سه‌شنبه 30 آبان 1396 - 15:29
پر بازديدهاي اين گروه
  • موردي يافت نشد

مقاله

 

روابط عمومي اداره كل تبليغات اسلامي استان زنجان

 

آموزش مداحي (قسمت دوم)

 

 شعر واصول انتخاب اشعار

شعر و انتخاب صحيح آن در کنار موسيقي و آهنگ يکي از عواملي است که مداح را در راه پر فراز و نشيب ستايشگري اهلبيت (ع) ياري مي رساند. اگر شخصي هر قدر هم به آهنگها و الحان مختلف تسلط داشته باشد و بتواند در زمينه هاي مختلف به اجراي آموخته هاي موسيقي خود بپردازد،اما اين الحان دلنشين همراه با شعر مناسبي نباشد نمي تواند اثرگذاري آنچناني داشته باشد. هر چند بحث تلفيق شعر و موسيقي از مراحل پيچيده اي است که در دوره هاي عالي موسيقي توسط اساتيد بنام تدريس مي شود و در مبحث جداگانه اي به شرح و تفضيل به آن پرداخته خواهد شد، اما هدف ارائه  موضوع در اين مقال، ارائه اصول ابتدايي شعر و راههاي انتخاب آن براساس موازين و معيارهاي ادبي مي باشد تا بتواند حرکت مادحين در مسير ستايشگري اهلبيت را شتاب بيشتري بخشد. شعر و ادبيات که يکي از هنرهاي هفتگانه است كه  داراي زوايا، ابعاد و جنبه هاي مختلف و متنوعي مي باشد و پرداختن به همه آنها از حوصله مستمعين خارج است، اما انگيزه نگارش اين مقاله ، آشنايي ابتدايي با تعاريف و اصطلاحات و تسهيل فرايند انتخاب شعر براي مادحين مي باشد.

نظم و شعر:

اگر هجاهاي جملات به صورت منظم در ساختار کلام چيده شده باشند و بتوان نظمي را در تعداد و جايگاه هجاهاي کلام القا كنند در آن صورت کلام ما منظوم خواهد بود. هر کلام آهنگين مي تواند نظم باشد اما هر نظمي شعر نيست که با مشاهده و تامل در برخي اشعار مي توان چنين نتيجه گيري نمود که بيشترين تعداد اشعار، در ابيات فارسي به صورت منظوم ارائه شده است.

نظم: هنگامي که برخي از کلمات به صورت منظم و با قاعده اي خاص به طور موزون کنار هم قرار گيرند تشکيل نظم را مي دهند.

مثال: اي نام تو بهترين سرآغاز                     بي نام تو نامه کي کنم باز

شعر: شعر کلامي است که احساس آدمي را همراه با تخيل و حساميزي بيان مي کند و نمود تجربه عاطفي و علائق دروني شاعر است که ديگران را به همراهي وا مي دارد.

شعر فارسي عرصه عالي ترين تبلور ذوق و احساس و توانايي آدمي در آزادي از محدوديت ها و نشان دهنده قدرت بيان و يادآوري نغمه ها و زيبايي هاي ازلي است.

شعر مي بايست تخيل و احساس شنونده را تحريک نموده و افکار او را به جهت هاي خاصي هدايت نمايد. شعر با خصوصياتي که گفته خواهد شد مي تواند اثرگذاري فراواني بر مخاطب داشته باشد. چنانکه مقام معظم رهبري مي فرمايند زبان شعر رساترين زبانهاست. حال در اين مقال به ادامه اصول ابتدايي انتخاب يک شعر مناسب براي استفاده در زمينه هاي كلي، بخصوص در مداحي مي پردازيم.

اصول انتخاب شعر

اصول مقدماتي:

1- قافيه: به اعتقاد نيما، قافيه زنگ كلام است . آن قدر قافيه در ساختار شعر و سخن ادبي منظوم مهم است که تصور شعر بي قافيه دشوار به نظر مي آيد. قافيه کلمه اي است که در آخر 2 مصرع بيت اول و مصرعهاي دوم بيتهاي بعدي در شعر مي آيد که اين کلمات داراي حرف هاي مشترک مي باشد. مانند پنهان- احسان- سلطان که آن حرف روي مشترک در اين کلمات است.

مثال:

مژده وصل تو کو کز سرجان برخيزم                          طاير قدسم و از دام جهان برخيزم

که در بيت بالا جان و جهان بعنوان قافيه آمده اند.

2- رديف : کلمه يا کلماتي که در شعر بعد از قافيه مي آيد و هر 2 مصرع در بيت اول و در مصرعهاي دوم بيتهاي بعدي عيناً تکرار مي شود(باتوجه به قالب شعر)

مثال: خوشا دلي که مدام از پي نظر نرود         به هر درش که بخوانند بي خبر نرود

که  در بيت فوق نرود به عنوان رديف و نظر و بي خبر بعنوان قافيه مي باشند. شعري مي تواند بدون رديف باشد.مانند:

گر به تو افتدم نظر چهره به چهره رو به رو          شرح د هم غم تو را نکته به نکته مو به مو

اما شعري را نمي توان بدون قافيه متصور شد.

3- وزن: وزن نظم و تناسب خاصي است در اصوات شعر. علم عروض يکي از اقسام علوم ادبي است که موضوع آن بحث در وزن= (آهنگ) شعر است و در مورد چگونگي ايجاد و انواع وزن، صحت و سقم آن و برخي شگردهاي مخصوص کلام منظوم است. انواع وزن شامل عددي، تکيه اي،کمي و نواختي مي باشد که شرح اين اوزان در اين مجال نمي گنجد. بحث عروض پيچيدگي خاصي دارد که نيازي به شرح و تفسير آن نيست اما شعر بايد مطابق با يکي از اوزان شعر فارسي باشد اينک به ذكر نمونه هايي از اوزان شعر فارسي مي پردازيم.

 

1-3 فعلاتُن فعلاتُن فعلاتُن فعلن

اي که مهجوري عشاق روا مي داري             عاشقان راز بر خويش جدا مي داري

2-3 مفاعلين مفاعلين فعولن

به صحرا بنگرم صحراتوبينم                         به دريا بنگرم درياتوبينم

3-3 فاعلاتن فاعلاتن فاعلن

دل به يار بي وفاي خويشتن                        دادم و ديدم سزاي خويشتن

4- قالب اشعار

قالب شعر را مي توان چهارچوب بيان شاعر دانست که به فراخور موضوع، مخاطب،درون مايه ،محتوا ،روايت، زمان و کاربرد ،از همديگر قابل تمايز مي باشد.. پس عوامل موضوع، مخاطب، زمان و مجال کاربرد و تناسب در ايجاد نوع و قالب اشعار نقشي اساسي دارد.

از قالبهاي مشهور و متداول در اشعار فارسي مي توان به مثنوي- قصيده- غزل- رباعي- دوبيتي- ترکيب بند- ترجيع بند و غيره اشاره کرد که هنرجويان عزيز مي توانند جهت مطالعه بيشتر به کتابهاي ادبي مرتبط با موضوع مراجعه نمايند.

اصول محتوايي

پس از انتخاب و تاييد شعر از طريق اصول مقدماتي که شامل شکل و ظاهر اشعار مي شود به بيان برخي معيارهاي محتوايي انتخاب اشعار در مداحي مي پردازيم.

1- برخورداري از آرايه هاي ادبي و صنايع بديع

منظور از آرايه هاي ادبي، هنرها و تکنيکهايي است که با عث تبديل سخن يا شعر به سخن ادبي و هنري مي گردند. همانطور که بيان شد فرق اساسي نظم و شعر در ايجاد تخيل و حساميزي است که ذهن مخاطب را درگير مطالب مفهومي و معنايي نمايد که آرايه هاي ادبي و صناعات شعري شاعر را در اين مسير ياري مي نمايد.

آرايه هاي ادبي شامل تشبيه- جناس- تشخيص- مجاز- تلميح- ايهام- مراعات نظير و غيره مي باشد که برخورداري اشعار از اين صنايع و لطايف احساس و تخيل شنونده را بر مي انگيزاند و موجب اثرگذاري فراوان اشعار خواهد شد. استفاده مناسب و بجاي اين آرايه ها علاوه بر نزديکي به مرز تخيل موجب غناي محتوايي اشعار نيز خواهد شد.

2-انتقال پيام و مفهوم سازي

اين معيار به خصوص در انتخاب اشعار مداحي جايگاه ويژه اي دارد . مداح اهلبيت (ع) با توجه به رسالت سنگين خود و نقشي كه در آشنايي مخاطب با معارف اهلبيت (ع) و آگاه سازي جامعه با جنبه هاي زندگي ائمه اطهار دارد بايد اين معيار را به طور جدي در انتخاب اشعار لحاظ نمايد . صرف داشتن اصول ابتدايي و مقدماتي و برخورداري از آرايه هاي بديع نميتواند معيار مناسبي براي انتخاب اشعار مورد استفاده در مداحي باشد . اشعار كاربردي در مداحي بايد مفاهيم و پيام هايي را در مورد زواياي پنهان و پيداي شخصيت ائمه معصومين و بزرگان دين به مخاطب خويش انتقال دهد . از جمله پيامهايي كه مداحان در انتخاب و شاعران در نوشتن اشعار مي توانند به جامعه منعکس نمايند عبارتند از حفظ حجاب- ظلم ستيزي- امر به معروف و نهي از منکر- جهاد در راه خدا- برپايي نماز- انجام واجبات و ترک محرمات اخلاق اسلامي و ... بديهيست انتخاب اشعار داستاني با پايه محتوايي و مبنايي ضعيف با هدف برانگيزي احساسات و هيجانهاي آني و ذکر مطالب غير ضرور، ستايشگر اهلبيت را در انتقال پيام و مفهوم سازي کمک شاياني نخواهد کرد.

3- مطابقت با احاديث ،روايات و مقاتل معتبر: مسلماً شعري که از معيارهاي پيش گفته برخوردار باشد و در اوج زيبايي و در عين سلاست و بلاغت، با احاديث و روايات متداول اسلامي به نقل از چهارده معصوم(ع) و مقاتل معتبر شيعه مطابقت نداشته باشد شايستگي ارائه به مخاطب را نخواهد داشت. در اين خصوص به مادحين عزيز توصيه مي گردد کتابهايي که حاوي احاديث ائمه مي باشند و مقاتل معتبر شيعه من جمله لهوف، مقتل مقرم- نفس المهموم- منتهي الامال و ... را مطالعه نموده و با شناخت بيشتري پاي به عرصه انتخاب شعر بگذارند.

 در پايان به استحضار خوانندگان گرامي مي رساند که اصول فوق به صورت مختصر و مجمل در حالت کلي با هدف ترسيم چهارچوبي براي شناخت  ارائه شد و در مقاله هاي بعدي به طور جداگانه مورد بحث و شرح وبسط ... قرار خواهند گرفت.

منابع وماخذ:

زينلي، محمدجواد .زبان و ادبيات فارسي. تهران: نشر نگاه دانش، 1388.

شمسيا، سيروس. آشنايي با عروض و قافيه . تهران: انتشارات بديهه، 1374.

مرادي، عاليه .متون ادب فارسي و آئين نگارش .زنجان :انتشارات نارمک 1382.

 

حسين رسولي

کارشناس امور اداري اداره کل تبليغات اسلامي استان زنجان

 

يكشنبه 5 دی 1389 - 10:21


*نام:
*ايميل:
نظر شما:
* اختياری