پنجشنبه 26 مرداد 1396 - 22:8
پر بازديدهاي اين گروه
  • موردي يافت نشد

كتاب

 

ياسر حمزه لوي

 

شعر و نمايشنامه کودک

 

 

نگاهي به دو اثر متفاوت در زمينه ادبيات کودکان

مجموعه شعر کودکان با عنوان کوچه باران سروده عبدالرضا رضائي نيا و تصويرگري سيد امين باقري و نمايشنامه عروسکي مسافر دريا نوشته سيد حسين فدايي حسين، آثاري هستند که در اين بررسي در حدود بضاعت خود به آن ها مي پردازيم.

کوچه باران به عنوان مجموعه شعر کودک شامل چهارده سروده با تصويرگري هاي متفاوت است که همگي با سبک و محتوايي هم راستا سروده شده اند. هر چهارده اثر سروده شده را از نظر قالب شعري مي توان شعر نو نيمايي دانست که البته با توجه به سروده شدن آن براي گروه سني کودگان به نسبت در ويژگي هاي خاصي پر رنگ تر و در ويژگي هاي ديگري کم رنگ تر ظاهر شده است. البته نمي توان شعر کودک را با مختصاص معمول شعر بررسي نمود و آن را مورد تجزيه و تحليل قرار داد. تفاوت مخاطبين اثر چيزي است که در آثار نظم محسوس تر و تاثيرگذار تر خواهد بود و در اين بررسي بايد به اين موضوع ني توجه داشت. به عنوان مثال شعر هاي اين مجموعه اگرچه در غالب نيمايي سروده شده است، اما بيش از معمول اشعار نيمايي از وزن دروني و آهنگين بودن در سرايش بهره برده است. به نظر مي رسد اين نکته اشاره اي دارد به جذابيت آهنگين بودن آثار شعري براي کودکان و اينکه ذهن کودک شعر را در اولين قدم از وزون دروني آن مي شناسد و اينگونه شعر براي او معنا مي يابد. در اين زمينه البته هميشه براي نگارنده اين سوال مطرح بوده که علت روي آوردن به غلب نيمايي در شعر کودک چيست و اين موضع چه بهره اي را و يا چه امکاني را در دستان شاعر قرار مي دهد که وي غالب کلاسيک را رها مي سازد. البته اين سوال با وجود پس زمينه شعر کودک مطرح مي شود. چراکه در آثار معمول اين بررسي بسيار صورت گرفته و پاسخ هاي محکم خود را نيز داراست. به هر روي به ظنر نمي رسد استفاده از غالب نيمايي مزيت خاصي براي اين نوع آثار به همراه داشته باشد و نه تنها کار شاعر را سخت کرده و اثر او را در زمينه هاي دچار مشکل مي کند بلکه مخاطب را نيز دچار سردرگمي هايي در شناخت شعر مي نمايد. زيرا شاعر مجبور است به مخاطب نهايي خود احترام گذاشته و اثري بيافريند که مورد علاقه وي باشد. چنين مي شود که شعر نيمايي او به شدت به اثري کلاسيک اما مشکل دار تبديل مي شود. و اين مشکل از سوي ذهن مخاطب اثر را نيز دچار پريشاني در يادگيري مي نمايد. نبايد فراموش کنيم که مخاطب کودک اين مجموعه ها فقط به دريافت محتوا و مضمون نمي پردازد؛ بلکه در کنار آن و يا حتي فراتر از آن در لابلاي همين آثار است که با ماهيت شعر، ذات آن، انواع و ويژگي هاي آن آشنا مي شود. و ذهن شاعرانه اي پيدا مي کند. پس بايد بسيار مراقب بود که مخاطب کودک اثر در نهايت نگاهش ه جهان شعر چگونه پرورش مي يابد و آيا اين اثر در اين زمينه مي تواند توفيقي حاصل نمايد يا خير. به اعتقاد نگارنده اين سطور اين بحث مفصل تر از آن است که در اين بررسي کوتاه بگنجد و بتوان اثر مذبور را با اين گرايش بررسي کرد. اما به طور خلاصه مي توان چنين گفت که شعر کودک علاوه بر حساسيت بر محتوا نيازمند حساسيت بر ساختار است. ساخت محکم شعر چيزي است که نتنها کودک را با دنياي شعر انس و الفتي مناسب مي دهد؛ بلکه مي تواند او را در کسب بهتر محتواي اثر نيز ياري رساند. اين موضوع آن چيزي است که به نظر مي رسد در اثر مورد بررسي آنچنان که بايد مورد توجه قرار نگرفته و وجود مشکلاتي مثل کشيده شدن دامنه شعر نيمايي از طرفي به سمت و سوي سپيد سرايي و از سوي ديگر اشعار موزون و کلاسثيک نشانه هاي خوبي براي شعر کودک نيستند. هرچند در نهايت نمي توان از ساده سرايي و وجود فاکتورهايي مثل واقع گويي، عدم پيچيدگي زباني و در کل زبان کودکانه اثر چشم پوشي نمود و امتيازات مثبتي براي آن ها در نظر نگرفت. به هر روي شاعر اين مجموعه توانسته آنچه را که بايد به ذهن مخاطب خود منتقل کند و اين با هدف محتوايي اثر به ظنر هماهنگ است.

از سوي ديگر نگاهي داريم به محتواي اشعار مجموعه کوچه باران. مضمون اصلي همه اشعار اين مجموعه را مي توان مرتبط با دفاع مقدس دانست. بيان مسائل مرتبط با اين واقعه نيز خود نيازمند هنرمندي خاصي است که خوشبختانه در اين اثر اين هنرمندي ها و ظرافت را مي توان مشاهده نمود. دقت نظر در اينکه رشته شناخت مخاطب در سرودن از دست نرود امري است که به خوبي مورد توجه قرار گرفته و محتواي آثار همگي در سطح مشخص سورده شده اند. در کمتر جايي مي توان مفهومي پيچيده را گره زده با مفاهمي ساده تر ديد و به نظر مي رسد نويسنده به خوبي توانسته بين مفاهمي تميز قائل شده و آن چيزي را که مورد نيزا اين گروه سني خاص است ارائه دهد. از سويي هماهنگي کامل بين اشاعار نيز نکته جالب توجه ديگر است. اين هماهنگ از سويي داراي يک سير روايي است که آثار در ادامه ها موضوعات مختلف و روايت گونه اي را در ارتباط با مسئله دفاع مقدس بيان مي کنند و از سوي ديگر به نظر مي رسد نويسنده توانسته مفاهمي اصلي مورد نظرش را در انتخابي درست به مخاطب انتقال دهد. به گونه اي که نمي توان گفت مفهومي اصلي تر از مفاهيم ارائه شده از قلم افتاده و يا حرفي اضافه گفته شده که نيازمند اين مقدار از پرداختن نبود.

در نهايت مجموعه شعر کوچه باران را مي توان اثري جذاب و خوب براي کروه سني کودک دانست که مي تواند موجب آشنايي آن ها با بخشي از فرهنگ و تاريخ ما شود و بازخواني مناسبي از وقايع آن روزها را در ذهن آن ها ترسيم نمايد.

دومين اثر مورد بررسي در اين فرصت نمايشنامه عروسکي مسافر دريا نوشته سيد حسين فدايي حسين است. اين نمايشنامه عروسکي که به همت حوزه هنري استان تهران به چاپ رسيده است، داستاني است برگرفته از سفر دريايي يونس پيامبر. در اين بررسي نگاهي کوتاه به شخصيت ها و ويژگي هاي جالب توجه اين اثر مي اندازيم.

شخصيت ها يا همان عروسک هاي حاضر در اين نمايشنامه عبارتند از ماهي پير، اره ماهي، ماهي بادکنکي، سفره ماهي، ماهي قرمز، ستاره دريايي، هشت پا و يونس پيامبر. در مورد قالب اين شخصيتها شايد نتوان تحليل خاصي ارائه داد و ويژگي هاي خاصي را براي آن ها برشمرد. به نظر مي رسد جدا از ماهي پير، هشت پا و يونس پيامبر که در ادامه در مورد آن ها توضيحاتي خواهيم داد، ساير شخصيت هاي نمايشنامه داراي ويژگي هاي کمابيش يکسان و شابهي هستند. به واقع اين عروسک ها کمتر توانتسه اند ويژگي خاصي را براي خد ايجاد نمايند تا به وسيله آن شناخته شود. هرچند حضور آن ها در اثر به نسبت دائمي است اما حضور پيچيده اي ندارند و بار خاصي از داستان را بر دوش نمي کشند. همگي در سطحي معمول در واقع به سه شخصيت موثر تر نمايشنامه کمک مي نمايند و حضور آن ها در اثر را به عنوان حضوري لازم و نه کافي و موثر قلمداد کرد. در مقابل سه شخصيت ديگري که نام برده شد به نسبت داراي بار شخصيت پردازي بيشتر هستند. مي توان گفت هريک داراي ويژگي هاي خاصي بوده و با توجه و استفاده از همان ويژگي ها به ايفاي جايگاه خود در نمايشنامه مي پردازند. به هر حال به راحتي مي توان از روي ديالوگ هاي رد و بدل شده در اثر شدت تاثير گذاري اين سه شخصيت را به نسبت سايرين متوجه شد. شخصيت هشت پا به عنوان شخصيتي به نسبت خاکستري که البته در نهايت به شخصيتي مثبت تبديل مي شود؛ از شخصتي هاي جذاب و کاراي اين نمايشنامه است که علاوه بر کمک در به پيش بردن نمايشنامه در مقاطع مختلف، با توجه به ويژگي هاي ذاتي خود توانسته جذابيت و کششي نيز در مخاطب ايجاد کرده و روايت را از نمايشنامه اي سرد و بي روح و داراي موضوع تکراري به نمايشنامه اي با جذابيت هاي گفتاري و رفتاري خاص تبديل کند. به هر حال وجود اين شخصيت متفاوت با ساير شخصيت ها خود نوعي از جذابيت را براي نمايشنامه ايجاد کرده است.

ماهي پير دومين شخصيتي است که مي توان موثر بودن آن را در سير نمايشنامه بيش از سايرين احساس کرد. به نظر مي رسد عليت برجسته بودن اين شخصيت نيز وجود محتواي مناسب در گفتار اوست که به نوعي انتقال دهنده پيام اصلي داستان است و از اين روي مورد توجه بيشتري قرار دارد. آنچه در مورد ماهي پير مشخص است اينکه همين اثرگذاي بالاتر در بيان محتواي داستان باعث شده نويسنده پرداش بيشتري روي شخصيت او داشته باشد تا بتواند او را نزد مخابان اثر باورپذيرتر و مقبول تر به نمايش بگذارد.

آخرين شخصيت موثر اين نماينامه عروسکي نيز شخصيت يونس پيامبر است که از نيمه هاي داستان حاضر مي شود. ويژگي خاص اين شخصيت بيش از آنکه برگرفته از پرداخت روي ان باشد؛ به علت پيشينه ذهني مخاطب از شخصيت اوست. و داستاني که از ماجراي آن حضرت در ذهنش شکل گرفته است. به طوري که اين شخصيت علاوه بر اثرگذاري بر روند نمايشنامه داراي جذابتي اسطوره اي و تاريخي در ذهن است که او را به نسبت ساير شخصتي هاي نمايشنامه در مقامي بالاتر قرار مي دهد.

نکته ديگر در مورد ساختار نمايشنامه زبان توصيفي اثر است که از طرفي به خوبي با زباني کودکانه به بازگويي داستان پرداخته و از طرفي به نظر مي رسد در توضيح آنچه قرار است در صحنه نمايش رخ دهد ضعيف عمل مي کند. انگونه که با خانودن اثر نمي توان تجسم درستي در صحنه نمايش را در ذهن ايجاد کرد و اين عدم تکامل تجسم مممکن است در اجراي اثر مشکلاتي را ايجاد نمايد.

در نهايت نيز محتواي اثر را از دو نقطه مي توان داراي قوت دانست. اول آنکه به هر روي اثر برگرفته از داستاني ذاتا پر محتوا و خوب است و همين موضوع بر مثبت بودن محتواي اثر مورد بررسي نيز تاثير مثبتي گذاشته. از سوي ديگر نيز نمي توان ان را تلخيص ساده اي از همان روايت قبلي دانست و وجود ماجرايي فرعي در کنار آن توانسته محتوايي جذاب تر را براي مخاطب کودک خود ايجاد نمايد.

به صورت کلي نمايشنامه عروسکي مسافر دريا را مي توان به اقتضاي جايگاه خودش و در مقايسه با ساير آثار مشابه انتشار يافته داراي ويژگي هاي مثبت نسبي در نمايش نامه دانست هرچند که نيم توان نظر خاصي در مورد کيفيت بازآفريني آن در اجرا داشت.

در انتهاي اين دو بررسي بايد گفت در هر مجموعه و اثري که براي مخاطبان کودک تهيه مي شود وجود نکاتي که ويژگي هاي سني مخاطب را در نظر مي گيرند از مهمترين موارد مورد نظر است. و اثري را مي توان موفق ناميد که حامل پيامي و حرفي براي اين گروه سني باشد و بتواند با آن ها ارتباطي مناسب برقرار کنند. نوشتن براي کودان سهل ممتنع است و همانقدر که ساده مي نمايد نيازمند ظرافت ها و هنرمندي هاي خاص خود بوده تا بتواند به هدف خود بدون آسيب زدن به ساير جنبه ها ديافتي کودک نائل آيد.

با آرزوي توفيق براي عبدالرضا رضاي نيا و سيد حسين فدايي حسين؛ و تشکر از انشارات سوره مهر حوزه هنري.

 

 

 

سه‌شنبه 17 اسفند 1389 - 13:36


*نام:
*ايميل:
نظر شما:
* اختياری