيت سابق بازگردد.
ب) غفلت از پژوهش‌هاي انجام نشده
كم‌توجهي و يا بي‌توجهي به روند تاريخي دانش فقه در فرايند فقه‌آموزي موجب شده است كه جوانان فقه‌آموز، جايگاه تاريخي خود را در پيشبرد دانش فقه باور‌نكنند و از اين‌رو از فقه‌آموزي‌شان لذت نبرند. از سوي ديگر برجسته شدن موضوعات كهن و بحث‌نشده فقهي، در فرآيند فقه‌آموزي، آن هم به جاي كشف و تحليل «روش»هاي كهن فقهي موجب شده است فقه‌آموزان جوان باور كنند كه چون دير به دنيا آمده‌اند همه فرصت‌هاي نوآوري نصيب اسلاف شده و هيچ سهمي برايشان باقي نمانده است. اين باور بايد نهادينه شود كه فقه‌آموزان اگر زود به دنيا نيامده باشند؛ دير نيز به دنيا نيامد‌ه‌اند.
در راستاي مطالب فوق، آيت‌الله مكارم شيرازي در ابتداي تفسير نمونه مي‌نويسند: «وقتي ما مي‌خواستيم كار نگارش تفسير نمونه را آغاز كنيم، برخي اين ديدگاه را طرح كردند كه مگر بعد از مجمع‌البيان حرفي هم مانده است كه در زمينه تفسير قرآن مطرح نشده باشد؟» اين در حالي است كه از نگاه امام رضا(ع) قرآن در هر روز جديد است؛ بنابراين آيت‌الله مكارم اين ديدگاه را طرح نمودند كه اگر صاحب مجمع البيان همين فكر را مي‌كرد كه شيخ طوسي چيزي باقي نگذاشته است؛ به طور قطع مجمع البيان هم نوشته نمي‌شد.
پ) عدم بهره‌گيري از استعدادهاي ناشناخته جوان
تلاش‌هاي رهبر معظم انقلاب، مراجع عظام تقليد، شوراي عالي مديريت حوزه، اساتيد و فاضلان جوان حوزه از چشم هيچ انسان منصفي مخفي نيست. با اين حال - در راستاي تأمين اهداف پيش‌گفته - لازم است متوليان رسمي حوزه، اساتيد و فرزانگان جوان و كمتر شناخته شده حوزه را در اداره حوزه دخيل كنند و براي چگونگي مشاركت منطقي آنان در امور حوزه فرايندسازي نمايند. از ديگر سوي، تدبيري انديشيده شود تا سطح اعتماد و خوش‌بيني متوليان سنتي، اساتيد و فرزانگان جوان، نسبت به مسوولان رسمي اداره حوزه ارتقاي قابل ملاحظه‌اي يابد.

كرسي‌هاي نظريه‌پردازي
در زمينه كرسي‌هاي نظريه‌پردازي بايد گفت كه اولا اين مساله يك استاندارد جهاني است. بر اساس عرف دنياي امروز، اگر انديشمنداني يك نظريه را مطرح كنند كه از اهميت علمي بالايي برخوردار باشد و مثلا مقدمه تأسيس يك دانش گردد؛ مساله نظريه‌پردازي معني پيدا مي‌كند. البته نظريه‌پردازي با نوآوري تفاوت ظريفي دارد زيرا نوآوري در بخشي خاص از يك نظريه معني دارد اما نظريه‌پردازي بنيان‌هاي دانشي را تغيير مي‌دهد و حتي زمينه‌ساز شكل‌گيري دانشي جديد مي‌شود. پس از ارائه نظريه جديد، افراد انديشمند بسياري اقدام به نقد و بررسي دقيق نظريه مي‌كنند و با برپايي كرسي‌هاي مشخص، اين نظريه به آزمون و داوري اساتيد آن حوزه دانشي گذارده مي‌شود و پس از بحث و بررسي بسيار، راي اساتيد در زمينه نظريه جديد بيان مي‌شود؛ در صورت تاييد نظريه جديد، اين نظريه به زبان‌هاي گوناگون ترجمه مي‌شود و در قالب‌هاي مختلف در اختيار علاقه‌مندان و صاحبان خرد و دانش قرار مي‌گيرد. ضمن آنكه همه‌گونه حمايتي از نظريه‌پرداز نيز صورت مي‌گيرد.
اما در ايران، كرسي‌هاي نظريه‌پردازي، نهال نوپايي است كه با پيشنهاد مقام معظم رهبري در فضاي كشور كاشته شده است. برآيند اين پيشنهاد مبارك، تشكيل حلقه‌هاي علمي متعدد از جمله حلقه علمي فقه و اصول در پيوند با دانش‌هاي فقه، اصول، فلسفه فقه، رجال و حديث بود كه در حوزه علميه قم با مشاركت فرهيختگاني شاخص فعال گرديده است. بر اين اساس، انتظار از ايستادگان بر قله دانش‌هاي مورد اشاره اين است كه با ورود به اين صحنه در قالب ارائه نظريه، نوآوري يا نقد در دانش فقه يا دانش‌هاي پيرافقهي، به اين حركت ميمون نشاطي ويژه بخشند. البته تاكنون اقدامات مفيدي در مراكز پژوهشي سطح قم صورت گرفته است. اكنون در برخي مراكز علمي‌قم صاحبان ايده‌هاي نوين ديدگاه‌هاي خود را ارائه مي‌نمايند و پس از بررسي اوليه كرسي‌هاي نظريه‌پردازي و نقد برگزار مي‌گردد. با اين حال بايد گفت تا رسيدن به وضعيت مطلوب فاصله بسياري وجود دارد و اين مساله وظيفه عالمان و انديشمندان حوزوي را دشوارتر مي‌نمايد.
امروزه امكانات بسياري نظير تكنولوژي، سخت افزارهاي مناسب، نرم‌افزاري لازم و زمينه‌هايي نظير مراكز پژوهشي در اختيار حوزه‌هاي علميه است و به هيچ عنوان توجيه عدم وجود امكانات پذيرفته نيست؛ بنابراين بي‌توجهي به مسائل پيش گفته باعث خواهد شد تا نوعي فقه ژورناليستي و بي‌محتوي شكل گيرد كه با فقه اصيل و وحياني تفاوتي ماهوي دارد. همچنين سكوت و خودسانسوري در بيان فقه اهل بيت(ع) به بهانه‌هاي واهي، پذيرفته و صحيح نيست. در نتيجه امروزه كه فضاهاي بي‌نظيري در اختيار حوزه‌هاي علميه است؛ بايد حداكثر حسن استفاده علمي را نمود و بدين‌وسيله فقه و فقاهت را به جايگاه بلند خود نائل آورد.

 

 

 

 

شنبه 3 ارديبهشت 1390 - 13:56


*نام:
*ايميل:
نظر شما:
* اختياری

 

از اين نويسنده يا گزارشگر