سه‌شنبه 6 تير 1396 - 15:10
پر بازديدهاي اين گروه
  • موردي يافت نشد

مقاله

 

داود خسروي

 

پيوندي با جهان نامتناهي

 

خوشنويسي و تذهيب از ديدگاه سايت هاي خارجي

 

تا قرن ششم ميلادي، عربي تنها يک زبان گفتاري بود. اين زبان، زبان سلطنت هايي بود که در مرکز عربستان، جنوب عراق و سوريه  از دو قرن قبل وجود داشت. ابتدا سنت شعر سرايي در دربارها ايجاد شد که منشاء آن به صد ها سال قبل بر مي گردد، اما شکل نوشتاري اين متون در حدود قرن ششم بوجود آمد.

شعر هاي پيش از اسلام تصويري از زندگي روستايي در صحرا ها و بيان کننده موضوعاتي نظير عواطف، شکار کردن و...  بودند. الفبايي که براي نگارش زبان عربي در قرن ششم به کار مي رفت يک نوع الفباي آرامي است که ريشه اصلي اش ممکن است مربوط به هيروگليف هاي مصريان باشد. درحدود قرون پنجم و ششم، زبان آرامي به عنوان زبان رسمي ايران در مناطق غرب، شمال غرب وشرق عربستان به کار مي رفت. با فتح اسکندر در قرن چهارم، يوناني زبان رسمي شناخته شده بود اما در آن زمان هم زبان آرامي، زبان رايج گفتار و نوشتار مردم بود. هنوز اين زبان در بخش هايي از سوريه رايج است. با ظهور اسلام در قرن هفتم ميلادي، نقش حروف عربي به نحو قابل توجهي تغيير پيدا کرد. الفباي زبان عربي ترکيبي از زبان هاي فارسي، اردو (هند )، دري ( افغانستان ) وعثماني ( ترکيه ) است. بعد از الفباي لاتين، عربي متداول ترين زبان نوشتاري در دنيا به شمار مي آيد.

يکي از ويژگي هاي شاخص الفباي عربي روان بودن و انعطاف پذيري آن است و به شيوه هاي مختلفي مي تواند نوشته شود. اين ويژگي در طي قرون باعث پرورش خلاقيت در بين خوشنويسان وايجاد سبک هاي هنري مختلف شد. کاربرد زبان عربي به عنوان زبان نوشتاري مسلمانان با نياز به کتابت قرآن هم زمان بود. در نتيجه مجموعه اي از شيوه هاي خوشنويسي براي نوشتن قرآن ابداع شدند که بعد ها از اين شيوه ها درنگارش متون غير مذهبي هم استفاده شد

از اشکال اوليه خط عربي که در روزگار حضرت رسول ( ص ) پديد آمد، مي توان از خط مکي و خط مدني نام برد. علاوه بر اين خط ديگري هم بود که تقريبا زاويه اي چهار گوش داشت و اسم آن را ( مزوي ) يعني زاويه دار گذاشته بودند و براي اخبار عامه مردم ، مورد استفاده قرار مي گرفت. بعد از اين خطوط، قرآن هاي هفت گانه در دوره عثمان و با خط مدني نوشته شد. در دوره عمر خط مشق به وجود آمد. خط مشق، خطي سريع بود ونسبت به خط مدني در مد گذاري تفاوت داشت. يکي از نخستين نسخه هاي خطي اسلامي مربوط به خط کوفي است. منشاء اين خط شهر کوفه است که در آن زمان يکي از مراکز متعددي بود که در آن هنر خوشنويسي در پايان قرن هفتم توسعه يافت. خط کوفي داراي خطوط زاويه دار زيبايي بود که بعدها به نحو قابل توجهي تغيير وتکامل پيدا کرد

هر يک از  شش سبک خوشنويسي براي کتابت قرآن داراي ويژگي ها و کاربرد هايي مختص به خود هستند. مثلا از خطوط زيبا وريز نسخ  بيشتر براي نگارش متوني مانند قرآن استفاده مي شود. در حالي که از خطوط بزرگتر و رسمي تر ثلث بيشتر به عنوان تزئين بناهاي تاريخي استفاده مي شود. يکي ديگر از سبک هاي خوشنويسي اسلامي، خط نستعليق است . اين خط توسط خوشنويس ايراني مير علي تبريزي ابداع شد و  تکامل يافت. نستعليق بسيار براي نوشتن متون فارسي مناسب به نظر مي رسد چون ساختار زبان شعرگونه فارسي به گونه اي است که به راحتي مي تواند به شيوه اي تزئيني نوشته شود. در قرن ششم، خط نستعليق در ايران وهند خط رايج وغالب به شمار مي رفت .

 

نگاهي به هنر تذهيب

قبل از ظهور صنعت چاپ، تمام کتابها به صورت دستنويس، نوشته مي شد. هر چند در اروپاي جنوبي از کاغذ در قرن دوازدهم ميلادي استفاده مي شد اما تا اواخر قرون وسطي استفاده از آن زياد رايج نبود تا اينکه در اين دوره ماشين هاي صنعتي چاپ اختراع شدند. قبل از اين دوران از پوست حيوانات براي نگارش کتابها استفاده مي شد. در زمانهاي قبل تر نوشتن روي پاپيروس بهترين روش براي ثبت متون و ديگر اسناد نوشتاري بود.

متني که در آن تذهيب به کار رفته، با حاشيه و مينياتور و تزئينات ديگر آراسته مي شود. اصطلاح تذهيب ( ايلومينيشن ) به استفاده از رنگ هاي روشن وطلا در نگارش حروف اصلي يا نگارش تمام حروف در يک متن اشاره دارد. چون تذهيب مستلزم کار دقيق و استفاده از مصالح گرانقيمت است بسيار گرانبها مي باشد. اين بدين معني است که  اين هنر فقط براي کتابهاي خاص مورد استفاده قرار مي گيرد. مجموعه اي از متون آسياي ميانه نمونه برجسته اي از هنر تذهيب مي باشند. در اين نمونه ها از طراحي هاي پيچيده والگو هاي دست نويس روي کاغذ وچرم و از طلا ونقره استفاده مي شود. سبک ها و تکنيک هاي مختلفي که توسط هنرمندان تذهيب گر به کار برده مي شود با استعداد آنها  ارتباط مستقيم دارد. صحافي  متون  هم مهم و قابل توجه است و از تکنيک هاي صحافي مختلفي در دوره هاي زماني متفاوت استفاده شده است. اوج هنر خوشنويسي را در نگارش قرآن ها مي بينيم. در صفحات اول و آخر بيشتر قرآن ها تزئينات و حاشيه هاي زيبا به چشم مي خورد. تذهيب کاران اسلامي از نقش هاي گل وگياه براي تزئين قرآن ها  استفاده فراواني مي کنند.نکته جالب در اين ميان آن است که رنگ هاي خيره کننده وزنده بيشتر تذهيب ها با گذشت زمان کيفيت خود را حفظ کرده اند. هنر تذهيب قرآن نسبت به خوشنويسي ديرتر تکامل پيدا کرد چون در ابتدا توجه به خوشنويسي در اولويت قرار داشت.  تذهيب به زيبا ترين شکلي در متون قرآني به کار برده شده است. براي عنوان سوره ها و فواصل بين آيات و نيز فاصله گذاري بين 5 تا 10 آيه از تذهيب استفاده مي شود و اين به  قاري کمک مي کند تا متوجه شود که کجا بايد مکث کند .

بايد به خاطر داشت که هدف غايي تذهيب اين است که به متن قرآن  جلوه اي معنوي تر وعميق تر ببخشد. تذهيب به ما يادآوري مي کند که عظمت اين هنر در ارتباط مستقيم با زيبايي متن ونوشتار قرآن است. تذهيب اين امکان را به هنرمند مي دهد که خود را از اين دنياي خاکي ومحدود به يک جهان نامتناهي پيوند بزند.          

ترجمه غزال حسين زاده   

 

  

 

سه‌شنبه 2 آذر 1389 - 9:29


*نام:
*ايميل:
نظر شما:
* اختياری