سه‌شنبه 25 تير 1398 - 14:45
پر بازديدهاي اين گروه
  • موردي يافت نشد

كتاب

 

ضياء آراسته

 

نمايش‌هاي ايراني – جلد دوم / تعزيه

 

 

نمايش‌هاي ايراني – جلد دوم / تعزيه

تاليف : صادق عاشور‌ پور

چاپ و شمارگان : اول ، 1389 – 2500  نسخه

ناشر : سوره مهر وابسته به حوزه هنري سازمان تبليغات اسلامي

 

مولف كتاب پيشگفتار خود را اينگونه شروع مي‌كند كه پس از گذشت سالها از ممنوعيت اجراي تعزيه در زمان رضا شاه و بعد از تبعيد وي به جزيره موريس و آمدن پسرش محمدرضا شاه ، بخشي از سخت‌گيريهاي پدرش از ميان رفت چنانكه اين امر باعث شد  علاقه‌مندان به هنر ملي ايران ، به صرافت افتاده ، در پي رونق دوباره اين هنر مقدس برآيند از جمله كساني كه درصدد اين كار برآمد پرويز صياد بود . صادق عاشورپور در ادامه تاكيد مي‌كند كه حكومت پهلوي در باطن با اين هنر ملي و مقدس موافق نبود و قصد داشت ميان هنرمندان ايراني با فرهنگ خودي فاصله بيندازد و آنها را متمايل به فرهنگ غرب سازد . چرا كه رژيم به صورت ظاهر خود را ايراني و دوست دار ايران و فرهنگ ايراني معرفي مي‌كرد ؛ و در باطن تيشه به ريشه فرهنگ ايراني و اسلامي مي‌زد . عاشورپور ادامه مي‌دهد اما اين اقدام نمايشگران آن روزگار سبب شد تا علاقه و عشق پنهان مردم به هنر ملي و مذهبي آشكار شود و روز به روز فزوني بگيرد .

از ديدگاه نويسنده كتاب حاضر بيشتر تحقيقات ، پژوهش‌ها ،‌خطابه‌ها و سخنراني‌هاي عرضه شده  درباره تعزيه ، تكرار يك حرف ابتر و نيمه تمام بيش نيست ؛ البته با تفاوت در انشاء و شيوه نگارش ، آن هم به اين نحو كه برخي عمر اين نمايش را با استناد به كامل ابن اثير و تاريخ ابن كثير به اواسط قرن چهارم هجري يعني سال 352 رسانده‌اند ؛ عاشورپور مي‌افزايد بسياري مدعي به وجود آمدن اين نمايش در قرن هشتم هجري يعني زمان صفويان شده‌اند ؛‌ گروه سومي پيدايش اين نمايش را ادامه نمايش‌هاي قبل از اسلام ايران دانسته‌اند ،‌كه متاسفانه در اين مورد تنها به اشاره‌اي بسنده كرده‌اند ؛ گروه چهارمي هم اين نمايش را پديد آمده و تاثير پذيرفته از نمايش‌هاي مذهبي اروپا دانسته‌اند . گروه پنجمي هم هستند كه با جمع‌آوري چند بياض تعزيه ( نسخه تعزيه ) و چاپ آن در مجلدي تحت عنوان دفتر تعزيه ، كار را تمام شده فرض كرده‌اند. .

صادق عاشورپور در پايان پيشگفتار خود اميدوار است كه داعيه‌داران واقعي اين هنر ارزشمند ،‌ و مسئولان محترم امور هنري در كشور ، تدابير و اقدامات بيشتري جهت حفظ و تداوم اين نمايش مقدس ايراني اسلامي و انتقال آن به نسل‌هاي آينده بينديشند و بررونق  بيشتر اين نمايش بيش از پيش بيفزايند .

كتاب‌نمايش‌هاي ايراني / جلد دوم در يك پيشگفتار و چهارده پاره به بيان موضوعات مختلف در باب تعزيه مي‌پردازد . تعزيه چيست ؟‌ نگاهي به چند متن مكتوب جامانده از پيش از اسلام ، پيدايش تكيه و اجراي تعزيه در آن ، علماي شيعه و دسته‌گرداني و تعزيه ، سبب حضور نداشتن زن در تعزيه ، ايجاد حافظه هيجاني در تماشاگر تعزيه ، بحر طويل حارث ، شبيه مضحك ، تعزيه زنانه ، يادداشت‌هايي از ايرانيان درباره تعزيه ، مصراع در تعزيه ، چند متن تعزيه (شبيه ) نمادها و نشانه‌ها در تعزيه ( شبيه ) و همچنين تعزيه از نگاه سياحان از جمله سرفصل‌هاي اصلي كتاب نمايش‌هاي ايراني است .

صادق عاشورپور در باب معني تعزيه مي‌گويد كه تعزيت ،‌كلمه‌اي عربي و ريشه آن « عزي » فعل ثلاثي مجرد است . اين فعل ،‌ ( كلمه ) به باب تفعيل برده شده و بر وزن تفعله ،‌ مصدر آن تعزيه گرديده است ، و معناي لغوي زير را دارد : تعزيه ، تعزيت (‌به فتح ت و كسر ز و فتح ي ) تسلي دادن ،‌ تسليت گفتن ، مصيبت ديده را صبر و شكيبايي دادن . اين نمايش ايراني ، بازنمايي مصيبت و شهادت امام حسين ( ع ) و ياران ايشان است كه قالب آن برگرفته از نمايش‌هاي ايراني پيش از اسلام چون سوگ سياوش ، يادگار زريران و ... است و محتواي آن داستان واقعه جانگداز از سال 61 هجري قمري در صحراي كربلا است . در پاره يكم كتاب نقل‌قولي از دكتر جلال ستاري با اين مضون بيان مي‌شود : " بنا به قولي مشهور ، تعزيه وقتي پا به عرصه وجود نهاد كه شاه اسماعيل صفوي ،‌ مذهب شيعه اثني عشري را دين رسمي كشور اعلام كرد ، معتقدان هنگامي مي‌توانستند شبيه‌گرداني كنند كه خود را مصون از تعرض بدخواهان و معاندان بدانند ، و البته رسميت يافتن دين بدانان چنين اطمينان و ضمانتي مي‌داد . "

كاني آو ( چشمه آب ) تعزيه كردي ، سوگ سياوش ، باور به دوگانگي ، اناهيت موكل آب ،  اياتگار زريران ( يادگار زريران ) ، نمادها و نشانه‌ها در متن‌هاي مذكور ، و همچنين پيدايش تكيه و اجراي تعزيه در آن ، سكو و پيدايش آن در تعزيه و پيداش لباس و معني رنگ‌هاي آن در تعزيه از جمله مباحث كتاب نمايش‌هاي ايراني است كه در پاره‌هاي دوم و سوم كتاب مورد بررسي قرار مي‌گيرند . مولف در پاره سوم كتاب تاكيد مي‌كند كه يكي از شاخصه‌هايي كه در ديد اول در اجراي هر نمايش ( تعزيه ) جلب توجه و نظر مي‌نمايد ، رنگ لباس در تن مجريان اين نمايش مقدس است . لباس‌هايي به رنگ سرخ ، سبز ، سفيد ، سياه و زرد . همانگونه كه دانسته شد كه تعزيه از كجا و چگونه بوده مي‌بايست كه براي پيدايش لباس و سير تكاملي آن در تعزيه نيز به همان منشاء پيدايش تعزيه چشم انداخته شود  و آنچه كه مدنظر است را از آنجا دنبال و جستجو كرد .

علماي شيعه و دسته‌گرداني و تعزيه ، فتواهاي مراجع عظام در موضوع عزاداري ( تعزيه ) ، حسين ( ع ) در تاريخ و مذهب ، مقايسه سوگ‌نامه سياوش ، شهادت نامه حسين ( ع ) ،‌ سبب حضور نداشتن زن در تعزيه ، تعزيه ؛ نمايش يا تئاتر و همچنين آيا تعزيه همان تئاتر اپيك است توسط صادق عاشورپور در ادامه مطالب در پاره‌هاي چهارم و پنجم كتاب نمايش‌هاي ايراني مورد بررسي و كنكاش نظر قرار مي‌گيرد . در ابتداي پاره پنجم نويسنده سوال مهمي را با اين مضمون مطرح مي‌كند كه براستي سبب حضور نداشتن زن در تعزيه چيست ؟‌و چرا چنين موجودي كه نيمي از جمعيت بشر است ، و در حقيقت با وجود او مرد كامل مي‌شود ، در اين نمايش مقدس و منقح جايي ندارد ؟  صادق عاشورپور در پاسخ اين سوال مهم به دلايل تاريخي و تكنيكي اشاره مي‌كند . در اين بخش عاشورپور نتيجه‌گيري مي‌كند كه حضور نداشتن زن در تعزيه بعد از اسلام ، به دليل منع مذهبي آن نبوده است ؛ بلكه وسيله‌اي براي گريز از رئاليزم و ناتوراليزم تخديرگرايانه بوده ست ؛ چنانكه استفاده‌هاي نمادين از ابزار و وسايل صحنه .

مطالب كتاب حاضر با طرح موضوعاتي همچون ايجاد حافظه هيجاني در تعزيه ، فاصله‌گذاري تعزيه ، چند متن شبيه مضحك ، تعزيه سيار ، گوشه در تعزيه ، مبدع گوشه در تعزيه ، بهر مطول در تعزيه ، بحر طويل شمر و حضرت عباس ( ع ) ، بحر طويل حارث ، تعزيه زنانه ، مونس‌الدوله (نديمه دربار ) ، ‌ يادداشت‌هايي از ايرانيان درباره تعزيه ، مصراع در تعزيه ، گريز در تعزيه ، نويسندگان تعزيه‌نامه‌ها ، سبب ماندگاري تعزيه ، خواندن نسخ تعزيه و چند متن تعزيه ( شبيه ) از پاره شش تا دوازده كتاب نمايش‌هاي ايراني ادامه پيدا مي‌كند . در ذيل عنوان يادداشت‌هايي از ايرانيان درباره تعزيه به ديدگاه‌هاي گوناگوني درباره اين هنر اشاره مي‌شود ؛‌ از جمله اين افراد محمدعلي جمالزاده ؛ نويسنده است : "  تعزيه در سراسر مملكت ، ساليان بسيار ، و شايد بتوان گفت چند قرن ، مرسوم بوده و عموم هموطنان ما از مرد و زن و بچه ، و صنيع و شهرنشين و روستايي و ايلياتي به آن علقه بسيار داشته‌اند . و من كه جمال‌زاده هستم خوب به خاطر دارم كه هفتاد سال هشتاد سال پيش از اين ، حتي از طرف مظفرالدين شاه قاجار درتهران در تكيه دولت كه در قست جنوبي شمس‌العماره با آهن ساخته شده بود ، تعزيه برپا شد ؛‌ و هجوم مردم ، خاصه جماعت زنان به اندازه‌اي بود كه گاهي دو سه نفر خفه مي‌شدند . "

پاره دوازدهم كتاب نمايش‌هاي ايراني تعزيه جوانمرد قصاب ، تعزيه ورود اسيران به شهر كوفه ، تعزيه به چاه انداختن يوسف و همچنين تعزيه شهادت حضرت ابوالفضل عباس ( ع ) را بعنوان چند متن تعزيه (‌شبيه ) معرفي و مورد بررسي قرار مي‌دهد . در پاره سيزدهم كتاب به بحث بسيار مهم نمادها و نشانه‌هاي غيرقابل رويت در تعزيه ( شبيه ) همچنين علل گزينش ده روز اول محرم براي نبرد ، ‌رمزي ديگر در پس اين گزينش پرداخته مي‌شود . اسب در تعزيه ، كبوتران نشسته بر گرده ذولجناح خونين ، خون ، آب ، نخل ، مشك ، كفن ، رودخانه ، سكو در تعزيه ، نقاب ، پر ، چتر ، شير ، كاه‌افشاني ، طبل ، شيپور ( كرنا ) ، سنج ، صندلي ، شتر ، زنگ شتر و همچنين ايلچي فرنگي از موارد بحث و بررسي در اين پاره از كتاب مي‌باشند . از ديدگاه نويسنده كتاب از نظر نمادشناسي در تعزيه ، نمادها و نشانه‌هاي فراواني به كار رفته است ،‌كه بي شك اين نمادها پيش  از آنكه خواستگاهي اسلامي داشته باشند ، ريشه‌اي ايراني و پذيرفته شده در فرهنگ اسلامي شيعي دارند ، كه در طي قرن‌ها عمر ، شبيه با آن همراه بوده است ؛ و جدا كردن آنها از تعزيه امري غيرممكن وحتي محال به نظر مي‌آيد . چرا كه اين نمادها و نشانه‌ها امروزه به جزيي جدايي ناپذير و عاملي اصلي در شبيه بدل گرديده و در اجراء ، زيبايي آن را بيش از حد افزايش داده است و مي‌دهد ؛ كه البته ،‌ اين مستلزم آنست كه گروه تا چه حد شناخت و قدرت استفاده از اين نمادها را داشته باشند .

تعزيه از نگاه سياحان فرنگي پاره چهاردهم و پاياني كتاب نمايش‌هاي ايراني است . در اين پاره نگاه و ديد چند سياح فرنگي به تعزيه و فرهنگ مردم ايران زمين در نحوه اجراي آن پرداخته مي‌شود . ديالافوآ دراينباره مي‌گويد : "‌ در روزهاي حزن‌انگيز محرم ، مردم سرگذشت اندوه‌ناك شهداء را مي شنوند و نسبت به سني‌ها كه مرتكب قتل اولاد پيغمبر شده‌اند ،‌ اظهار تنفر مي‌كنند و به آنها لعنت مي‌فرستند . در قزوين مانند تهران ، محل مخصوصي براي نمايش نيست ؛ تماشاچيان روي پاشنه پا دايره‌وار بر زمين مي‌نشينند ، زنان با روهاي پوشيده در يك طرف جا گرفته و مردان  در طرف ديگر . در وسط دايره هم فضايي براي نمايش‌دهندگان موجود است . "

نمايش‌هاي ايراني / تعزيه ( جلد دوم ) نوشته صادق عاشور پور در چاپ اول خود با شمارگان 2500 نسخه و با قيمت 10700تومان توسط انتشارات سوره مهر وابسته به حوزه هنري سازمان تبليغات اسلامي انتشار يافته است .

 

 

 

 

شنبه 3 ارديبهشت 1390 - 13:48


*نام:
*ايميل:
نظر شما:
* اختياری