پنجشنبه 27 مهر 1396 - 14:18
پر بازديدهاي اين گروه
  • موردي يافت نشد

كتاب

 

ياسر حمزه لوي

 

در حصار کلمات

 

 

نقد و بررسي مجموعه داستان تاهنوز؛ نوشته محمدعلي محمدي

تاهنوز، مجموعه اي از داستان هاي پنجاه و پنج کلمه اي است در موضوع دفاع مقدس که محمدعلي محمدي آن را به رشته تحرير درآورده و اثر توسط دفتر مطالعات فرهنگ و ادبيات پايداري حوزه هنري اصفهان به چاپ رسيده است. در اين بررسي ابتدا نگاهي خواهيم داشت به موضوع داستان هاي بسيار کوتاه و در ادامه اثر پيش رو را از دريچه هاي گوناگون مورد بررسي قرار مي دهيم.

موضوع داستان هاي بسيار کوتاه که به اسم هاي مختلفي در ادبيات امروز ايران شناخته شده است؛ از تاريخچه طولاني و قابل پيگري خاصي برخوردار نيست. اين شيوه از نوشتن و اين دسته از آثار داراي تعاريف و ويژگي هاي گوناگوني است که در نهايت آن را به سبک خاصي در داستان نويسي تبديل مي کند. هرچند به دليل جواني اين سبک در ادبيات داستاني هنوز تعريف جامع و مورد وثوقي که روي آن توافق نظر وجود داشته باشد، ارائه نشده است و تفاوت در تعريف و مشخص کردن ويژگي ها در آن بسيار زياد است. اين تفاوت ها از نام هايي که بر اين سبک مي گذارند، با اصطلاحاتي مثل: داستان بسيار کوتاه، داستان کوتاه کوتاه، مينيمال، داستان صد کلمه اي، داستان پنجاه و پنج کلمه اي، داستان صد و چهل کاراکتري و... کم و بيش بر زبان ها افتاده و خواستگاه هريک از اين اصطلاحات نيز از نقاط مختلفي است که باعث نامگذاري هاي گوناگون شده است. اين تفاوت در اصطلاح همچنين باعث تفاوت هايي در تعريف شده است. نبودن نقطه نظري ثابت در مورد طول نوشته هاي اين سبک از مسائلي است که هميشه در مورد آن بحث بوده. اينکه در نهايت اين سبک بابيد در چه حد و اندازه هايي نوشته شود امري است که هرچند در ظاهر بسيار مورد توجه بوده اما جواب ساده اي نداشته و البته به اعتقاد نگارنده آنچنان از اهميت خاصي نيز برخوردار نيست. به هر حال يک اثر در اين سبک مي تواند در تعاريفي مختلفي جاي بگيرد و به نظر نمي رسد تفاوت در تعداد کلمات ( در حدود مشخص ) و يا رعايت دقيق تعداد خاصي از آن ايجاد کننده ويژگي خاصي در اين سبک باشد.

آما آنچه بيش از هرچيز مورد نظر اين شيوه نوشتن است. در اختيار گرفتن ايجاز و اختصار د کلام است. چنانکه نويسنده هنرمند در اين سبک بايد بتواند در محدوده اي خاص به گونه اي به چنين کلمات در کنار يکديگر نائل شود که در نهايت اختصار و با واضح ترين بيان پيام خود را به مخاطب اثر منتقل کند. نوشتن يک داستان و يا موقعيت، در حداکثر سه جمله، هنري است که جذابيت اين شيوه را به دنبال دارد. آنچنان که نبايد به دليل کوتاهي اثر از درستي ساختارش چشم پوشي کنيم. داستان کوتاه نيز نيازمند ويژگي هاي خاص خود است که در صورت وجود آنها موفقيت در اين زمينه حاصل مي شود. يکي از ويژگي هاي مهم را ( ايجاز و اختصار ) در بالا به صورت مختصر توضيح داديم. ويژگي بعدي وجود اتفاق در داستان است. در رمان، داستان و داستان کوتاه نويسنده فرصت بيشتري براي آب و تاب دادن به ماجرا، در هم تنيدن اتفاقات و حوادث، ساخت شخصيت هاي مختلف و... دارد که اين موضوع باعث مي شود نويسنده با دست بازتري به خلق اثر خود بپردازد. تمام اين تکنيک ها به نوعي در سبک مورد بررسي ما نيز با مختصات و مقياس خودش وجود دارد؛ اما اولا داراي ويژگي هاي متفاوتي است و ثانيا از قدرت در هم تنيدگي تکنيک ها در اين سبک کاسته مي شود. در نهايت آنچه به عنوان تکنيک رايج در اين سبک کاربرد فراوان دارد ساخت اتفاق در اثر است. در واقع نويسنده بايد بتواند در همان چند جمله کوتاه مخاطب خود را جذب کند. به مسئله اي حساس و کنجکاو نمايد و در اوج داستان او را شگفت زده نمايد. براي اين امر نيز نويسنده نيازمند ساخت موقعيت ويژه اي در اثر مي باشد تا بتواند با استفاده از اين موقعيت به ساخت اتفاق مورد نظر بپردازد. اصل غاقل گيري نيز در ادامه همين تکنيک و براي قدرتمند تر ساختن آن مورد استفاده قرار مي گيرد. اينکه اتفاق مورد نظر نويسنده در جه موقعيتي شکل مي گيرد و در چه حد مي تواند براي مخاطب جذاب و غيرقابل پيشبيني باشد موضوعي است که با پرداختن به اصل غافل گيري پر و بال مي گيرد. به هر حال نمي توان اثري چند خطي را بدون شروع و پاياني محکم و بدون لحظه اي شگفت انگيز و غير قابل پيشبيني جذاب دانست. در نهايت نيز هنر نويسنده در بستن به موقع اثر بسيار مهم است. اينکه اثر در کجا بايد تمام شود و چگونه تمام شود از موضوعات مهم اين سبک است. چرا که نبودن اطاله کلام از مهمترين نکاتي است که در اين سبک بايد رعايت شود. و همچنين پستن اثر بايد با ساده ترين بيان و گوياترين زبان همراه گردد. نويسنده اين سبک بيش از هر سبک ديگري در داستان نويسي بايد علاوه بر داشتن قلم قوي و هنر نويسندگي و خلاقيت، شناخت خوبي بر دستور زبان داشته بادش تا بتواند به بهترين وجه جمله بندي نموده و در کوتاه ترين حالت ممکن به انتقال پيام بپردازد.

از طرفي محتواي پيام در اين سبک بسيار مهم است. در اين سبک گاهي نمونه اي کامل از داستان را در چند خط مشاهده مي کنيم و گاهي تنها بريده اي از يک موقعيت را به تماشا مي نشينيم. نويسنده در اين سبک کمتر مي تواند به ساخت پيام از طريق ايجاد چند شخصيت متفاوت بپردازد ( يا بهتر است بگوييم نمي تواند. ). و در نهايت ديالوگ هاي دو نفره در اين سبک بسيار رايج است. همچنين شيوه ديگر بيان استفاده از نگاه شخص بيروني به ماجرا است که به نقل داستان مي پردازد ( روشي بسيار رايج ) و يا شخصيتي موردي را درباره خودش بازگو مي کند. اين شيوه ها بيش از هر شکل ديگري در اين روش مورد استفاده قرار مي گيرند و بسيار بر محتواي اثر تاثير مي گذارند. در نهايت آنچه باعث قدرتمند شدن يک داستان در اين سبک مي شود؛ سادگي، ايجاز، اختصار، صراحت، وجود اتفاق، غيرقابل پيشبيني بودن، شکف انگيز بودن و... است. و همه اينها وقتي اثر گذار است که نويسنده حرفي براي گفتن و پيامي براي انتقال به مخاطب خويش داشته باشد. چرا که هر تکنيکي تهي از محتوا بي فايده و بي ثمر خواهد بود.

اما اينکه اثر محمد علي محمدي تا چه حد توانسته خود را به معيار هاي مورد نظر اين سبک نزديک نمايد جاي بحث بسيار دارد. در بررسي اين اثر نبايد فراموش کرد که اين اثر در موضوعي خاص به نگارش درآمده و همين نکته هرچند امکاناتي به قلم نويسنده داده است از سويي نيز دستان او را بسته است. محتواي کتاب تا هنوز  شامل مجموعه اي از داستان هاي پنجاه و پنج کلمه اي با موضوع دفاع مقدس است. نويسنده در مقدمه اثر علاوه بر ذکر ويژگي هاي اين دست آثار و اينکه چرا اين تعداد کلمات مشخص و... توضيحاتي آورده و تاريخچه داستان هاي پنجاه و پنج کلمه اي را بازگو نموده است. همچنين توضيحاتي داشته در مورد اينکه منبع فکري داستان هاي اين مجموعه از کجا آمده است. که در آن اشاراتي به ساير آثار موجود در زمينه دفاع مقدس شده است. اين نکته بسيار قابل توجه است که نويسنده تا حدودي اعلام کرده است که اين داستان ها بريده هايي از آثار ديگر، خاطرات مختلف و.. است که او کوشيده در شکلي مختصر به ذکر آن ها بپردازد. اين نکته باعث مي شود آثار موجود در اين مجموعه تا حدودي آن شکل خاص مود انتظار را از دست بدهند و البته با توجه به بازگو شدن اين موضوع آنچنان جاي ايراد نيست. به هر حال اين موضوع بسيار محسوس است که بعضي از آثار موجود در مجموعه تنها قطعه اي از اثري بزرگ تر هستند و آنچنان که شايسته است توانسته اند به شخصيتي مستقل دست يابند. گاها در اين آثار ما تنها با بريده اي از خاطرات مواجه مي شويم که پرداخت خاصي روي آن صورت نگرفته است و اين موضوع بر جذابيت کار اثر منفي گذاشته است. يکي از نکات مهم در اين سبک که بايد مورد توجه قرار گيرد همين کامل بودن اثر است. نبايد کوتاهي اثر دليلي باشد بر بريده شدن و عدم تکامل اثر. به واقع چنين نيست که هر اثر و خاطره اي که در چند جمله بيان شده باشد را بتوانيم در اين سبک جاي دهيم. داشتن چارچوب مستقل و داستان چيزي نيست که بتوان از اين اثر گرفت. البته نبايد فراموش شود که اين اشکال بر ذات بريده شدن اثر و يا نقل آن از منبعي بزرگ تر نيست. چرا که در همين اثر کم نيستند چنين آثاري که در عين انجام اين شيوه از مختصات سبک خود نيز کاملا برخوردارند.

نکته بعدي در مورد مجموعه تا هنوز محتواي آثار ان است. ذکر کرديم که اين اثر با موضوع دفاع مقدس نوشته شده است و تمامي داستانک هاي آن نيز درباره اين موضوع است. از نکات مثبت بارز تاهنوز عدم قضاوت است. چنانکه نويسنده نيز در مقدمه آورده است که قضاوت را به مخاطب مي سپارد و به دنبال اثبات مسئله اي مثبت يا منفي در مورد جنگ نيست. آثار يک به يک حرف خود را مي زنند و با بيان موقعيت يا حادثه اي تنها پاره اي از رخدادي عظيم را به نمايش مي گذارند. همچنني اين نکته در مورد تاهنوز قابل تقدير است که آثار از تنوع موضوعي خوبي برخوردار هستند و نگاهي غالب در آن وجود ندارد. زواياي داستانک ها بسيار مختلف است و نگاه به پديده جنگ از مکان هاي مختلف، افراد گوناگون و بازه هاي زماني مختلف صورت گرفته است. که اين را مي توان امتيازي مثبت براي آثار اين مجموعه دانست. همچنين با نگاهي به محتواي آثار مي توان مجموعه را نسبتا پربار و به اصطلاح داراي حرف و پيامي براي گفتن دانست. هرچند در مورد چگونگي انتقال اين پيام و ميزان موفقيت آن مي توان بحث کرد. به عنوان مثال بسياري از آثار مجموعه از ايجاز و اختصار در سخن بهره کافي نمي برند. گاهي توضيحاتي آورده شده که در حرف اصلي داستان تاثير خاصي ندارد و اين بر کوتاه نويسي مجموعه اثر منفي گذاشته است. همچنين غالب آثار مجموعه از آن اصول مورد نياز براي جذب مخاطب بي بهره هستند. دست نويسنده از ابتداي اثر رو شده است و کمتر جايي مخاطب غافل گير شده و به شگفتي واداشته مي شود. همچنين داستان ها در مواردي بسيار شبيه به هم مي شود و به نظر مي رسد اتفاقات تکراري رخ مي دهد و اينکه گاها انتقال پيام بسيار مستقيم صورت مي گيرد که اين نيز بعضي از آثار مجموعه را دچار آسيب کرده است. به هر روي انتقال پيام امري است هنرمندانه که بايد با ظرافتي خاص صورت گرفته و مخاطب احساس نکند در حال شنيدن موضوعي براي يادگيري است. اين نکته بخصوص در مورد موضوعاتي حساس مثل دفاع مقدس بازتاب بيشتري دارد و ظرافت و هنرمندي دوچنداني مي خواهد تا بتوان  اثر را از حالت شعارگونه مصون نگه داشت. البته نبايد از نظر دور داشت که با تمام نکات وارده بر اثر نمي توان زيبايي هاي اين مجموعه را نيز ناديده گرفت و از کنار آثار برجسته و جذاب آن به راحتي گذشت.

در نهايت آنچه بايد گفته شود گفته شد. هماگونه که ذکر کرديم اين سبک هنوز در ابتداي راه است و بخصوص در ايران هنوز بسيار کوچک و بي تجربه است. به همين دليل نيز موجب وجود نام ها و تعاريف مختلفي مي شود که هريک نيز بر پايه بررداشت هاي شخصي مختلف صورت گرفته است. از اين رو نمي توان نظري قاطع در مورد آثار منتشر شده در اين زمينه داشت. ممکن است اثري مورد نقد هاي بسيار متفاوت قرار گيرد و هرکس از زاويه نگاه خود به اين موضوع بپردازد. به هر حال اين سبک را هرچه بناميم و با هر تعداد حروف و کلمات آن را محدود کنيم و هر ويژگي اي براي آن بشمريم؛ اين موضوع را نبايد فراموش کنيم که اين سبک نيازمند پختگي بيشتر دارد تا به نقاط مشترک بيشتري براي نقد برسد.

با وجود همين نکات و با لحاظ کردن اين ويژگي ها مي توان تا هنوز را در کفه ترازوي نقد گذاشت و منصفانه اگر بينديشيم مي توان به آن نمره قبولي داد. هرچند شايد اين نمره آنچنان بالا نباشد. به هر روي تاهنوز اثري ارزشمند است و بخصوص با توجه به در نظر گرفتن تنها يک زمينه خاص براي آثارش، توانسته آبرومندانه به ثمر برسد. زبان ساده، تنوع در نگاه ها به مقوله جنگ، وجود نقاط اوج و فرود در بعضي از آثار مجموعه، يک دستي زبان آثار و... نکاتي بود که توجه نگارنده را به خود جلب کرد. اميد است اين شکل از نوشتن با توجه به نياز جامعه کم طاقت، بي حوصله، عجول و نتيجه گراي امروز، وسعت بيشتري يابد و نويسندگان بيشتري قدم در اين راه بردارند. شايد از اين طريق ادبيات داستاني بتواند جان تازه اي بگيرد و مخاطبان بلقوه اي را کشف و جذب نمايد.

با آرزوي توفيق روز افزون براي محمدعلي محمدي و تشکر از دفتر مطالعات فرهنگ و ادبيات پايداري حوزه هنري اصفهان.

 

 

 

 

دوشنبه 11 بهمن 1389 - 9:12


*نام:
*ايميل:
نظر شما:
* اختياری