سه‌شنبه 25 مهر 1396 - 23:49
پر بازديدهاي اين گروه
  • موردي يافت نشد

كتاب

 

ياسر حمزه لوي

 

قطعه هايي از گذشته

 

نگاهي به کتاب خاطرات شيخ مصطفي رهنما، به کوشش مسعود کرميان

کتاب خاطرات شيخ مصطفي رهنما اثري است توصيفي و تاريخي که به کوشش مسعود کرميان جمع آوري شده و به همت دفتر ادبيات انقلاب اسلامي حوزه هنري و توسط انشارات سوره مهر به چاپ رسيده است. در اين بررسي نگاهي خواهيم داشت به بخش هاي مختلف اين اثر؛ و به بررسي نقاط قوت و ضعف آن خواهيم پرداخت.

آغازين صفحات اين کتاب را مقدمه اي شکل داده است که در آن مسعود کرميان با بيان بيوگرافي کوتاه و چند خطي از شيخ مطفي رهنما به نوعي اهميت تدوين چنين اثري را مشخص مي کند. در ادامه مقدمه نيز به بررسي و توضيح مشکلات و موانع پيش روي تدوين اين اثر مي پردازد و با اشاره به مواردي چون کهولت سن و اختلال حواس شيخ مصطفي رهنما و نيز از بين رفتن بسياري از اسناد و مدارک مربوط به ايشان در حوادث تاريخي مختلف، دلايل نقصان هاي احتمالي موجود در اثر را بر مي شمرد. انتهاي مقدمه نيز به تشکرهاي معمول در اينگونه آثار اختصاص يافته است. اين مقدمه هرچند کوتاه علاوه بر اينکه ديدي کلي نسبت به شخصيت شيخ مصطفي رهنما به مخاطب اثر مي دهد؛ همچنين ذهن او را نسبت به نقصان هاي اثر که در ادامه در مورد آن ها بحث خواهيم کرد، روشن مي سازد. و چه خوب که مسعود کرميان پيش از هرچيز خود به اين مورد و دلايل آن اشاره کرده است. چراکه مطمئنا در ميانه خوانش کتاب اين نکته ذهن مخاطب اثر را درگير خواهد کرد و پاسخگويي مولف در اين زمينه بهترين شيوه ممکن خواهد بود که تا حدودي نيز ( هرچند بسيار خلاصه ) مورد توجه و عمل قرار گرفته است.

در ادامه بخش عمده اثر که با عنوان خاطرات در فهرست آمده است، آغاز مي شود. اين بخش همان قسمتي است که مولف در مورد آن در مقدمه توضيحاتي داده است و به سختي هاي جمع اوري آن اشاره کرده است. براي بررسي اين بخش بايد شيوه تدوين آن که پياده سازي مطالب از روي نوار بوده است مورد توجه قرار گيرد. به هر روي اين بخش با روايت خاطرات از زبان شخصيت محوري اثر آغاز مي شود. بررسي زندگي و فرازهاي مختلف آن از لحظه تولدت تا پايان سال 46 تشکيل دهنده بازه تاريخي خاطرات شيخ مصطفي رهنما مي باشد. اينکه چرا مولف اثر تدوين خاطرات را در سال چهل و شش متوقف کرده است، مشخص نيست و توضيحي در اين مورد داده نشده است. چنانکه اگر آخرين جمله اين سطور نبود ( اشاره اي در مورد خاطرات چهل و شش تا پنجاه و هفت ) در اين مورد حتي قابليت حدس زدن هم از ميان مي رفت. به هر روي اگر اين موضوع را نتوان نقصاني جدي ناميد دست کم آن را مي توان کمبودي در اثر دانست که بسيار هم محسوس و غيرقابل چشم پوشي است.

از ديگر ويژگي هاي اين بخش بايد ابتدا به ادبيات به کار رفته در آن اشاره داشت و سپس نکاتي را در مورد محتواي خاطرات ذکر خواهيم کرد. ادبيات و زبان بکار رفته در اثر دچار نوعي ساده انگاري در نوشتن گشته است که به اعتقاد نگارنده اين موضوع به دليل پياده سازي اثر از روي نوارهاي مصحابه و نيز کهولت سن مصاحبه شونده ناشي مي شود. البته در اين مورد انتظار دقت و ظرافت بيشتري از مولف اثر مي رفت. منظور از ساده انگاري در نوشتن را مي توان در مثال هاي متعددي بيان کرد. از ساده ترين نکته که رعايت دستور زبان فارسي است اگر در نظر بگيريم، متاسفانه در بسياري از سطور اين منظور در حد و حدود چنين اثري رعايت نشده است و گاهي به نظر مي رسد مولف دقيقا آنچه را شنيده است بدون دخل و تصرف حتي در نوع بيان روي کاغذ پياده کرده است. گاهي گسستگي در مطالب بيش از آنچه معمول است رخ داده و مسائل نسبتا بي اهميت در اثر دقت پايين فضاي بيشتري براي ارائه يافته اند. البته اين موارد در کنار سادگي در بيان و استفاده از واژگان مناسب تا حدودي قابل چشم پوشي گشته اند. در نهايت اشکال عمده دستوري اين بخش را شايد بتوان عدم دقت و ظرافت کافي در پياده سازي نوارها دانست که بنظر مي رسد بيش از حد معمول بدون دخل و تصرف ( حتي در نوع بيان ) باز نشر گشته است.

نکته دوم همانطور که اشاره کرديم محتواي خاطرات است. در اين زمينه نيز ذکر دو مورد خالي از لطف نيست. البته پيش از بيان اين موارد توضيح اين نکته ضرورت دارد که بدانيم بيان اين خاطرات از چه زاويه اي صورت گرفته است. در واقع اثر آيا به دنبال ثبت خاطرات مرتبط با شيخ مصطفي رهنما بوده است و يا اين را کافي و يا حتي لازم نمي دانسته و بيش از اين مورد بدنبال ثبت بازه اي تاريخي به وسيله خاطره گويي و از زبان او بوده است؟. و باز هم اين سوال که اين دو شکل هرکدام چه ويژگي ها و مزايا و معايبي دارند. در خوانش اثر آنچه به نظر مي رسد بيشتر به شکل اول از خاطره گويي و به همان هدف نزديک است و اثر آنچنان به ذکر حوادث گوناگون در سطح کلان نمي پردازد. شيخ مصطفي رهنما در بازگو کردن خاطراتش کمتر به حوادث تارخيي پرداخته و نام بردن از بازه هاي مختلف و حوادث مختلف تاريخي تنها وسيله اي براي بيان جايگاه و فعاليت خودش در آن بحبوحه بوده است. همچنين شيخ کمتر به تحليل وقايع مي پردازد و کمتر در مورد وقايع قضاوت مي کند. عمده قضاوت هاي تاريخي او به اشخاص مربوط مي شود و راه خود را چنان واضح و روشن مي يابد که نيازي به توضيح خصوصيات آن به مخاطب ندارد. البته به به اعتقاد نگارنده اين موضوع را نيز تا حدودي بايد به شرايط سني شيخ مصطفي رهنما مربوط دانست. به هر حال طبقه بندي اطلاعات در ذهن ايشان چنين بوده است. اما انظار بيشتري از جمع آوري کننده و تدوينگر اين اطلاعات مي رفت. چرا که به نظر نمي رسد هدف اثر تنها بيان خاطرات به شکل اوليه باشد. از اين روي به نظر مي رسد در کنار فعاليت هاي صورت گرفته در تدوين اين اثر حضور منابع ديگر و تطبيق تاريخ با گفته هاي راوي شکل کلي بهتري به اثر مي داد. البته در اين زمينه نبايد توضيحات گاها مفصل پاورقي را فراموش کرد که در مواقعي کمک کنده خوبي است. اما کافي نيست و در موارد بسياري بيش از هرچيز با همان شيوه نگارشي اثر به معرفي اشخاص مختلف فارغ از جايگاه شانسي آن ها در سيستم مي پردازد.

نکته ديگر در مورد محتواي اثر ششيوه بيان راوي است که گاهي بيش از حد متکي به شخص خود مي شود و در بعضي سطور تنها به بيان موضوعاتي شخصي مي پردازد که اغلب براي مخاطب جذابيت خاصي ندارد.  اين موضوع با توجه به شرايط مصاحبه شونده و از سوي او قابل درک است اما چرا در متن اثر اصلاحاتي نسبت به آن لحاظ نشده جاي تعجب دارد. به نظر مي رسد در اين زمينه کارهاي بيشتري قابل انجام بود. به عنوان مثال اگر بخش بعدي که خاطرات سنني جواني شيخ مصطفي رهنما در خارک و به قلم خود او است را با اين بخش مقايسه کنيد متوجه تفاوت هايي در شکل بيان خواهيد شد. به هر حال به نظر مي رسد شخصيت واقعي شيخ را در خاطره نويسي هايش به خود بيشتر مي شود جستجو کرد و شايد شيوه خوبي بود اگر مولف سعي در نزديک کردن بيان راوي در بخش اوليه به بخش خاطرات خارک داشت.

بخش بعدي اثر همانطور که اشاره اي نيز در سطور بالا به آن شد بخش يادداشت هايي است از شيخ مصطفي رهنما که در دوران تبعيد به خارک و به قلم خود او نوشته شده است. ويژگي مثبت اين بخش علاوه بر نزديکي هرچه بيشتر مخاطب به شيخ مصطفي رهنما و شناخت دقيق تري از شيخصيت وي، درک ابعاد فعاليت هاي او در شيوه اي نوين از بيان است. به عبارتي چنانچه اين بخش در کنار بخش قبلي اثر حضور نداشت، اثر دچار ضعف شديدي در رسيدن به هدف خود ( معرفي شيخ مصطفي رهنما ) مي گشت. چرا که اين خاطرات بسيار بيشتر شخصيت واقعي شخصيت شيخ را براي مخاطب ملموس مي کند و او را در بازگويي خاطرات ياري مي رساند. قلم شيخ ساده و بي پيرايه است و گاهي مزين به شعري از خود وي گشته و يا حديثي و روايتي و همين نمونه ها به شيريني قلم او افزوده است. آوردن مثال ها و حکايات مختلف براي بيان حرف هايش و نيز ذکر روز و ساعت دقيق رخدادها و توجه او به جزئيات از ويژگي هاي اين بخش است که جذابيتي دو چندان به آن بخشيده است. همچنين در لابلاي اين بخش از خاطرات مي توان تا حدودي به جهان بيني و نوع نگرش شيخ به مسائل مختلف نيز دست يافت. چرا که در لابلاي خاطرات به بيان دلمشغولي ها و نظرات خويش مي پردازد. چيزي که در بخش اول متاسفانه توجهي به آن نشده بود و در آن تنها حوادث ظاهري يکي پس از ديگري در حال رخ دادن بود.

بخش بعدي اثر فهرست اعلام است. اين فهرست با توجه به حجم کم اثر به نسبت حجم بالايي دارد و پر سات از نام هاي مختلف که شيخ در بيان خاطراتش به ان اشاره نموده است. از همين موضوع مي توان دريافت که شخصي گويي و بررسي روابط با افارد چقدر در بيان اين خاطرات حضور پر رنگ داشته است.

در نهايت نيز اثر با بخش اسناد به پايان مي رسد. اسناد منتشر شده در اين بخش نيز از بريده هاي روزنامه تا دست نويس ها و تصاوير و بخش نامه هاي مختلف متفاوت است و البته بسياري از آن ها ( ماننده بيانيه هاي مختلف شيخ ) از جذابيت خاصي برخوردار است و در اثر را به هدف خويش نزديک ساخته است.

به هر روي کتاب خاطرات شيخ مصطفي رهنما اثري است که با تمام کمبودها داراي ويژگي هاي مثبت مختلفي است که غالبا از شخصيت ويژه او نشات گرتفه و قابل انکار نيست که خوانش خاطرات اينگونه شخصيت ها هميشه از جذابيت خاصي برخوردار است و مي تواند سر منشا آموزه هاي مختلفي براي مخاطبان خود گردد. در اين بررسي کوشيديم با نگاه منصفانه اثر پيش رو را به نقد بگذاريم و به بيان نقاط و قوت و ضعف آن بپردازيم. اميد آنکه اين بررسي ها کمکي باشد در راستاي توليد آثاري بهتر، آموزنده تر و جذاب تر.

با تشکر از انشارات سوره مهر و تقدير از کوشش مسعود کرميان در زنده نگهداشتن خاطرات شيخ مصطفي رهنما.

 

 

يكشنبه 12 دی 1389 - 11:3


*نام:
*ايميل:
نظر شما:
* اختياری