دوشنبه 27 آذر 1396 - 17:59
پر بازديدهاي اين گروه
  • موردي يافت نشد

پاي منبر معرفت

 

محمدعلي موظف‌رستمي

 

حسنات حضور در مساجد در كلام حضرت اميرالمؤمنين على(ع)(بخش ششم)

 

 

قال اميرالمومنين علي (ع):

«من اختلف الى المسجد اصاب احدى الثمان: اخا مستفادا فى اللّه، او علما مستطرفا، او آية محكمة، او يسمع كلمة تدل على هدى، او رحمة منتظرة، او كلمة ترده عن ردى، او يترك ذنبا خشية او حياء.»[1]

كسى كه پيوسته به مسجد برود يكى از منافع هشتگانه نصيبش خواهد شد:

ششم: مواعظي كه او را از فساد و گناه باز مي‌دارد، مي‌شنود:

مسجد كانون وعظ و خطابه مي‌باشد. اگر به روند شكل‌گيري تاريخ مساجد از بناي نخستين مسجد تا عصر حاضر نظر و نيم‌نگاهي داشته باشيم در خواهيم يافت كه قالب و نوع اعمال و افعالي كه در اين مكان مقدس انجام مي‌گيرد اكثريت قريب به اتفاق آن در راستاي موعظه بوده و اين بهترين شيوه و روشي بوده كه توانسته است در طي ادوار تاريخي در محيط مسجد همچون سدي در برابر انحرافات و كژي‌ها عمل نموده و  زمينه‌ساز، سلامت فكري، ذهني، فعلي و رفتاري مسلمانان را با تمسك و بهره‌گيري از آن باشد.

اگر به تمام مراكز و مكانهايي را كه براي عبادت پيروان اديان آسماني در نظر گرفته شده است كنكاشي و بررسي دقيق به عمل آوريم مشخص مي‌شود كه هيچ مكان عبادي به اندازه مسجد در حوزه وعظ كاركرد ندارد. به همين دليلي مسجد مهمترين نقش را در حفظ و نگهداري پيروانش از انحرافات و ناهنجاري‌ها ايفاء مي‌نمايد.

با توجه به اينكه فضاي غالب در اين مكان مقدس فضايي معنوي و روحاني است در نتيجه تمام محتوا، اطلاعات و مطالبي كه  توسط وعاظ و خطباء مورد استفاده قرار مي‌گيرد، متوني هستند كه ترغيب كننده و مشوق كنش و رفتاري ارزشي و اسلامي و نيز نهي و پرهيز كننده از ناراستي ‌ها و اعوجاج مي‌باشد. به همين خاطر اهالي مسجد با شنيدن پند‌ها، اندرزها، آموزه‌هاي معنوي و روحاني، ضمن اجتناب و دوري از وارد شدن در مسير پر خطر اخلاقي و ناهنجاري‌هاي اجتماعي و نيز شبهات فكري و عقيديي، گام‌هاي عملي استوار و بلندي را با تأسي و پيروي از منويات پيشوايان ديني و بكارگيري آموزه‌هاي اسلامي بر مي‌دارند.

يكي از مهمترين وظايف مساجد شناسايي عوامل و زمينه‌هاي انحراف در جامعه اسلامي بوده و در اين خصوص با  برنامه‌ريزي مناسب و نيز معرفي نوع انحرافات و اثرات و پيامدهاي منفي آن را نيز براي عموم مردم گوشزد مي‌نمايد. و در اين راستا با ارائه برنامه و راهكارهاي مناسب در جهت مبارزه با آن برخاسته و از طريق اين تقابل، ضمن كاهش تهديدها و انحرافات، بسترهاي سلامت جامعه اسلامي را نيز كماكان محفوظ نگه‌دارد.

   لغت«وعظ» به معناى پنددادن و بيان كردن روايات و احكام شرعى بر بالاى منبر و... مى‏باشد و يكي از راه‏ها و شيوه‌هاي تبليغى دين مبين اسلام مي‌باشد كه غالباً در مساجد انجام مى‏شود.  شايد هيچ پايگاهى به اندازه «مساجد» در تبليغ اسلامى و انجام موعظه براي مسلمانان ايفاى نقش ننموده باشد و به همين خاطر از مسجد به عنوان «مركز ثابت تبليغات اسلامى» ياد مى‏شود »[2] قرار دادن مسجد به عنوان كانون وعظ و تبليغ از سوي پيامبر گرامي اسلام نشان از از شأن و منزلت اين جايگاه الهي دارد. «بر پايه برخى از شواهد تاريخى، پيامبر اسلام(ص) در دورانى، ياران خويش را در مسجدالحرام گرد مى‏آورد، براى آنان قرآن مى‏خواند و واجبات و محرّمات الهى را به آنان آموزش مى‏داد» [3] آنچه در اين ميان داراي اهميت مي‌باشد. اين نكته اساسي است كه سخنرانى‏هاى پيامبر(ص) تنها جنبه آموزشى نداشت بلكه از عنصر موعظه و ايجاد ملكه تقوا و پرهيز از گناه در روح و جان شنوندگان نيز برخوردار بود. از همين رو، اصحاب پيامبر(ص) از برخى جلسات سخنرانى آن حضرت به عنوان «مجلس موعظه» ياد مى‏كردند[4] همچنين بر اساس مستندات متقن تاريخي«شواهدى در دست است كه نشان مى‏دهد پيامبر(ص) هرگاه روحيه سركشى و گناه را در مردم مشاهده مى‏كرد. در مسجد و مجالس سخنرانى مردم را اندرز مى‏داد.»[5]

 با عنايت به موارد فوق‌الذكر مشخص مي‌گردد نقشى كه واعظان در مساجد دارند و سخنرانى‏هاى آنها نقشى غيرقابل انكار مي‌باشد. و از اهم مسايلى كه واعظان و روحانيون در مساجد در امر تبليغ بايد به آنها بپردازند مى‏توان به بيان احكام شرعى، بيان سيره‏ى ائمه هدى‏ عليهم السلام، بررسى مسائل روز، توجيه كردن مردم اندرز دادن و دعوت مردم به تقوى‏، تفسير و شرح قرآن، نهج‏البلاغه و صحيفه سجاديه و ادعيه‏ى ديگر در حد فهم مردم و ... اشاره كرد.كه همگي اين شيوه‌هاي تبليغي، نقشي بسيار مهم و تأثيرگذار در جلوگيري از انحرافات در بين جامعه اسلامي به ويژه براي اهالي مسجد ايفا مي‌نمايند.

    علاوه بر شيوه تبليغي موعظه در مساجد كه مانع انجام محرمات و انحرافات مي‌گردد خود مسجد نيز به عنوان مكان از دو جلوه و ناحيه متفاوت برخوردار است. كه اين جلوه‌ها نيز به طور غير مستقيم در از بين زمينه‌هاي انحراف در اهالي مسجد تأثيرگذار مي‌باشد. «به عبارت ديگر دو گونه رفتار مى‏تواند در اين مكان ويژه متجلى شود كه در امر تعليم و تربيت و جهت دهى رفتارهاى فردى و جمعى افراد بسيار مؤثر است. ناحيه جلويى و ظاهرى مسجد كه در آن رفتارها و اعمال و روابط پسنديده دينى و مذهبى و مقبول شرع و دين رخ مى‏نمايد و ناحيه عقبى و يا پنهان كه طى آن رفتارهاى شخصى، غير جمعى و كنترلى رخ مى‏دهد، هنگامى كه انسان‌ها به صورت جمع در حال برگزارى مناسك و انجام فرايض هستند، رفتارهاى جمعى و مقبول و عمومى ظاهر مى‏شود و هنگامى كه انسان‌ها به صورت غير جمعى و به صورت فردى در مسجد ظاهر مى‏شوند خود به خود به محاسبه كنترل و بررسى رفتارهاى شخصى و فردى مى‏پردازند. ويژگى مسجد به عنوان يك مكان در مقابل ديگر مكان‌ها اين است كه مسجد ماهيتاً علاوه بر اينكه محلى براى تجمع و همبستگى جمعى است و انسان‌ها با حضور جمعى در آن به همبستگى رفتارهاى جمعى مى‏انديشند، بلكه به طور مكانى و موقعيتى و با عنايت به نگاه خاص فردى كه در آن مكان حاضر مى‏شود، خود به خود فرد را به درون خود ارجاع داده و آنچه را كه در جمع از طرح آن پرهيز مى‏كرد، در حالت انفرادى به طرح آن مى‏پردازد و طرح اين موضوعات و مسايل رفتارى و فكرى فردى بيشتر حالت اصلاح كنندگى و ترميمى و كنترلى دارد.

    بر اين اساس مى‏توانيم بپذيريم كه هم حضور جمعى در مسجد مى‏تواند رفتارهاى مطلوب جمعى را در ما برانگيزاند و هم حضور فردى مى‏تواند چنين تأثيرى را به جاى بگذارد. در حالى كه ديگر مكان‌ها ممكن است يكى از اين حالات تأثيرى را به جاى بگذارند. مثلاً حضور در مكان مدرسه، ماهيتاً و به لحاظ موقعيتى كه دارد، حضور جمعى است و اثرات احتمالى تنها با حضور جمعى معنادار مى‏شود. در حالى كه مدرسه جايى نيست كه افراد بخواهند به طور انفرادى در آنجا حاضر شوند و به فعاليت بپردازند. بر همين اساس از خصوصيات ويژه مساجد در مقابل مدارس اين است كه مدارس بيشتر به رفتارهاى جمعى توجه دارند در حالى كه در مساجد امكان بروز رفتارهاى جمعى (موقع حضور در جمع) و فردى (حضور انفرادى) بيشتر بروز مى‏كند.

    به هر حال براى مساجد نيز به عنوان يك مكان مى‏توانيم نقش دوگانه‏اى را قايل شويم نقش اول كمك به اصلاح و انجام رفتارهاى جمعى افراد است. چرا كه افرادى در مساجد گرد هم مى‏آيند، از طريق موعظه و انجام آيين‏ها و مناسك جمعى به هم متصل مى‏شوند. چرا كه عقايد مذهبى درونى‌اند و نياز به آيين‏ها و شركت در مناسك را ايجاد مى‏كنند. افراد با شركت در اين مراسم و انجام اين فعاليت‌ها و شنيدن و درك مواعظ و سخنراني‌ها، هويت جمعى خود را سامان مى‏دهند.

    پس حضور در مسجد، تمرين توجّه به خداست. آزمون ترك دنياست. امتحان مبارزه با نفس و ترك گناهانى همچون غيبت، سخن چينى، بيهوده گويى و مانند آنهاست. راستى آيا اهداف نظام تربيتى اسلام چيزى جز دستيابى به چنين فضيلت‏هاى ارزشمند است؟ مگر همين فضايل اخلاقى نيست كه هركس بدان دست يافت، در سايه آنها لذّت ايمان را مى‏چشد و هرگز به دامن فساد و تباهى درنمى‏غلطد؟

    آثار سازنده و تربيتى حضور در مسجد، رفته رفته به ديگر اعمال مؤمن نيز سرايت مى‏كند؛ زيرا حضور در مسجد، حضور در خانه خداست. به طور طبيعى كسى كه با خانه خدا اُنس دارد، تلاش مى‏كند تا در خارج از مسجد نيز عملكردى متناسب و همگون با حضور در مسجد داشته باشد.

    بنابراين شايسته است مؤمن با يادآورى اينكه بناست روزانه چندين بار در مسجد و خانه دوست، حاضر شود سعى مى‏كند اعمال و رفتار او در بيرون از مسجد با مسجد رفتن و به حضور دوست شتافتن، متناسب و هماهنگ باشد. در اين صورت است كه به مسجد رفتن نه تنها خود عملى عبادى خواهد بود بلكه به عنوان عاملى براى مراقبت بر ساير اعمال و رفتار و اصلاح آنها نيز مؤثّر خواهد افتاد». [6]

 



 

1- وسايل الشيعه، ج 3، ص480. و امالي شيخ صدوق ص 318.

2-افتخارى اصغر - سيره تبليغى پيامبر اكرم(ص) ص 90 تا ص 92.

3-  الاحتجاج، احمدبن على بن ابى‏طالب طبرسى، ج‏1 ص‏29.

4- احمدى حكمتى حسن، نقش تبليغى مسجد درعصر پيامبر(ص) مجله مسجد، شماره چهل و يكم، ص 57.

 5- غزالى محمد، احياءالعلوم، ج‏2، ص 398.

6- فراهتى عباسعلى - مسجد نخستين پايگاه عبادى، سياسى - مجله مسجد شماره 18 ص‏24.

 

 

 

 

يكشنبه 23 آبان 1389 - 13:54


*نام:
*ايميل:
نظر شما:
* اختياری