چهارشنبه 7 تير 1396 - 1:28
پر بازديدهاي اين گروه
  • موردي يافت نشد

مقاله

 

نيما نوربخش

 

شهر خانه ها و بقعه هاي تاريخي

 

نگاهي به معماري بناهاي تاريخي کاشان


1-تپه‌هاي باستاني سيلک

پس از فرو نشستن آب درياچه‌ي مرکزي و خشک شدن تدريجي آن ساکنان اطراف آن مجبور شدند نواحي حاصل‌خيزي مانند اطراف فين که همان منطقه‌ي سيلک باشد را جهت زندگي کردن و سکونت اختيار کنند. ولي اين پيشينه تا پيش از شصت سال قبل هم چنان ناشناخته بود تا اين که براساس بررسي‌هاي علمي پروفسور گريشمن در سال 1311 شمسي قدمت آثار به جا مانده در اين تپه‌ها به هزاره‌ي پنجم تا اول قبل از ميلاد منسوب شد.

2- باغ فين

بناي اوليه باغ فين به قبل از اسلام و با تمدن سيلک پيوند خورده است. اين بنا بر اثر زلزله‌اي که در سال 982 هجري قمري روي داد، به کلي ويران شد که به دستور شاه عباس صفوي بعد از سال 1000 هجري قمري باغي در مکان فعلي که در حقيقت قسمتي از باغ قديمي بود ساخته شده تا مراسم تاج‌گذاري رسمي در آن برگزار شود. بناي «خلوت کريم‌خاني» به دستور کريم‌خان به آن اضافه شد.

ولي با زلزله‌ي سال 1192 هجري قمري آسيب کلي ديد. در سال 1200 هجري قمري به دستور فتحعلي شاه قاجار مورد مرمت قرار گرفت. با تبعيد اميرکبير و سپس شهادت آن رادمرد در اين باغ، اين آباداني رو به ويراني نهاد.

3ـ مدرسه‌ي آقا بزرگ

ساختمان اين مدرسه مربوط به دوره‌ي قاجاريه است که با سرمايه‌ي شخصي به نام حاج محمد تقي خانبان طي سال‌هاي 1250 تا 1260 هجري قمري جهت استفاده‌ي نماز جماعت و درس و بحث داماد خود ملا مهدي نراقي دوم، برادر احمد نراقي ملقب به آقا بزرگ بنا شده و بدين نام معروف شده است. معمار اين بنا شخصي به نام استاد حاج شعبان بوده است. تمامي بنا از جمله گنبد اين مدرسه که جزو بزرگ‌ترين گنبدهاي آجري است با آجر ساخته شده است.

4-مجموعه‌ي تاريخي بازار

يکي از اهم آثار تاريخي و ديدني کاشان، مجموعه‌ي بازار است. قدمت بازار را مربوط به دوران سلجوقي مي‌دانند. لکن دوران اوج رواج بازار مربوط به زمان صفويه و به خصوص دوران شاه عباس اول است. غالب سياحان و جهانگرداني که در عصر صفويه و هم‌چنين قاجاريه به ايران آمده و از کاشان هم ديدار کرده‌اند. عظمت و شکوه و روايي بازار کاشان را ستايش کرده‌اند.

5ـ مدرسه‌ي امام خميني (ره)

اين مدرسه به دستور فتحعلي شاه قاجار در سال‌هاي 1221 تا 1229 هجري قمري و توسط معماري به نام محمد شفيع ساخته شده است. اين مدرسه به سبک معماري چهارباغ و صدر اصفهان ساخته شده و در جنب مجموعه بازار کاشان بنا شده است.

6ـ مجموعه‌ي امين‌الدوله

اين بنا که در يکي از نقاط مرکزي بازار (ميانچال) قرار دارد متعلق به دوره‌ي قاجاريه است که به دستور يکي از رجال نام‌دار عصر قاجاريه به نام فرخ‌خان غفاري ملقب به امين‌الدوله و يا معماري استاد علي مريم در اواخر قرن سيزدهم هجري قمري (1285) ساخته شده است.

7ـ مسجد و ميدان ميرعماد (سنگ)

بناي اوليه مسجد ميرعماد مربوط است به قرون ششم و هفتم هجري قمري و مويد اين مطلب محراب گران‌بهايي است که براي اين مسجد در سال 623 هجري قمري توسط يکي از هنرمندان کاشاني از خاندان معروف ابوطاهر و با هنرمندي حسن بن عربشاه ساخته شده و هم اکنون در موزه‌ي برلن نگه‌داري مي‌شود.

8ـ مسجد جامع

اين بنا مربوط به قرن‌هاي اوليه‌ي اسلامي است و از ديگر بناهاي تاريخي کاشان داراي قدمت بيشتري است. اين بنا داراي مناره‌اي آجري زيبايي است که داراي کتيبه‌ي آجري به خط کوفي و به تاريخ 266 هجري قمري است که نشان دهنده‌ي اهميت و اعتبار مسجد در دوره‌ي سلجوقيان مي‌باشد.

9ـ خانه تاريخي طباطبايي

اين خانه‌ي باشکوه به خاطر اين که سنگ بناي اين خانه را شخصي به نام حاج سيد جعفر طباطبايي نطنزي بنا نهاده است به خانه‌ي طباطبايي موسوم و مشهور شده است. اين خانه در زميني به مساحت 4730 متر مربع و در حدود 1250 هجري قمري با مهارت و هنرمندي معمار معروف کاشاني استاد علي مريم احداث شده است.

اين خانه در نزديكي خانه تاريخي بروجردي و در جوار بقعه مباركه امامزاده سلطان امير احمد(ع) - كه اين بقعه نيز از آثار هنري قرن نهم و دهم مي باشد-  قرار داشته و مشتمل بر چهار صحن و حياط مي باشد كه حياط مركزي متعلق به قسمت بيروني و دو حياط متعلق به اندروني و يك حياط متعلق به خدمه بوده است.

قسمت اندروني خانه شامل اتاق پنج دري ساده در مركز و دو حياط در دو طرف آن و داراي سرداب هائي كه بادگيرها هوا را در آن جريان مي دهند، كه اين قسمت محل سكونت خانواده مرحوم طباطبائي بوده است.

حياط ضلع شمال غربي بزرگتر و تعداد اتاق هاي آن بيشتر مي باشد و داراي سرسراي پذيرائي مجزائي است. در زيرقسمت اندروني مخصوصا اتاق مركزي، سرداب بزرگي قرار دارد كه داراي مشخصات منحصر به فردي به علل مختلفي است، از جمله: وجود بادگير، سقف ضربي، نوع مصالح به كار رفته در بدنه، دو جداره بودن بدنه، وجود حوضي كه قبلا در مركز سرداب بوده، اختلاف ارتفاع با سطح كوچه (حدود 8 تا 10 متر)، نسيم خنكي كه از سطح حوض حياط مركزي وارد زيرزمين مي شود؛ همه اين عوامل باعث شده تا به خصوص در فصل تابستان 15 تا 20 درجه اختلاف دما بين زيرزمين و بيرون آن مشاهده شود.

قسمت بيروني شامل تالار بزرگ(شاه نشين) در مركز با نورگيرها و پنجره هاي مشبك رنگي و پنجره هاي كناري دو جداره كه عمودي باز و بسته مي شود. اين اتاق داراي تزئينات نقاشي و آئينه كاري و گچ بري هاي جالب از جمله پنجره هاي مشبك گچي است كه همچون پارچه توري ظريفي به نظر مي رسد. در دو طرف اتاق شاه نشين اتاق هاي گوشواره بنا شده است در جلوي اتاق شاه نشين، ايواني با آئينه كاري و گچ بري هاي جالب ديده مي شود.

در طرفين تالار بزرگ دو حياط خلوت و نورگير به صورت قرينه يكديگر احداث شده اند كه داراي تابلوهاي بديع نقاشي مي باشند و از نفايس آثار هنري اين ديار به شمار مي آيند.

 اسناد و قرائن نشان مي دهد كه هنرمند بزرگ و نقاشباشي دربار ناصر الدين شاه قاجار يعني ميرزا ابوالحسن غفاري كاشاني ملقب به صنيع الملك با مالك خانه دوستي نزديك و مراوده خانوادگي داشته است. لذا به احترام دوستي كه با مرحوم طباطبائي داشته در اجراي گچ بري ها و ترسيم نقاشي هاي اين خانه نظارت کرده است، و اين مسئله ارزش و اعتبار تزئينات خانه طباطبائي را افزايش مي دهد.

حياط خدمه شامل اتاقهاي خدمه، زيرزمين خدمه، آشپزخانه و اصطبل زمستاني و تابستاني مي باشد كه تعدادي از اتاق هاي خدمه از بين رفته است.

آب خانه از دو رشته قنات دولت آباد و نصر آباد تامين مي گرديده است. خانه طباطبائي داراي 5 درب ورودي مي باشد كه ورودي اصلي به دو ورودي اندروني و بيروني در قسمت هشتي تقسيم مي گردد. علت پيچ و خم هاي راهروهاي ورودي جهت شكستن اختلاف ارتفاع و نداشتن ديد مستقيم است.

لازم به توضيح است كه خانه مسكوني و زادگاه شادروان «سپيده كاشاني» - شاعر بزرگ معاصر- نيز در مجاورت خانه تاريخي طباطبائي و در جنوب آن قرار دارد.

10ـ خانه‌ي تاريخي بروجردي‌ها

اين خانه توسط بازرگاني به نام حاج سيد حسن نطنزي در جواني سال 1275 هجري قمري در دوره‌ي قاجاريه ساخته شده است. چون صاحب خانه مال‌التجاره خود را از بروجرد وارد مي‌کرده لذا به حاج آقا حسن بروجردي مشهور شده و خانه‌اي هم که متعلق به وي بوده است به خانه‌ي بروجرودي ها موسوم شده است. معمار اين خانه نيز استاد علي مريم بوده است.

اين خانه در محل سلطان امير احمد كاشان در خيابان علوي واقع بوده و شامل دو قسمت بيروني و اندروني است و محلي كه فعلا در معرض ديد عموم قرار دارد، قسمت بيروني اين خانه است.

 در بدو ورود به خانه وارد هشتي ورودي خانه مي شويم كه درب ورود به قسمت اندروني خانه هم در اين هشتي قرار گرفته است، پس از آن از راهروي نسبتا طولاني و شيبدار گذشته و وارد حياط مي شويم، در كنار اين راهرو ايوان شمالي خانه قرار دارد، در قسمت شمالي ايوان يكي پنج دري واقع است كه محل پذيرائي مهمانان بوده و دو طرف آن دو اطاق بهار خواب قرار دارد كه به علت نور مناسب و گرماي زياد، بيشتر در زمستان مورد استفاده قرار مي گرفته است.

 ديوار بيروني اطاقهاي اين ايوان و نيز داخل اطاق پنج دري با گچ بري هاي بسيار ظريف با طرح گل و مرغ زينت يافته است. در داخل حياط يك حوض بزرگ و باغچه هاي وسيع دراطراف آن قراردارد.

 در قسمت شمال شرقي، مطبخ (آشپزخانه) قرار گرفته، در قسمت شرقي بنا اتاق ها و ايوان هاي سرپوشيده اي به چشم مي خورد كه درجلو ايوان ها پله هائي جهت رفتن به سرداب ها (زيرزمين ها) ساخته شده است، اين سرداب ها در جبهه هاي مختلف بنا واقع است كه به وسيله بادگيرهائي بلند هواي آنها تهويه وخنك شده و قابل استفاده در هواي گرم تابستان بوده است.

در روبرو يعني در قسمت جنوبي بنا، تالار سرپوشيده اي به چشم مي خورد كه بر پيشاني آن مي توان هنرنمائي استادكار ايراني را نظاره گر بود، به طوري كه منافذ مشبكي كه جهت تهويه هواي تالار در اين قسمت تعبيه گرديده و با گچ بري جالب و ديدني تزيين يافته است.

 در بام تالار نيز نورگيرها و بادگيرهاي فوق العاده جالب و منحصر به فرد خود نمايي مي کند كه از نظر طرح و اجرا در زمره آثار بديع معماري سنتي به شمار مي آيد.

تالار بزرگ سر پوشيده كه محل برگزاري اعياد و مراسم سوگواري بوده است شامل يك ايوان كه داراي سقف بلندي است در جلو و يك قسمت شاه نشين در انتهاي تالار كه از قسمت هاي ديگر مرتفع تر بوده و داراي تزئينات خاصي است و نيز تالارهايي در دو طبقه در دو طرف آن ديده مي شود. سقف تالار با طرح بسيار زيبايي گچ بري و مقرنس كاري و رنگ آميزي گرديده است.

 سقف ها و بدنه داخلي سرپوشيده و تالارهاي جنبي آن با نقوش گل و مرغ و شكارگاه و حيوانات گچ بري و يا نقاشي و يا با خط خوش تزيين يافته اند. نقاشي هاي اين بنا در شيوه هاي متنوع و با رنگ و روغن و آبرنگ و زير نظر هنرمند نامدار نقاشي ايران در دوره قاجاريه مرحوم ميرزا محمد خان غفاري كاشاني ملقب به «كمال الملك» ترسيم گرديده است و طرح هاي گچ بري اين خانه نيز با نظارت اين استاد بزرگ تهيه و به انجام رسيده است.

 با توجه به گچ بري هاي قسمتهاي مختلف اين خانه، به خصوص پنجره هاي مشبك گچي داخل اطاق بزرگ كه ازكمال ظرافت به پارچه توري شباهت دارد به مرتبه ذوق و هنر اين هنرمند ايراني و ديگر استادكاران و معمار اين خانه واقف مي گرديم.

جالب است بدانيم كه مرحوم حاج آقا حسن بروجردي براي فرزندش سيد مهدي از دختر مرحوم حاج سيد جعفر طباطبائي خواستگاري مي نمايد و خانواده طباطبائي شرط موافقت با ازدواج را ساخت خانه اي آبرومند و درخور شان عروس خانم قرار مي دهند و به همين خاطر حاج آقا حسن از همان معماري كه خانه طباطبائي را ساخته دعوت مي كند كه اين خانه را بسازد.

11ـ خانه‌ي تاريخي عباسي‌ها

اين مجموعه در سال 1252 هجري قمري به وسيله‌ي مرحوم حاج محمد ابراهيم يکي از تجار خوشنام کاشان ساخته شده است که از لحاظ طرح معماري و تزئينات و استفاده از فضاها و حجم‌ها  بسيار غني و از نظر معماري سنتي در نوع خود منحصر به فرد است.

اين بنا به تحقيق و طبق نظر نخبه‌ترين کارشناسان معماري ـ جزو برجسته‌ترين آثار معماري اسلامي و يکي از نامزدهاي دريافت جايزه بهترين‌ بناهاي مسکوني ايران اسلامي است.

 

12ـ قلعه‌ي جلالي و حصار سلجوقي

اين دژ تسخيرناپذير دوره‌ي سلجوقي در اواسط قرن پنجم هجري قمري به همت يکي از رجال نام‌دار و سخاوتمند در دولت سلجوقيان به نام خواجه مجد‌الدين ابوالقاسم کاشاني ساخته شده است و اسناد معتبر تاريخي نشان مي‌دهد که اين دژ بلند و مستحکم  چند بار اهالي کاشان را از گزند حملات سخت لشکريان مهاجم و از قتل عام‌ هاي وحشيانه و غارت عمومي نجات داده است.

13ـ بقعه امامزاده هارون‌ بن موسي (ع)

 اين بقعه مدفن امام‌زاده هارون بن موسي (ع) است. نقل شده هنگامي که حضرت ابوالفضل (ع) در کربلا شهيد شد يکي از دستان حضرت را در اين محل دفن کرده‌اند و اين محل مشهور به «پنجه‌شاه» و پس از شهادت حضرت هارون‌بن موسي (ع) وي را در اين محل دفن کردند.

اين بقعه در خيابان باباافضل واقع و مربوط به دوران صفوي مي باشد. اين مجموعه داراي بارگاه و رواق كاشي كاري و سقف هاي آينه كاري شده و گنبد مخروطي شكل و مناره آجري كه در كنار سردر صحن زيارتگاه قرار دارد، و نيز صحن و غرفه هاي اطراف آن و نيز ضريح چوبي مي باشد.

 در كنار رواق اصلي محلي است كه مجسمه يكدست كه توسط ميرزا ابوالحسن غفاري كاشاني ملقب به صنيع الملك ساخته شده است، نگهداري مي شود.

در كنار اين بقعه مقبره اي است كه آرامگاه چند تن از عالمان و دانشمندان معاصر كاشان از جمله آيت الله ملا عبدالرسول مدني و فرزند ايشان مرجع و فقيه عالي مقام آيت الله العظمي آقا رضا مدني كاشاني در آن قرار دارد.

14ـ بقعه حبيب بن موسي (ع)

قدمت اين بقعه مربوط به دوران سلجوقي است. محراب کاشي نفيسي که در اواسط قرن هفتم توسط هنرمندان خاندان ابوطاهر کاشاني براي اين بقعه ساخته شده است در موزه‌ي دوران اسلامي تهران نگه‌داري مي‌شود.

اين بقعه درخيابان امام خميني واقع و از زيارتگاه هاي معتبر به شمار مي آيد. در زمان صفويه به خصوص شاه عباس اول به علت اين كه دودمان صفويه را از اولاد اين امامزاده مي دانست، به اين بقعه توجه خاصي مي شد.

 طبق وصيت شاه عباس اول او را در اين بارگاه دفن كردند كه مدفن او در كنار رواق، به وسيله سنگ بزرگي مشخص مي باشد. اين بقعه داراي صحن زيبائي است كه مدفن يكي از علماء معمار كاشان يعني مرحوم آيت الله مير سيد علي يثربي در آن قرار دارد.

15ـ خانه‌ تاريخي آل ياسين

اين خانه متعلق به مرحوم حاج سيد محمد تقي مشهدي است که در زمان محمد شاه قاجار ساخته شده است و به صورت موروثي در اختيار آقا نظام‌الدين مجتهد کاشاني (آل ياسين) اولين نمايند‌ي مردم کاشان در مجلس شوراي ملي بعد از نهضت مشروطه قرار ‌گرفت.

16ـ بقعه امام زاده (شاهزاده) ابراهيم (ع)

اين بنا منسوب به دوران قاجار و مدفن يکي از فرزندان امام موسي بن جعفر (ع) است. بناي اوليه توسط يکي از زنان اهل فين به نام «خاله بيگم» برپا گشته و ديگران در مرمت آن کوشيده‌اند.

اين بنا در نزديكي فين و در غرب جاده كاشان – فين و با فاصله چند صد متري آن واقع است. اين بنا داراي گنبد كاشي فيروزه اي با گلدسته مرتفع كاشي كاري و صحني وسيع با درختان سرو كهنسال، ايوان و رواقهاي ديدني با گچ بري و آيينه كاري و نيز نقاشي مذهبي است كه بر سقف اصلي حرم (بالاي ضريح) قابهاي تزييني ديده مي شود.

 ايوان آيينه كاري، آبنماي مستطيل شكل 30 در 5 متر، به كارگيري هنر قرينه سازي، استفاده از تزئينات آيينه كاري و نقاشي بر سقف مسطح ايوان صحن شمالي (شامل 45 قاب بيضي شكل گچي كه وسط آن آينه كاري و اطراف آن نقاشي شده) و نيز ديواره ايوان، گنبد مخروطي دو پوششه با كاشي كاري زيبا و با اسماء متبركه «الله» و «علي» از تزيينات بي نظير اين مجموعه هستند.

17ـ بقعه‌ي ابولولو

اين مقبره در شرق جاده كاشان – فين مي باشد. اين بنا منسوب به دوره ايلخاني و مربوط به قرون هفتم و هشتم قمري است. به گفته برخي از مولفين اسلامي، ابولولو معروف به بابا شجاع الدين خليفه دوم مسلمين را به قتل رسانيده است.

رواق اصلي بنا با سقف گنبدي شكل، داراي گنبد زيباي دو پوششه مخروطي شكل و در دو طرف ايوان اصلي دو غرفه وجود دارد كه در داخل يكي از غرفه ها مقبره سيد عزالدين از فرزندان امام سجاد (ع) و داراي سنگ تاريخ بسيار زيبائي است.

18ـ بقعه‌ي ملا محسن فيض

اين بنا متعلق به ملا محسن فيض کاشاني از بزرگ‌ترين علماي اسلامي قرن يازدهم هجري قمري است که در قرن 13 قمري به تقاضاي ابونصر فتح الله خان شيباني شاعر بزرگ عصر قاجار توسط فرهاد ميرزاي قاجار احداث شده است.

19ـ مقبره‌ي محتشم کاشاني

مقبره‌ي اين شاعر بزرگ مرثيه‌سراي ايران که در سال 996 هجري قمري وفات يافت و در کنار خانه‌ي مسکوني خود به خاک سپرده شد. در خيابان محتشم کاشان واقع است.

 

 

سه‌شنبه 30 فروردين 1390 - 9:21


*نام:
*ايميل:
نظر شما:
* اختياری