سه‌شنبه 2 آبان 1396 - 1:55
پر بازديدهاي اين گروه
  • موردي يافت نشد

مقاله

 

نيما نوربخش

 

ميداني زيبا و کهن

 

نگاهي به معماري ميدان نقش جهان اصفهان


ميدان نقش جهان يا ميدان امام، مجموعه ي بزرگي از ساختمان هاي دوره ي صفوي در شهر اصفهان است.

تاريخچه:

پيش از آن که شهر اصفهان به عنوان پايتخت ايران در دوران صفوي برگزيده شود در اين ميدان باغي گسترده وجود داشته است به نام «نقش جهان» و در کتاب تاريخ عالم آراي عباسي، ذکري از ميدان نقش جهان آمده است. به هر حال پيش از احداث ميدان به شکل فعلي، حداقل بخشي از باغ نقش جهان به نام ميدان معروف بوده است.

منابع گوناگوني ديگر، بنا به شکل فعلي را در دوره ي سلطنت شاه عباس اول و به سال 1011 هجري قمري مربوط دانسته اند. ولي به هر حال در سال 1004 هجري قمري، جايگاهي به نام ميدان نقش جهان در بخشي از باغ وجود داشته است.

ابنيه ي پيراموني:

در پيرامون ميدان، مشهورترين و عظيم ترين بناهاي تاريخي اصفهان مانند مسجد امام يا مسجد جامع عباسي (در ضلع جنوبي) مسجد شيخ لطف ا... (در ضلع شرقي)، عمارت عالي قاپو (ضلع غربي) و سر در بازار قيصريه (ضلع شمالي) ساخته شده است. اطراف ميدان را چهار بازار بزرگ احاطه کرده است. عايدات چهار بازار اطراف ميدان، در سال 1017 قمري وقف چهارده معصوم شده است.

غير از ابنيه اي که اکنون موجودند بناهاي ديگري نيز در ميدان نقش جهان وجود داشته که به تدريج کاربرد خود را از دست داده و از ميان رفته اند. عمارت ساعت (که به کلي تخريب و بناي مسجد شيخ لطف الله به جاي آن ساخته شد)، سرستون هاي مرمرين که احتمالا از تخت جمشيد شيراز به اصفهان آمده بودند. (يکي به چهلستون و ديگري به موزه ايران باستان تهران منتقل شدند)، 110 عراده توپ اسپانيايي غنيمت فتح جزيره ي هرمز به وسيله ي امامقلي خان و ميله قپق به ارتفاع چهل متر در مرکز ميدان (که امروزه به کلي از بين رفته است) از آن جمله اند.

مسجد امام: در طي دوران صفوي ساخته شده و از بناهاي مهم معماري اسلامي ايران به شمار مي رود. اين بنا شاهکاري جاويدان از معماري، کاشي کاري و نجاري در قرن يازدهم هجري قمري است.

ساخت اين مسجد که در ضلع جنوبي ميدان امام قرار دارد در سال 1020 هجري قمري به فرمان شاه عباس اول در بيست و چهارمين سال حکومت وي شروع شد و تزئينات و الحاقات آن در دوره ي جانشينان او به اتمام رسيده است.

معمار آن استاد علي اکبر اصفهاني و ناظر ساختمان محب علي بيک ا... بوده اند خوشنويساني چون علي رضا عباسي، عيدالباقي تبريزي، محمدرضا امامي، محمد صالح امامي در آن کتيبه نگاري کرده اند.

اين بنا نمايان گر اوج يک هزار سال مسجد سازي ايراني است. سنت هاي شکل دهي، آرمان ها، شعائر و مفاهيم ديني، نقشه که از انواع قديم تر و ساده تر به آرامي کمال يافته، عناصر بزرگ ساختماني و تزئينات، همه در اين مسجد با عظمت و شکوهي که آن را در شمار بزرگ ترين بناهاي جهان قرار داده تحقق و يگانگي يافته است.

عمارت عالي قاپو: عالي قاپو به ترکي به معني «دروازه عالي» ساختماني است که در واقع درب ورودي دولتخانه ي صفوي بوده است و در ابتدا شکلي ساده داشت و در اصل ساختماني متعلق به دوره ي تيموري بوده است. به مرور زمان و در طول سلطنت شاه عباس، طبقاتي به آن افزوده شد و در زمان شاه عباس دوم نيز ايوان ستون دار به آن اضافه شد.

 اين بنا در ضلع غربي ميدان و روبروي مسجد شيخ لطف ا... واقع شده است. ارتفاع آن 48 متر است و 7 طبقه دارد که با راه پله هاي مارپيچي مي توان به آن رسيد. آن چه عالي قاپو را در شمار آثار باشکوه و بسيار نفيس قرار داده است، مينياتورهاي هنرمند معروف رضا عباسي و گچ بري هاي آخرين طبقه بنا است که تالار آن به «اتاق موسيقي»يا «اتاق صوت» نيز معروف است.

مسجد شيخ لطف ا....: اين مسجد که در 1602- 1619 ميلادي ساخته شده، يکي از مسجدهاي تاريخي و شناخته شده شهر اصفهان است. اين مسجد شاهکاري از معماري و کاشي کاري قرن يازدهم هجري قمري است که به فرمان شاه عباس اول در مدت هجده سال بنا شده و معمار و بناي مسجد استاد محمدرضا اصفهاني بوده است. تزئينات کاشي کاري آن در داخل ازاره ها به بالا همه از کاشي هاي معرق پوشيده شده است. باستان شناسان خارجي در مورد عظمت معماري اين مسجد گفته اند:

«به سختي مي توان اين بنا را محصول دست بشر دانست.» شماري از کاشي کاري هاي معرق درون و بيرون گنبد و کتيبه هاي خط ثلث آن به خط علي رضا تبريزي عباسي است.

اين مسجد به علت اين که مناره و شبستان ورودي (حياط) ندارد و همچنين ورودي آن پله مي خورد متمايز از ساير مساجد مي باشد.

سردر قيصريه: اين سردر را قيصريه مي نامند از آن جهت که آن را از روي نمونه ي يکي از بناهاي شهر قيصريه در آسياي صغير (ترکيه امروزي) ساخته اند.

سردري عالي با تزئينات آجري چيني. نقاشي هاي موجود در سر در شامل تصوير جنگ با ازبکان، تصاويري از زنان و مردان اروپايي، دولچکي کاشي کاري که صحيح و سالم است و تصوير تير اندازي را با سر انسان و تنه ببر يا شير و دم اژدها نشان مي دهد و مي تواند همواره نشانه ي مخصوص شناسايي اين شهر افسانه ايي دنيا باشد.

ساختمان آن در زمان شاه عباس اول به اتمام رسيده است و معمار آن استاد علي اکبر اصفهاني بوده است. سردر بناي عظيم قيصريه مهم ترين و با عظمت ترين دروازه ورودي شهر صفوي اصفهان بوده که از طريق بازار بزرگ قيصريه قسمت اصفهان جديد را به شهر سلجوقي (ميدان کهنه آن روزگار) متصل مي کرده است.

بر سردر چند تابلوي نقاشي مشاهده مي شود که برخي از آن ها اروپايي هاي مقيم دربار اصفهان در آن روزگار را نشان مي دهد. تابلوي ديگر نيز شکارگاه سلطنتي است. متاسفانه اين نقاشي ها که اثر رضا عباسي است به علت مجاورت با هواي آزاد و برودت و گرماي هوا آسيب فراوان ديده اند.

اين ميدان در سده ي يازدهم هجري قمري (سده هفدهم ميلادي) يکي از بزرگ ترين ميدان هاي جهان بوده است و در دوره ي شاه عباس و جانشينان او محل بازي چوگان، رژه ي ارتش، چراغاني و محل نمايش هاي گوناگون بوده است.

 دو دروازه ي سنگي چوگان از آن دوره هنوز در ميدان باقي است که از انجام ورزش چوگان در آن دوره حکايت مي کند. اين ميدان هم چنين محل برگزاري جعبه بازارهاي عظيم بوده است. يکي از اولين مراسم رسمي که در اين ميدان برگزار شده است بازگشت پيروزمندانه ي امامقلي خان از فتح جزيره ي هرمز به پايتخت (اصفهان) بوده است.

اهميت: شرح مفصل اين ميدان را جهان گردان نامدار اروپايي مانند شواليه شاردن فرانسوي، تاورنيه، پي يترو دولاواله، سانسون انگلبرت کميفر و ديگران که در روزگار صفوي از پايتخت ايران ديدن کرده اند به دست دادند. شاردن فرانسوي که از بخش بزرگي از اروپا بازديد نموده است آن را زيباترين ميدان دنيا مي دانسته است.

بر در مسجد امام نوشته شده است:

(فکر تاريخ کرد راغب و گفت/ شد در کعبه در صفاهان باز) که با محاسبه ي حروف ابجد مصراع دوم اين شعر تاريخ اتمام ساخت اين مسجد 1046 هجري قمري به دست مي آيد.

 

 

 

 

چهارشنبه 18 اسفند 1389 - 10:7


*نام:
*ايميل:
نظر شما:
* اختياری