يكشنبه 30 تير 1398 - 4:26
پر بازديدهاي اين گروه
  • موردي يافت نشد

كتاب

 

ضياء آراسته

 

شهر ، سياست و اقتصاد در عهد ايلخانان

 

 

  شهر ، سياست و اقتصاد در عهد ايلخانان

نويسنده :  سيد ابوالفضل رضوي

 چاپ و شمارگان : اول ، 1388 – 1000 جلد

ناشر : موسسه انتشارات اميركبير

 

 كتاب شهر ، سياست و اقتصاد در عهد ايلخانان نوشته سيد ابوالفضل رضوي در ده فصل به بررسي دوران حكومتگري  ايلخانان بعد از تهاجم وحشيانه مغولان مي‌پردازد . سيد ابوالفضل رضوي ، استاديار دانشگاه لرستان ، بيش از 10 سال عمر خود را در مطالعه تاريخ ايران در عصر حاكميت ايلخانان سپري كرده است . در نگاه رضوي واقعيت‌هاي تاريخي را مي‌بايست در بستر ساختاري آن ها بررسي و تحليل كرد . از اينرو بخشي از علاقه خود را به مباحث معرفتي و روش‌شناسي تاريخ معطوف كرده و هم‌اكنون  مشغول پژوهش در حوزه تاريخنگاري و فلسفه انتقادي مي‌باشد .

از نظر مولف كتاب ، پژوهش‌هايي كه پيرامون اوضاع سياسي و اقتصادي عصر ايلخانان صورت گرفته ، اغلب با رويكرد پيشيني و تحت تاثير عملكرد مغول‌ها در دوران تهاجم ، عهد ايلخاني را عصر انحطاط اقتصادي – اجتماعي مي‌دانند و معمولا ً با رهيافت سياسي و نظامي صرف به تحولات اين عصي مي‌نگرند .  از نظر ابوالفضل رضوي ، ايلخانان با صلح و امنيت نسبي كه بوجود آوردند و مهم‌تر از آن در راستاي تامين نيازهاي خويش ، رويكرد مسالمت‌آميزي نسبت به جامعه و اقتصاد در پيش گرفتند و با تهديد و تعديل گرايش‌هاي سياسي و اقتصادي حاصل از نظام ايلي ، زمينه را براي بهبودي ساختار سياسي و اقتصادي شهرهاي ايران هموار نمودند .

در فصل اول كتاب حاضر با عنوان ساختار سياسي و اقتصادي شهرنشيني در ايران ، به موضوعاتي همچون اهميت تجاري شهر و جايگاه آن در ساختار حيات جمعي ، تكوين حيات شهري در ايران ، ساختار حيات شهري در ايران پيش از اسلام ، روند تاريخي زندگي شهري در ايران دوره اسلامي ( از آغاز قرن هفتم ) ، ساختار زندگي شهري در ايران دوره اسلامي ، شهر ايراني در آستانه تهاجم مغول پرداخته مي‌شود . نويسنده كتاب در ا بتداي بحث خود بر روي مفهوم شهرنشيني و رشد آن تا زمان حمله مغولان به ايران بحث مي‌كند و اينكه شهر يكي از كهن‌ترين و مهم‌ترين ابداعات بشري است . از زمان پيدايش نخستين شهرها تاكنون ، پيشرفت و انحطاط تمدن رابطه نزديكي با پيشرفت و زوال شهرها داشته است . انسان شهرنشين به موازات دور شدن تدريجي از طبيعت و به همراه تنوع بخشيدن به فعاليت‌هاي خود ، كاركردهايش را عقلاني و با محاسبه و  دقت آنها را تنظيم كرد .

در نزد ايرانيان ، دين ، عقل و پادشاه بعنوان نيروهاي هدايت جمعي به حساب مي‌آمدند و نظر بر ارتباط تنگاتنگ دين و دولت ، پادشاه نماد دين و دنيا بود  و سرنوشت عقل جمعي از اراده او تاثير مي‌پذيرفت و‌ به نوعي همه چيز در شخصيت او خلاصه مي‌شد . از نظر نويسنده ساختار زندگي شهري در ايران دوره اسلامي به دو بخش مراكز تاثيرگذار در ساخت حيات شهري و ساختار اداري و اجرايي شهرها تقسيم مي‌شود . مراكز تاثيرگذار داراي مركزيت سياسي - اداري در ساختار حيات شهري ايران دوره اسلامي عبارتند از : مساجد ، بازار ، محلات ، حمام‌هاي عمومي ، ميدان‌ها و دروازه‌ها .

وضعيت عمومي شهرهاي ايران در آستانه حمله مغولان و در اوايل قرن هفتم هجري به طور دقيق آشكار نيست . اما شكي نيست كه در مقايسه با جهان آن روز شهرهاي ايران از رونق فراواني برخوردار بوده‌اند . به طور كلي مي‌توان حيات اقتصادي و اجتماعي شهرهاي ايران در قرن ششم و اوايل قرن هفتم را تداوم حيات اقتصادي و اجتماعي دوره‌هاي قبلي دانست كه در اين زمان به اوج خود رسيده است . در قلمرو گسترده اسلامي و بويژه شهرهاي ايران توليد پيشه‌وري و تجارت برون منطقه‌اي ساخت اقتصادي شهرها را دگرگون كرده و شهرنشينان را از رفاه نسبي برخوردار ساخته بود .

فصل دوم كتاب حاضر به برخورد ايران و ايرانيان در مواجهه با مغولان پرداخته و حضور اين قوم استپ نشين را مورد بررسي قرار مي‌دهد . اين فصل با بخش‌هاي مروري به ساختار سياسي – اقتصادي جامعه ايلي مغول ، ايلغار مغول به ايران ، ايران و مناطق همجوار پس از ايلغار مغول ، امارت كوركوز و امير ارغون بر ايران ، حيات شهري پس از حمله مغول و زوال حيات شهري در شرق ايران حضور اقوام مغول و تاثير آنها بر زندگي ايرانيان را از زواياي گوناگون مورد بررسي قرار مي‌دهد . از نظر نويسنده در مورد چگونگي ساختار زندگي مغول‌ها ، كه به نوعي وارث سنت‌هاي اقوام استپ‌نشين تا زمان ظهور چنگيزخان بوده‌اند ، نمي توان نظر صريحي ارائه كرد . جويني كه از مغول‌ها با عنوان تاتار ياد مي‌كند وضعيت سياسي و اقتصادي آنها را تا قبل از قدرت‌گيري چنگيز بسيار ساده توصيف مي‌كند . قدرت متمركزي كه در سايه شخصيت و ابتكارات چنگيز در اوايل قرن سيزدهم ميلادي بوجود آمد ساختي كاملا ً نظامي داشت و تحت تاثير شرايط زيست محيطي و ضرورت‌هاي معيشتي جنگ را ارج فراوان مي‌نهاد . با اينحال شرح كشتار و ويراني مغول‌ها در مناطق تصرفي ، از سوي مخالفان آنها نوشته شده و تضاد منافع و فرهنگ آنها با فاتحان در اغراق كردن نسبت به اين امر تاثير فراواني داشته است . درباره علل حمله مغولان به ايران بحث‌هاي بسياري انجام شده است اما آنچه مسلم است عملكردهاي نابخردانه خوارزمشاهيان بي تاثير نبوده است . قلمرو خوارزمشاهي با وجود انسجام و تمركز ظاهري فاقد هويت واحد بود و از عدم مقبوليت رنج مي‌برد . از جمله مطالب قابل توجه در فصل ايران در برخورد با مغلول جدولي است كه  در آن ميزان تخريب و كشتار شهرهاي خراسان و ماوراءالنهر با حمله مغولان در آن مقايسه مي‌شود .

اعزام هولاكو به قلمرو غربي امپراتوري مغول ، شكل‌گيري حكومت ايلخاني ،  تقسيمات كشوري عهد ايلخاني ، ساخت سياسي عهد ايلخانان ادامه مباحث كتاب حاضر در شكل‌گيري حكومت ايلخانان است . در بحث ساخت سياسي عهد ايلخانان به تاثيرپذيري شهرها و فرهنگ‌ها از ساختار امپراتوري مغول ، رويكرد ايراني و ماهيت  نظامي حكومت ايلخانان ، اشاره مي‌شود . نويسنده در اين فصل به اين مطلب اشاره مي‌كند كه ماهيت ايراني حكومت در عهد ايلخاني و پذيرش آن از طرف مغول‌ها ، چه از سر اجبار چه از سر اختيار ، اين نكته مهم را در خود دارد كه امور عملي جامعه در پرتو كاركردهاي همين مديران اجرايي رقم خورده است .

ساختار سياسي و اقتصادي شهرها در  عهد ايلخانان در شكل‌گيري و ثبات اين حكومت نقش بسيار حائز اهميتي را ايفاء مي‌كند . مغولان كه بواسطه تعاليم بزرگان و نوع زند‌گي‌شان با شهر و شهر نشيني بيگانه بودند تحت تاثير زندگي و فرهنگ مردم شهرنشين و ايرانيان قرار گرفتند . اين تاثيرپذيري بويژه در زمان حكومت ايلخانان بيشتر مشهود است . مولوي شاعر بزرگ اين قرن با وجود ابراز ناخرسندي از عملكرد تركان و مغول‌ها و نظم‌ناپذيري سلوك‌آنها ، شهر را محل پرورش عقل و زندگي عقلايي مي‌داند . نگرش ايلخانان به شهر اگرچه از منظر نظري از نگرش كلي مغول‌ها نسبت به اين مقوله ناشي مي‌شد اما ايلخانان از همان آغاز در امور اجرايي و اداري بناي حكومت خود را بر الگوهاي ايراني گذاشتند و اداره امور آن را به  ديوان‌سالاران ايراني سپردند . از جمله مراكز مهم شهري در عهد ايلخانان مي‌توان از تبريز ، سلطانيه ، شيراز ، كرمان ، اصفهان ، نيشابور ، يزد ، همدان ، هرات ، بغداد ، موصل نام برد .

زمينه‌هاي رونق تجاري در عهد ايلخانان ، اوضاع تجاري ايران در عصر ايلخانان با تقسيم‌بندي تجارت در دوره نامسلماني ايلخانان و تجارت در دوره مسلماني ايلخانان از جمله مباحث فصل تجارت در عهد ايلخانان مي‌باشد . صرف‌‌نظر از ويراني و تخريب بخشي از شهرهاي ايران در زمان هجوم اوليه مغول‌ها ، ديگر نمود مشخصي از ويراني شهرها از طرف مغول هاي به خصوص در عصر حكومتگري ايلخانان مشاهده نمي‌شود . به عكس ايلخانان از همان ابتدا متوجه به شهر و آبادگران شهرهاي ايران خود را نشان مي‌دهند . عاملي كه هر چه بيشتر به ثبات حكومتي آنها كمك كرد . ايلخانان جهت‌گيري‌هاي سياسي خود را فارغ از ملاحظات محض سياسي تنظيم مي‌كردند  و بخشي از تلاش‌هاي سياسي و نظامي آنها در راستاي امور تجاري انجام مي‌گرفت و به طور مشخص اهداف اقتصادي داشت . هولاكو ، آباقا ، احمد تكودار ايلخان مسلمان ، ارغون ، گيخاتو از جمله حاكمان ايلخاني در دوره تجارت در دوره نامسلماني ايلخانان بشمار مي‌آيند . از حاكمان ايلخاني هم در دروه مسلماني ايلخانان مي‌توان از غازان ، الجايتو ، ابوسعيد نام برد .

يكي از مسائل مهم و مورد نظر چنگيز رونق بخشيدن به راههاي بازرگاني بود . تسلط مغول‌ها بر بخش عظيمي از آسيا  تجارت را بعنوان يكي از شيوه‌هاي ديرپاي معيشت ساكنان آن اهميتي دوچندان بخشيد و زمينه‌‌هاي رشد و رونق آن‌ را فراهم نمود .  از راه‌هاي تجاري درون‌مرزي آن دوره مي‌توان به راههاي تجاري عراق عجم ، راههاي تجاري آذربايجان ، راههاي تجاري فارس ، راههاي تجاري كرمان ، راههاي تجاري عراق عرب و راههاي تجاري خراسان اشاره كرد . ايلخانان همچنين از راههاي تجاري زميني برون مرزي ، راههاي تجاري دريايي نيز براي رونق اقتصادي و حكومتي خود بهره مي‌برند . اين امر هم ثبات حكومتي آنان و هم آباداني شهرهاي تحت سلطه‌شان را در پي داشت .

در فصل هفتم با عنوان مراكز تجاري و ماليات‌هاي شهري در عهد ايلخانان از محدوده اقتصادي ايالت خراسان ، جيلانات ، عراق عرب و آناتولي بعنوان مراكز مهم تجاري عصر ايلخانان نام برده مي‌شود . سرزمين آناتولي از قديم‌ترين ازمنه داراي اهميت بوده و از حدود دو هزارسال قبل از ميلاد به اين سوي محل برخورد اقوام و فرهنگ‌هاي مختلف بوده است . از همان سالهاي قبل از ميلاد مسيح  بخشي از راههاي مهم ارتباطي شرق و غرب متوجه اين ناحيه بوده و موقعيت جغرافياي خاص آن توجه صاحبان قدرت را به خود جلب مي‌كرد . وجود دو درياي سياه و مديترانه كه هر كدام به آب‌هاي آزاد جهان راه داشتند نيز اين منطقه را از اهميت ويژه‌اي برخوردار ساخته بود . به دنبال فتوحات مغول شهرهاي آناتولي نيز مورد توجه آنها قرار گرفت و تا زمان آمدن هولاكو حداقل دو مرتبه سلجوقيان در مقابل مغول‌ها متحمل شكست‌هاي سنگين نظامي شدند . در زمان مغول‌ها قاعده ماليات‌ها بهم ريخت و نظام مالياتي خاصي كه نظم و ترتيب مشخصي نداشت بر ايران حاكم شد . انواع ماليات كه در زمان ايلخانان از شهرنشين‌ها گرفته مي‌شد ،‌ تمغا ، قوبچور و قلان نام داشت .

مطالعه تاريخ ايران و تاريخچه شهرهاي آن نشان مي‌دهد كه نقطه مركزي شهر كه تمامي ساكنان آن را به هم پيوند مي‌داد بازار بوده است . مردم شهري به اجبار يا اختيار فرهنگ حاكم بر بازار را مي‌پذيرفتند  و در پرتو نيازهاي معيشتي خويشتن را با ساير كاركردهاي آن هماهنگ مي‌كردند . با اين مقدمه نويسنده كتاب به سراغ اهميت بازار و توليدات شهري در نزد مغول‌ها ، اهميت و كاركرد بازار در عصر ايلخانان ، توليدات شهري ، توليدات مرتبط با روستاها و توليدات كارگاهي و كارخانه‌اي مي‌رود . پارچه‌بافي ، اسلحه‌سازي ، فلزكاري و كاشي و ظروف سفالي از توليدات عصر ايلخاني مي‌باشند .

شناخت بازار و تاثير آن در زندگي مردم بدون شناخت بازاريان عصر ايلخانان امكان ندارد . در زمان ايلخانان نيز بازار يكي از اركان مهم زندگي شهري بود و اهل بازار جايگاه قابل توجهي داشتند . اگر بازار را در دو بخش توليد وتجارت در نظر بگيريم مي‌توان اهل بازار را به دو دسته تقسيم كرد : تجار . پيشه‌وران و محترقه .  با توجه به اينكه مغول‌ها با تجارت آشنا بودند تجار و بازرگانان را مورد توجه خود قرار مي‌دادند . در فصل نهم كتاب حاضر به اين موضوع اشاره مي‌شود كه مغول‌ها با توجه به اينكه زندگي خانه به دوشي داشتند اما با تصرف شهرهاي گوناگون و برخورد با فرهنگ‌هاي مردم نواحي مختلف براي تامين نيازهاي خود من جمله نيازهاي نظامي‌شان مجبور شدند كه هنر و حرف مختلف زندگي شهرنشيني و يكجانشيني را بياموزند . فصل نهم با بررسي نقش اصناف و پيشه وران در عصر مغول‌ها  و ايلخانان به پايان مي‌رسد .

در آخرين فصل كتاب شهر ، سياست و اقتصاد در عهد ايلخانان به بحث نظام پولي عصر ايلخانان پرداخته مي‌شود .  نويسنده به اين مطلب اشاره مي‌كند كه نظام پولي عهد ايلخاني تداوم بي نظمي‌هايي‌هايي است كه از دوران گذشته باقي مانده بود . با وجود تسلط ايلخانان بر قلمرويي گسترده و ايجاد وحدت و انسجام در آن نظام پولي هماهنگي به وجود نيامد و هر يك از ممالك تحت سلطه آنها مسكوكاتي با وزن و عيار خاص خود داشتند . رشيد الدين فضل‌اله وضع فلاكت‌بار نظام پولي اين زمان را چنين توصيف مي‌كند : " ... و. فايده وجود زر و نقره آن است كه به واسطه آن حاجت مردم برآيد و چيزي كه خواهند زود حاصل شود ، چون حال زر و نقره چنان شود كه به واسطه آن مقالات و زحمت پيدا شود و به وقت خرج كس نستاند ، خلاف وضع و طبع عام باشد . " در زمان ايلخانان براي اولين‌بار در تاريخ اقتصادي عهود اسلامي مسكوكات نقره را علاوه بر درهم كه لفظ متداول آن دوره بود با عنوان دينار به كار برده‌اند . در زمينه نظام پولي عصر ايلخاني مي‌توان گفت كه حكام مغولي قبل از غازان توجه چنداني به تنظيم و تثبيت نظام پولي نداشته و يا موفقيت‌هاي چشمگيري بدست نياورده‌اند  . موفقيت‌هاي زمان غازان هم به دوره او محدود بود و قلمرو ايلخاني در هيچ زمان ديگري نظام پولي هماهنگ و يكساني نداشته است . در اين فصل در علل ناكاركردي پول كاغذي در اقتصاد و جامعه عصر ايلخاني به عواملي همچون بي سابقه‌بودن موضوع و تقليد ناقص از نظام پولي چين ، بي‌اعتمادي جامعه نسبت به هيئت حاكمه ، تضمين نشدن اعتبار چاو از طرف حكومت ، بروز اختلال در عرصه صنعت ، هنر ، و تجارت و همچنين عدم اتفاق نظر دولتمردان براي رواج چاو اشاره مي‌شود .

در نتيجه‌گيري آخر كتاب سيد ابوالفضل رضوي بيان مي‌كند كه حاكميت مغول و قوانين خاص آن ساختار جامعه شهري را دگرگون نكرد و در قشربندي و سلسله‌مراتب طبقاتي آن تغييرات جدي بوجود نياورد . با وجود اين فعالان عرصه اقتصادي شهرها نتوانستند از مدارا و منفعت‌جويي‌هاي مغول‌ها و هماهنگي قواعد مغولي با رشد صنعت و تجارت در جهت ايجاد گروهها و تشكل‌هايي كه هويت مستقل اقتصادي و اجتماعي متداومي داشته باشند بهر‌ه‌اي بگيرند . رضوي علت اصلي اين امر را اداره امور بوسيله مديران ايراني مي‌داند كه از همان اصول هميشگي در تنظيم روابط‌ اقتصادي و سياسي بازاريان و حكومت بهره مي‌گرفتند . نويسنده كتاب بر اين مطلب تاكيد مي‌كند كه ايلخانان وارث مشكلات زمان تهاجم مغول‌ها بودند و تحت تاثير اين امر تمامي مناطق شهري از رشد يكساني برخوردار نبودند . با وجود اينكه شهرهاي مناطق وسيعي از ايران با استفاده از فرصت مناسب بوجود آمده در دوره ايلخانان فصل جديدي و مرفقي را در زمينه اقتصادي آغاز كردند بخش مهمي از شهرهاي نواحي شرقي همچنان در حالت انحطاط و ركود نسبي به سر مي‌بردند .

شهر ، سياست و اقتصاد در عهد ايلخانان ، نوشته سيد ابوالفضل رضوي در چاپ اول خود  با قيمت 85000 ريال توسط انتشارات اميركبير به چاپ رسيده است .

 

 

دوشنبه 8 آذر 1389 - 15:8


*نام:
*ايميل:
نظر شما:
* اختياری