سه‌شنبه 23 مهر 1398 - 5:37
پر بازديدهاي اين گروه
  • موردي يافت نشد

كتاب

 

ضياء آراسته

 

دين و دوران

 

دين و دوران ( جستاري در اسلام‌شناسي مرتضي مطهري )

مولف : علي‌اكبر احمدي

ناشر : معاونت پژوهشي و آموزشي سازمان تبليغات اسلامي

نوبت چاپ و شمارگان : اول / مهر 89 – 2000 نسخه

كتاب دين و دوران  به قلم علي‌اكبر احمدي با يك اشاره و مقدمه و در دو بخش با عناوين شكل‌گرايي و مكتب‌گرايي و در انتها با نتيجه‌گيري پاياني تنظيم گرديده است . در اشاره كتاب حاضر سيدعلي‌رضا فروغي ، مدير دفتر برنامه‌ريزي پژوهش‌هاي كاربردي معاونت پژوهشي و آموزشي سازمان تبليغات اسلامي به اين مساله اشاره مي‌كند كه استاد شهيد مرتضي مطهري از بزرگترين انديشه‌مندان مسلمان است كه جايگاه ممتاز و بسيار برجسته‌اي در تاريخ انديشه‌ي ديني معاصر دارد . اما علي‌رغم همه انذارها ، توصيه‌ها و تاكيدها ، به جرات مي‌توان گفت كه آراء و انديشه‌هاي اين استاد عاليقدر ، آنگونه كه شايسته جايگاه علمي و در خور مرتبه‌ي فكري اوست ، تاكنون مورد بررسي ، نقد علمي و بهره‌برداري قرار نگرفته است . بدين‌منظور دكتر علي‌اكبر احمدي انجام اين پژوهش را برعهده گرفت و مقرر شد بر اساس طرحي مجري در مجلداتي با عناوين « مقدمه » ، « شناخت‌شناسي » ، « جهان‌بيني » و « ايدئولوژي » به تبيين نظام فكري استاد مطهري بپردازد .

در مقدمه كتاب دين و دوران مولف به اين مساله اشاره مي‌كند كه به نظر مطهري دين اسلام براي همه شئون زندگي آدمي مقررات و قانون دارد و نيز مدعي جاودانگي چنان مقررات و قوانيني است . علي‌اكبر احمدي پرسش محوري كتاب خود را در طرح اين سوال مي‌داند كه مطهري چگونه « اسلام » را با « دنياي جديد و مقتضيات آن » منطبق مي‌شمارد و از سازگاري ميان آن دو و بلكه از هدايت‌گري دين در دنياي نو سخن مي گويد ؟ از نظر احمدي نكته مهم آن است كه مطهري به متضادانگاري « مذهب » و « نوخواهي » توجه دارد . كليد حل « مساله انطباق اسلام با دنياي  نو » از نظر مطهري در گذار از « شكل گرايي » به « مكتب‌گرايي» در فهم اسلام است . نويسنده كتاب ادامه مي‌دهد كه در كتاب خود به شكل گفت و گو پرسشي را با استاد مطهري در ميان نهاده است و طبق آثار مكتوب استاد گمانه‌اي را در پاسخ تدارك ديده است . مولف در پايان و در نتيجه‌گيري كتاب سعي مي‌كند تا فرض بنيادي خود در اين كتاب را مدلل و موجه سازد .

بخش اول كتاب با عنوان شكل‌گرايي با شرح ريشه‌يابي مساله انحطاط مسلمين از ديدگاه مطهري آغاز شده و ضمن در ميان نهادن فرضيه خود در باب ديدگاه و پاسخ استاد مطهري ، بر تفسير تحريف شده و انحطاط آور از دين ، بعنوان يكي از عوامل انحطاط درنگ و تامل مي‌شود . مطهري و مساله « علل انحطاط مسلمين » ، پاسخ مطهري به مساله « علل انحطاط مسلمين » ، نقش بيگانگان و دشمنان اسلام ، نقش مفسران تحريف‌‌گر ، نقش تفسير تحريف‌شده ، چه بايد كرد ؟ از موضوعات مطرح شده كتاب دين و روان در بخش اول مي‌باشند .

نويسنده كتاب به ديدگاه استاد مطهري اشاره مي‌كند كه در پاسخ به مساله علل انحطاط مسلمين كه غربيان ادعا مي‌كنند خود اسلام مسئول اين انحطاط است مطهري مي‌گويد كه بايد مطابق با تحقيق به اين مساله پاسخ گفت كه : خود اسلام مسبب اين پديده است يا مسلمين و يا نه آن و نه اين . بلكه اين عوامل بيگانه‌اند كه مسلمين را به عقب‌ماندگي كشانده‌اند ؟ بعلاوه دركنار اين بحث درباره تاثير خود اسلام بايد از نقش مسلمين در اين خصوص بحث شود و بررسي گردد كه آيا عامه مسلمين مسوول اين انحطاط‌اند يا خاصه آنها ( يعني دو گروه متنفذ حكمرانان و علماي دين ) . از نظر استاد مطهري ريشه‌هاي عقب‌ماندگي مسلمين را در گذشته‌هاي دورتري بايد جستجو كرد و مثلا ً از نقش دشمنان اسلام در پيش از ورود استعمار و يا حتي قبل از آن پرده برداشت .

از نظر نويسنده كتاب ، مطهري برآنست كه امويان پس از نفوذ در درون جامعه اسلامي براي دستيابي به اهدافشان « اينبار مذهب را عليه مذهب به كار گرفتند . » و اسلام را آنچنان كه پوستيني را وارونه بپوشانند به تن مردم پوشانند . آنها با به شهادت رساندن حضرت علي ( ع ) قدرت ديني را هم در اختيار گرفتند ، يعني معاويه خليفه مطلق مسلمين شد . معاويه با فكر علي ( ع ) مبارزه كرد . او دستور داد كه بالاي منابر و در نماز جمعه‌ها علي ( ع ) را سب و لعن كنند.

از نظر مولف كتاب به نظر استاد مطهري ، مرجئه ، خوارج ، اشاعره ، اخباريون ، اهل حديث ، حنابله و ... تفسيري از دين ارائه كردند كه نشاني از حقيقت دين و تعاليم ديني ندارد . ويژگي‌هاي اين تفسير تحريف شده با نظر به آثار استاد مطهري عبارتند از : شكل‌گرايي و نفي تعقل در دين و ناتواني در جمع تعاليم به ظاهر متناقض و در افتادن به تفسيرهاي دلبخواهي . مطهري بر آنست كه شكل‌گرايي ، نفي قدرت تعقل وانفكاك تعقل از تدين از جمع تعاليم به ظاهر متناقض دين عاجز است  و در نتيجه به تفسيرهاي دلبخواهي منجر مي گردد . از اينگونه موارد مي‌توان به نمونه جبر و اختيار ، نمونه زهدگرايي يا دنياگرايي ، نمونه قيام يا سكوت اشاره كرد .

از ديدگاه علي‌اكبر احمدي از نظر استاد مطهري جامعه اسلامي  بدان دليل دچار انحطاط و عقب‌ماندگي ، بي‌تحركي و عافيت‌طلبي ، ظهور ماديگري ، ناتواني در مواجهه با مقتضيات زمان و ... شده است كه طي فرآيندي طولاني و تاريخي و با نقش‌آفريني دشمنان و منافقان و مفسران كج‌انديش به تفسيري و تحليلي تحريف‌شده و فلج كننده از دين رسيده است . سخن شهيد مطهري آنست كه : بايد تفكر اسلامي را احياء كرد . مطهري مي‌نويسد : " ما اكنون بيش از هر چيزي نيازمنديم به يك رستاخيز ديني و اسلامي ، به يك احياي تفكر ديني ، به يك نهضت روشنگر اسلامي . "

بخش اول كتاب حاضر با طرح و توضيح موضوعاتي همچون شرط امكان احياي تفكر ؛ تفكيك دين از فكر ديني ، دليل جدا بودن دين از فكر ديني ، اولويت برنامه احياء تفكر اسلامي ، به كارگيري تعقل ( بعنوان روش ) ، به كارگيري عقل در دين از ديدگاه قرآن ، به كارگيري عقل از ديدگاه امام علي ( ع ) و شيعه صدر ، تفسير تخصصي و فرهنگ شيعي ، تفسير و تخصص ، مساله تقليد و نقش روحانيت در احياي تفكر اسلامي به پايان مي‌رسد .

در بخش دوم كتاب دين و دوران با عنوان مكتب‌گرايي نويسنده در ادامه مباحث خود از ديدگاه شهيد مطهري مي‌افزايد كه مطهري ضمن مشخص كردن تفسير محرف و دروغين از دين و حقايق ديني ، بر احياي تفكر ديني و تدارك تفسيري كه واجد بصيرت و حركت باشد تاكيد مي‌كند . از نظر استاد مطهري اين امر زماني ممكن است كه با روش عقلاني و تخصصي  و با نظر به آن بخش از سرمايه فرهنگي خود كه ملهم از قرآن و اهل‌بيت ( ع ) است ، به تحليل مجدد منابع ديني بپردازيم . اسلام به مثابه تئوري رستگاري ، اسلام ؛ تئوري حق‌طلبان ، كلان بودن تئوري رستگاري حق‌طلبان ، اسلام به مثابه يك مكتب فكري ، ضرورت شناساندن اسلام به صورت يك مكتب ، ويژگي‌ها و الزامات صورتبندي « مكتبي» تعاليم اسلامي ، عقلي و استدلالي بودن مكتب اسلام ، معناي مشخص ( و محدود ) عقلي بودن مكتب اسلام ، شرايط روحي مناسب در فهم اسلام ، برخي پيامدهاي احتمالي حقيقت‌جويي ، چارچوب‌هاي عقلي مناسب براي فهم اسلام ، لوازم عقلي شمردن تعاليم اسلامي ، اجزاي مكتب اسلام از ديدگاه مطهري از سرفصل‌ها و موضوعات مطرح شده در بخش دوم كتاب حاضر هستند .

از نظر استاد مطهري نسل جوان ما يك مكتب فكري نياز دارد كه روي اصول معين و مشخصي به سوالاتش پاسخ دهد . همه مسائل اجتماعي و جهاني را بطور يكنواخت برايش حل كند و به طور كلي در مقابل هر سوالي جوابي بگذارد نسل جوان به دنبال فلسفه‌اي است كه به نيازها پاسخ دهد و ديگر برايش اهميت ندارد كه اصول آن فلسفه از اتقان و استحكام برخوردار است يا نه . در بخش شرايط روحي مناسب براي فهم اسلام نويسنده به اين ديدگاه استاد مطهري اشاره مي‌كندكه از نظر ايشان « مقدس‌ترين روحيه ، روحيه تحقيق و كاوشگري است » و « حس تحيق از خود علم مقدس‌تر است. » علم آنگاه مقدس و قابل احترام است كه با روح تحقيق توام باشد . اما « روح تحقيق آنگاه وجود دارد كه بشر به نقص علم و اطلاعات خود  معترف باشد . »

از ديدگاه شهيد مطهري هر مكتب و دستكاه فكري كه طرحي براي نجات ، رهايي ، كمال و سعادت بشر ارائه مي‌دهد از سه بخش فراهم شده است : 1 – يك سلسله بايد ارزشها ( بايد و نبايد و شايد و نشايدها ) در سطح فرد و جامعه كه ضمن آن معلوم مي‌دارد كه فرد و جامعه چه جهتي را بايد برگزيند و كدام هدف را دنبال كند و خلاصه چگونه بايد بود . 2- فلسفه‌اي درباره هستي و تحليلي و تفسيري درباره مبداء عالم ، جهان ، انسان ، جامعه و تاريخ ( جهان‌بيني ) 3- نظريه‌اي در باب شناخت و معرفت و اينكه شناختن يعني چه و از چه راهي و با چه روشي حاصل مي‌گردد .

 مولف كتاب دين و دوران در نتيجه‌گيري پاياني مباحث خود بعد از طرح مجدد فرض خود در ابتداي كتاب كه استاد مطهري چگونه اسلام را با دنياي جديد و مقتضيات آن منطبق مي‌شمارد و از سازگاري آن دو و بلكه از هدايتگري دين در دنياي نو سخن مي‌گويد ، نتيجه مي‌گيرد كه از نظر استاد مطهري بدون گذر از « شكل‌گرايي » نمي‌توان از انحطاطي كه مسلمين را فراگرفته است بدر آمد و پيوندي سازگار با دنياي جديد برقرار نمود . مولف در پايان مي‌افزايد اگر اسلام را به مثابه يك سلسله اصول و حقايق كلي لحاظ كنيم كه راهنماي آدمي در همه دوران‌هاي تاريخي است و متناسب با هر درجه از كمال بينش عقلاني آدمي و در هر دوره‌اي ، هدايتي خاص به او هديت مي‌كند ، در آن صورت ، امكان برقراري  نسبتي سازگار ميان « اصول اسلامي » و « بينش عقلاني دوران جديد » رخ مي‌نمايد .

كتاب دين و دوران ( جستاري در اسلام‌شناسي مرتضي مطهري ) ، نوشته علي‌اكبر احمدي در چاپ اول خود توسط معاونت پژوهشي و آموزشي سازمان تبليغات اسلامي و با قيمت 38000 ريال انتشار يافته است .

 

 

چهارشنبه 1 دی 1389 - 11:59


*نام:
*ايميل:
نظر شما:
* اختياری