دوشنبه 5 تير 1396 - 14:53
پر بازديدهاي اين گروه
  • موردي يافت نشد

مقاله

 

احمدرضا حسنخاني

 

آسيب شناسي همايشها و سمينارهاي ديني

 


 

 

پيش­درآمد

امروزه برگزاري سمينارها و همايش‌هاي علمي با موضوعات گوناگون در سراسر دنيا از کارآمدترين شيوه­هاي انتقال و عرضۀ افکار نو در جوامع پيشرفته و پيشرو است، به گونه­اي که کميت و کيفيت برگزاري همايش­ها با ميزان رشد علمي و فرهنگي کشورها رابطۀ مستقيم داشته و شاخصي تعيين­کننده در رشد علمي کشورهاست.

در جامعۀ علمي و فرهنگي کشور ما نيز چند صباحي است که اين مهم مورد توجه جدّي برنامه­ريزان و کارگزاران علمي و فرهنگي قرار گرفته است، به گونه­اي که بسياري انديشيده يا ناانديشيده به سمت آن مي­روند. اما اينکه همايش­هايي از اين دست تا چه حد به اهداف مورد نظر خود نائل آمده و از کارآمدي لازم برخوردار باشند، موضوعي است که کمتر مورد توجه متولّيان اين امور بوده است و بيشتر به جنبۀ شکلي و اجرايي آن توجه شده است. اين حرکت علمي و فرهنگي همان قدر که مي­تواند به عنوان حرکتي ميمون و مبارک مطرح شود، مي­تواند به حرکتي غير مفيد و يا کم­فايده و گاه نيز مضر تبديل شود.

در اين مجال برآنيم تا ضمن تعاريف ابتدايي، به برخي از آسيب­هايي که به طور اعم همايش­ها و بويژه نشست‌ها و همايش­هاي ديني را تهديد مي­کند، بپردازيم. بديهي است نقد و بررسي و آسيب­شناسي هر مقوله­اي، هيچ گاه به معناي تضعيف يا سُست کردن يک حرکت نيست بلکه مي­تواند به الگو سازي يک حرکت بينجامد و يا به تدوين قوانين و آيين­نامه­هاي عملي منتهي گردد و البته گاه نيز ضعف­ها و کاستي­ها را نشان مي دهد، که همۀ اينها مطلوب است. از آنجا كه حوزۀ ديني نيز از اين قاعده مستثني نيست و هر سال حجم پُرشماري از همايش­ها با عناويني چون گردهمايي، همايش، جشنواره، بزرگداشت و... در اين حوزه شكل مي­گيرد، در اين مقاله بدان مي­پردازيم.

 

تعاريف

از مجموعه تعاريف ارائه­شده چنين بر مي­آيد كه همايش علمي، فعاليتي است پژوهشي كه با مشاركت صاحب­نظران در موضوع يا موضوعات خاص به منظور تبادل دانش و اطلاعات از طريق ارائۀ شفاهي مباحث و يا به صورت پوستر با حضور شركت‌‌كنندگان برگزار مي‌شود.

سمينار در اصل از كلمۀsemenarioum  به معناي كلاس درس است. در تعريف سمينار چنين آمده است: «مجموعه­اي از جلسات كه با حضور افراد متخصص در رشته‌هاي خاص تشكيل مي‌شود تا آخرين پيشرفت‌ها و دستآوردهاي علمي و فنّي به آگاهي ديگر متخصصان برسد. متخصصان با اختلاف سطح در سمينار شركت كرده و ارتباط بين سخنران و مخاطبين، يك سويه و عمودي است (انتقال اطلاعات و دانش)، يعني فرد يا افرادي كه در يك موضوع اطلاعات بيشتري دارند، آن را به افراد علاقه­مند منتقل مي­كنند.»

اگر چه اين دو واژه در اكثر برنامه­ها بدون هيچ تمايزي به جاي همديگر يا واژه­هايي از قبيل نشست، كنگره، سمپوزيم، گردهمايي و پانل هم بكار مي­روند و كاملاً سليقه­اي عمل مي­شوند وليكن به نظر مي­رسد كلمۀ همايش از ريشه­اي ايراني آمده و با منظور اكثر برنامه­هايي از اين دست سازگارتر باشد. از اين­رو در اين مقال ما نيز از آن استفاده مي­كنيم. با اين حال به نظر مي­رسد بايد تعريف­هايي جامع و مانع توسط اهل فن ارائه شود تا در انتخاب عنوان برنامه­ها نيز اشكال پيش نيايد.

 

انواع همايش­ها

همايش­ها را از جنبه­هاي مختلف مي­توان تقسيم­بندي كرد. از جمله:

الف)‌ از نظر تعداد: كه مي­توانند از 30 تا 100 نفري و يا بيشتر باشند.

ب) از جنبۀ ساختار: يك گردهمايي مي­تواند شامل سخنراني ساده، پانل، نمايشگاه با يا بدون كميتۀ داوران، هيأت علمي و كميتۀ تخصصي باشد.

ج‌) از نظر وسعت پوشش: از نظر ميزان وسعت منطقۀ تحت پوشش، همايش­ها مي توانند شامل يك دستگاه، چند دستگاه، شهري، استاني، منطقه­اي، كشوري و يا بين­المللي (قاره، جهان) باشند.

د) از نظر زمان: همايش­ها مي­توانند به مدّت نيم روز،يك روز، دو روز و يا بيشتر برگزار شوند.

و) از جهت اهداف: به سه دسته تقسيم مي­شوند كه عبارتند از: 1ـ همايش‌ها و سمينارهاي كاربردي كه به ارائۀ پژوهش‌هاي مراكز علمي ـ پژوهشي يا مراكز تحقيقاتي ـ تكنولوژيكي مي‌پردازند و نتايج اين سمينار و همايش‌ها در جنبه‌هاي آموزشي، كارآموزي و كاربردي به جامعه منتقل مي‌شود. اين سمينارها و همايش‌ها حاصل تلاش واحدهاي تحقيقاتي هستند كه به توليد رسيده و توليد خود را در قالب سمينار و همايش معرفي مي‌كنند و در آنها جنبه‌هاي ترويج، آموزش، كاربرد و تبليغات رعايت مي‌شود. 2ـ سمينارها و همايش‌هايي است كه به قصد توسعۀ علم و پيشبرد فرهنگ تحقيق برگزار مي‌شود و فعاليت خود را از طريق فراخوان اعلام و به اين ترتيب اهداف خود را به سوي مرزهاي مفيد هدايت مي‌كنند. 3ـ بخش ديگري از همايش­ها، تبليغاتي هستند و بيشتر جنبۀ معرفي و توسعۀ كار مسئولين را درنظر مي‌گيرند. اين نوع سمينارها و همايش‌ها كه متأسفانه تعداد آنها هم كم نيست، فايدۀ چنداني در پي ندارد.

 

آسيب‌هاي برگزاري همايش‌ها

مجموعه آسيب­هايي كه همايش­ها و نشست­ها را  به صورت اعم مورد تهديد قرار مي­دهد، عبارتند از:

1. رشد كمّي آنها در سال­هاي اخير بدون هيچ توجيه علمي هدفمند و چارچوب مشخص.

2. فقدان اثربخشي و كارآيي لازم در جامعه و حتّي براي گروه­هاي هدف.

3. ضعف در اطلاع‌رساني اين برنامه­ها و بازتاب ضعيف در رسانه‌ها و افكار عمومي و حتّي مجامع تخصصي.

4. روشن نبودن اهداف همايش و تمركز بر ديدگاه‌هاي نظري و تئوريك.

5. عدم پي­گيري نتايج حاصل از همايش­ها توسط مجريان برنامه­ها و سازمان­هاي هدف و عدم جمع­بندي دستآوردها.

6. تكراري بودن موضوعات همايش (يا اجراي همزمان يك موضوع در سطح كشور).

7. عدم تناسب موضوع با نيازهاي سازمان­هاي مجري يا نيازهاي كشور.

8ـ  عدم ورود اهل فن و متخصصين موضوعي به عرصۀ همايش­ها.

9ـ  ناتواني دبيرخانه­ها در انتشار كيفي مجموعه­مقالات.

10ـ كميت­گرايي در تعداد شركت­كنندگان، منشورات و...

11ـ انجام سخنراني­هاي عمومي و تشريفاتي كم­فايده و غيركاربردي.

12ـ انجام هزينه­هاي غيرضروري چون پذيرايي­هاي آنچناني، هديه دادن و...

13ـ بزرگ­نمايي دربارۀ موضوع همايش و يا شخصيت مورد بحث در بزرگداشت­ها.

14ـ فقدان الگوي معتبر علمي براي ارزيابي عملكرد همايش­ها.

15ـ عدم استفاده از ابزارهاي نوين و پيشرفته در برگزاري همايش­ها.

16ـ فقدان هيئت علمي و داور مشخص و متخصص در حوزۀ موضوع همايش.

17ـ استفادۀ صرف از چهره­هاي معروف به عنوان سخنران و عدم استفاده از چهره­هاي انديشمند جوان.

18ـ داوري سليقه­اي و به دور از ضابطۀ علمي در همايش­هاي علمي.

بديهي است بر اين شمار، بيش از اين نيز مي­توان افزود كه در ادامه، مهم­ترين آسيب­هاي فوق را مورد بررسي قرار مي­دهيم:

 

فقدان الگوي معتبر علمي براي ارزيابي عملکرد همايش­ها

به منظور کسب اطمينان از سودمندي برنامه­ها و ارتقاء کارآيي، لازم است به ارزيابي آنها پرداخت. اين فرآيند در سال­هاي اخير و در حوزه­هاي مختلف به طور فزاينده‌اي گسترش يافته و همگام با توسعۀ کمّي، به کيفيت و ارزيابي اين قبيل برنامه­ها توجه فراوان شده‌ است. «طراحي يك الگوي كارآمد براي ارزيابي همايش­هاي فرهنگي ـ ديني مي­تواند يك قدم مؤثر منجر به تصميم­گيري­هاي اثربخش در اين بخش گردد و بسياري از دغدغه­هاي مديريت نسبت به اثربخش بودن و كارآمدي همايش­ها را كاهش دهد.»1

 

از نظام ارزيابي عملكرد تعاريف مختلفي ارائه شده است؛ از جمله: «ارزيابي عملكرد به مجموعه اقدامات و اطلاعاتي اطلاق مي­گردد كه به منظور افزايش سطح استفادۀ بهينه از امكانات و منابع در جهت دست­يابي به هدف­ها، به شيوه­اي اقتصادي توآم با كارآيي و اثربخشي صورت مي‌گيرد. نظام ارزيابي در واقع ميزان كارآيي تصميمات مديريت در خصوص استفاده از منابع و امكانات را مورد سنجش قرار مي‌دهد كه عمده‌ترين شاخص آن، صرفۀ اقتصادي يا بهينه بودن فعاليت‌ها مي‌باشد. منظور از اثربخشي، ميزان دست­يابي به اهداف و برنامه‌ها با ويژگي كارآ بودن فعاليت‌ها و عمليات است.»2

 

در نهايت نظام ارزيابي عملكرد را مي­توان فرآيند سنجش، اندازه­گيري و مقايسۀ ميزان و نحوۀ دست­يابي به وضعيت مطلوب دانسته که در نتيجه انگيزه و فرصت لازم براي ارتقاء كيفيت عملكرد برنامه­ها را فراهم مي­نمايد.

لذا از آنجا كه ارزيابي و ارزش­يابي مناسب و مؤثر مي­تواند كمك بسيار قابل توجهي به اصلاح و بهبود همايش­ها و تعيين ميزان دست­يابي به اهداف در مراحل مختلف تهيه و اجرا بنمايد، طراحي و اجراي نظام­هاي ارزيابي با بكارگيري روش­ها و ابزارهاي مناسب توصيه مي­شود.

از جمله اهداف عملياتي در ارزيابي عبارتند از: تعيين مباني صحيح براي پيشبرد فعاليت­ها، ايجاد اعتماد به نفس و امنيت خاطر در طراحان و مجريان برنامه­ها، جلوگيري از اتلاف منابع مادّي، انساني و زمان، بررسي نتايج و انجام اصلاحات لازم در يك برنامۀ كاري، كمك به مجريان برنامه­ها به منظور تأمين نيازهاي واقعي، تمركز، همسويي و هماهنگي نيروها و امكانات، بكارگيري مناسب ابزارها و روش­ها، بررسي ميزان حصول اهداف، يافتن نقاط ضعف عملكردها و اعلام آنها، ارائۀ طريق براي رفع نواقص عملكردي، بررسي فعاليت­هاي برنامه به لحاظ ماهيت وجودي كيفيت و كميت آنها.

در مورد همايش­ها و نشست­هاي ديني و فرهنگي علي­رغم اهميت اين موضوع، بر روي ارزيابي چه به صورت ساز و کار «هدايتي» (کنترلي) و چه به صورت ساز و کار«بهبودبخشي»، به طرز مشخص و آشکار تأکيد نمي­شود. چه بسيار همايش­ها و نشست­هايي که بدون هيچ­گونه نظارت و ارزيابي در سال­هاي پي در پي در حال انجام است و حتّي کوچک­ترين تغييري در اهداف، برنامه­ها و... اتفاق نمي­افتد.

آنچه امروزه در اغلب برنامه­هاي ديني و فرهنگي به صورت اعم، و در همايش­هاي فرهنگي به صورت اخص به عنوان ملاك مناسبي براي ارزيابي اين قبيل برنامه­ها مورد نظر است، مجموعه قضاوت­هاي اشخاص به صورت غيرعلمي است.

 

عدم بهره‌گيري از نتايج‌

به گفتۀ برخي پژوهشگران، كشور ما هنوز در زمينۀ انتقال صحيح يافته‌هاي پژوهش‌ها به جامعه و بكارگيري اين نتايج به وسيلۀ مسئولان امر، با ضعف‌هايي مواجه است. حال آن كه در خصوص سمينارها و همايش‌ها با توجه به هزينه‌هاي مالي و زمان صرف­شده براي برنامه­ريزي كه در بيشتر موارد ناچيز نيست، انتظار بيشتري مي‌رود. در جامعۀ ما درخصوص كاربردي كردن نتايج هنوز با ضعف‌هاي عمده‌اي روبه‌رو هستيم و نياز به هزينه‌گذاري‌هاي خاص احساس مي‌شود. همچنين بايد نهادي براي كاربردي كردن نتايج در نظر گرفته شود كه ملزم به اين كار باشد.

دكتر چگيني دربارۀ وضعيت بهره‌گيري از نتايج سمينارها و همايش‌ها در جامعه، نقش مهم روابط عمومي سمينارها را يادآور شده و اضافه مي‌كند: «در بسياري از موارد، نتايج و يافته‌هاي اين سمينارها به شكل كاربردي مورد استفاده قرار نمي‌گيرد.»3

 

دكتر جهانگيري بهره‌گيري از نتايج سمينارها و همايش‌ها را مشكل اصلي دانسته و اشاره مي‌كند: «متأسفانه اين موضوع، شاخص كشورهاي جهان سوم است، در اين كشورها يافته‌هاي علمي، مورد توجه مسئولان قرار نمي‌گيرد. تحقيق، تنها براي تحقيق انجام شده و استفاده از نتايج آن چندان مهم به نظر نمي‌رسد.»4

 

 

عدم اطلاع­رساني دقيق، شفاف و بهنگام 

از جمله آسيب­هاي جدّي که همايش­ها و نشست­هاي ديني را تهديد مي­کند، عدم وجود ساز و کار مناسب جهت اطلاع­رساني به مخاطبين و گروه­هاي هدف است. اين نابساماني در امر اطلاع­رساني تا آنجا اوج مي­گيرد که گاه يک موضوع واحد به همراه ريزموضوعات نه چندان متنوع در چند نقطۀ کشور به صورت همزمان انجام مي­شود و جالب اينكه هيچ كدام از آنها از نتايج و ثمرات همايش­هاي يكديگر خبردار نشده و بازخوردي از آن ارائه نمي­شود. نمونۀ عيني آن، برگزاري همايش­هايي با موضوعات تقريب مذاهب، نوآوري و شكوفايي، اصلاح الگوي مصرف، عفاف و حجاب و... در سال گذشته است.

 

انتشار نامطلوب کمّي و کيفي مجموعه دستۀوردها و مقالات همايش­ها

تيراژ محدود و ارسال نادرست مجموعه مقالات، دستآوردها و نتايج همايش­ها از ديگر آسيب­هايي است كه دامنگير اين برنامه­ها مي­شود. در بسياري از موارد مشاهده شده است كه مجموعه مقالات همايش­هايي در حدّ بين­المللي و يا ملّي حتّي در كتابخانه­هاي بزرگ و مطرحي چون كتابخانۀ ملّي وجود ندارد و اين ناشي از ضعف مجريان و برنامه­ريزان اين برنامه­ها در جهت توزيع مناسب چنين مجموعه­هايي به مبادي ذي­ربط است. عدم الزام و تعهد مجريان بر واسپاري يك نسخه از نتايج همايش­ها به كتابخانه­ها و مراكز علمي در اين امر دخيل است.

 

فقدان اطلاعات و آمار دقيق در خصوص همايش‌هاي برگزارشده

يكي از خلا‌ء‌ها در اين زمينه، نبود آمار دقيق دربارۀ تعداد و... سمينارها و همايش‌هاي فرهنگي ـ پژوهشي در سال است و حتّي اين آمار در خصوص سمينارها و همايش‌هايي هم كه در دانشگاه‌ها برگزار مي‌شود، در وزارت علوم، تحقيقات و فن‌آوري موجود نيست.

اگرچه در سال­هاي اخير بانك اطلاعات سمينارها و همايش­ها در مركز اطلاعات و مدارك علمي ايران شكل گرفته است وليكن به نظر بايد اين امر به صورت جدّي­تر و به صورت تخصصي­تر صورت بگيرد به گونه­اي كه آمار همايش­ها، كنگره­ها و نشست­هاي ديني و فرهنگي نيز در سازمان­هاي متولّي امور فرهنگي چون سازمان تبليغات اسلامي و وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامي ثبت و ضبط شود.

 

موضوعات كلّي و غيركاربردي همايش­ها

در زمينۀ موضوعات سمينارها و همايش‌ها مسائل گوناگوني مطرح مي‌شود. از آن ميان مي‌توان به كاربردي بودن اين موضوعات، تناسب تراكم موضوعات در حوزه­هاي گوناگون و... اشاره نمود. موضوعاتي چون عفاف و حجاب، وحدت شيعه و سنّي، تربيت ديني، جوانان، نماز، مهدويت، عاشورا و... از جمله موضوعاتي هستند كه هر سال به بهانه­هاي مختلف و از زواياي كلّي دربارۀ آن، كنگره، همايش و نشست­هاي فراواني مطرح مي­شود وليكن وضعيت موجود جامعه به ويژه در پاره­اي از موضوعات مانند حجاب و عفاف حكايت از ناكارآمدي اين برنامه­ها و عدم اقناع جامعه دارد. چرا كه در اين همايش­ها هيچ وقت جنبۀ كاربردي­بودن لحاظ نشده و بيشتر به جنبه­هاي نظري و غيركاربردي پرداخته شده است. مضاف بر اين، در همايش­ها هر سال كليات مطرح بوده، و ريزموضوعات و نيز جنبه­هاي كاربردي و ميان­رشته­اي كمتر مورد توجه قرار گرفته است.

 

عدم برنامه­ريزي و هدف­گذاري و شتاب­زدگي در اجرا‌

امروزه بسياري از همايش­ها به جلساتي آشفته و بي­قاعده نزديك­ترند تا همايشي اولويت­دار با كاركردي مشخص. از جمله موارد بسيار مهم در اجراي هر برنامه، برنامه­ريزي و هدف­گذاري دقيق و منسجم آن است. تعيين هدف يكي از اساسي­ترين مراحل در فرآيند مديريت است. تعيين هدف در مورد برنامه­ريزي پروژه­هاي خاص، جلسات، امور تجاري، امور شخصي و يا هر برنامۀ ديگري كه در آن تأكيد بر روي حصول نتايج باشد، مورد استفادۀ فراوان دارد. فعاليت­هايي كه بدون هدف انجام مي­گيرد، بي­ارزش يا حداقل كم­فايده خواهند بود.

اين امر به ويژه در پايان سال توسط دستگاه­هاي دولتي نمود بيشتري مي­يابد كه براي جذب بودجۀ پيشنهادي، ساده­ترين و سهل­ترين راه را برگزاري همايش مي­دانند. و اين شايد نشان آشكاري براي بالا بردن رقم بيلان كاري و كاركرد مديران است.

 

راهكارهاي پيشنهادي

1ـ نخستين و ضروري‌ترين امر، وجود نهاد سياست­گذار و ناظر در اين حوزه است. اين نهاد بايد وظيفۀ شناسايي مواردي را به عهده بگيرد كه جامعه در آن موارد به برگزاري سمينار و همايش نيازمند است. بديهي است كه اين نهاد سياست­گذار مسئوليت پي­گيري يافته‌ها و نتايج اين سمينار را نيز عهده­دار خواهد بود و آنها را از شكل ديدگاه تئوريك، به سيستم عملي پيوند خواهد زد. همين دفتر مي‌تواند اهداف سمينارها را نيز تعيين كرده و از بيهوده ماندن نتايج سمينارها جلوگيري كند.

2ـ جمع‌آوري قوانين و دستورالعمل­ها و آيين‌نامه‌هاي مرتبط با برگزاري همايش­هاي ديني و فرهنگي توسط نهادهايي چون سازمان تبليغات اسلامي و وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامي و نيز تلاش در جهت تصويب اين قوانين و مقررات در مبادي ذي­ربط جهت ساماندهي و هدايت همايش­ها.

3ـ بررسي تعداد سمينارهاي برگزارشده در کشور به تفکيک سازمان برگزارکننده، ماه برگزاري و محل برگزاري توسط سازمان­هاي مرتبط با حوزه­هاي فرهنگي و ديني جهت ارزيابي آنها و تعيين موارد آسيب احتمالي جهت رفع در همايش­هاي آتي.

4ـ بررسي ميزان كارايي مراجع قانوني تصويب­کنندۀ سمينارها و تحقق اهداف مورد نظر.

5ـ بررسي ميزان ضرورت برگزاري سمينارها با توجه به تکنولوژي­هاي جديد ارتباطي و آموزشي توسط مراكز پژوهشي فنآوري اطلاعات.

6ـ بررسي دستآوردها و پيآمدهاي سمينارها از نظر عملي و نظري و ميزان كاربردي بودن موضوعات همايش­ها.

7ـ تدوين طرح کارشناسي ساماندهي همايش­ها شامل مرجع تصويب، ميزان بودجه، کيفيت برگزاري، ناظر همايش و تعيين نحوۀ ارائۀ دستآوردها.

8ـ ايجاد سايت جامع اطلاع­رساني کنگره­ها، همايش­ها، نشست­ها و... ديني و اطلاع­رساني آخرين اخبار و رويدادها و دست­يابي به متن مقالات ارائه شده در اين برنامه­ها.

9ـ كاهش حجم تصدّي­گري دستگاه­هاي دولتي در اين بخش و واگذاري اين همايش­ها به گروه‌هاي پژوهشي و فرهنگي مردمي و نظارت بر فعاليت ايشان.

10ـ حضور صاحب­نظران و متخصصين جوان به عنوان اعضاء هيأت علمي سمينارها و طرح نظرات جديد.

11ـ ارائۀ الگويي كامل از همايش موفّق، تأثيرگذار و كارآمد.

12ـ بررسي هزينه‌هاي سمينارها و رديف بودجه‌اي آنها توسط سازمان­هاي مرتبط با حوزه­هاي فرهنگي و ديني.

 

پي­نوشت



1ـ رحماني. جعفر؛ ارزيابي پژوهش­هاي فرهنگي ـ ديني و مباني آن؛ فصلنامۀ پژوهش و حوزه؛ بهار 1386؛ ش29.

تبيين مفهوم و جايگاه قانوني و ساختار ارزيابي عملكرد مديريت؛ دفتر ارزيابي عملكرد مديريت؛ آذر 1379؛ ص2.

3ـ گزارش «كاركرد همايش­ها در جامعه»؛ نشريۀ فرهنگ و پژوهش؛ شمارۀ 156؛ مرداد 1383.

4ـ همان.

 

 

 

دوشنبه 27 دی 1389 - 9:36


*نام:
*ايميل:
نظر شما:
* اختياری