پنجشنبه 26 مرداد 1396 - 22:11
پر بازديدهاي اين گروه
  • موردي يافت نشد

كتاب

 

ياسر حمزه لوي

 

سفرنامه اي پراکنده

 

نقد و نظري بر سفرنامه حج علي رضا قزوه، با عنوان پرستو در قاف

انتشار پرستو در قاف بر مي گردد به نيمه اول دهه هفتاد هجري شمسي و حالا پس از گذشت بيش از ده سال مرکز آفرينش هاي ادبي انشارات سوره مهر اقدام به چاپ مجدد آن کرده است. مطمئنا بحث هاي زيادي پيرامون اين اثر علي رضا قزوه صورت گرفته است و از طرفي حضور قسمتي از آن در کتاب ادبيات فارسي سال هاي دبيرستان، به عنوان نمونه سفرنامه نويسي موجب آشنايي طيف وسيعي از مخاطبان با اثر گشته است. سفرنامه نويسي از سبک هاي ادبي است که در گذشته طرفداران فراواني داشته است و غالب داستان هاي فارسي را به نوعي همين شيوه در بر مي گرفته است. علت اين امر شايد وارداتي بودن رمان به عنوان يک عنصر ادبي از غرب و در مقابلش اصالت بيشتر سفرنامه نويسي، زندگي نامه نويسي و شرح حال نويسي است. اما متاسفانه آنچه در سال هاي پس از ورود سبک هاي مختلف رمان نويسي و داستان نويسي به حيطه ادبيات فارسي پيش آمد بي توجهي نسبي به اين سبک و کم شدن آثار در اين زمينه بوده است. هرچند ذات ورود رمان به ايران خود قابل تقدير بوده و آثار مثبتي بر جاي گذاشته است. به هر حال توجه به اين که در گذشته مردمان ما داستان هاي خود را در غالب اين سفرنامه ها و... پيدا مي کردند و لمس و درک قضايا در اين سبک براي ان ها باور پذير تر و ملموس تر و لذت بخش تر بوده، نشان دهنده قدرت نفوذ و گستره استفاده از اين سبک است. از اين رو ديدن آثاري با اين سبک در ادبيات معاصر جاي خشنودي بسياري دارد. اثر علي رضا قزوه نيز يکي از همين دست آثار است که با دست مايه قرار دادن سفر معنوي حج و بيان ساده و صادق خويش توانسته اثر آبرومند و در خور توجه باشد. در ادامه اين بررسي نگاهي داريم به پرستو در قاف از دريچه هاي مختلف و ذکر توضيحات و نکاتي چند درباره آن...

سفرنامه ها اغلب از باب محتوا و موضوع مورد توجه به سمت و سوي خاصي کشيده شده اند و بنا به نگاه سفرنامه نويس به قضايا و حوادث رخ داده و ديده ها و شنيده ها سعي در ارائه اثر با زمينه خاصي نموده اند. از ساده ترين اين تقسيم بندي ها به عنوان مثال معرفي محل سفر و ويژگي هاي مردمان آن است و همچنين در رويکردي متفاوت بيان وقايع رخ داده براي مسافر و حوادث شخصي آن که در اين نگاه کمتر به بيان اطلاعات از مکان سفر تکيه مي شود. در اين زمينه اثر علي رضا قزوه را بايد ترکيبي از انواع سفرنامه ها دانست، که کوشيده است با نگاهي همه جانبه به شرح هرآنچه که مي بيند و رخ مي دهد و مي انديشد بپردازد. گستره متنوع اين شکل از سفرنامه نويسي در مقابل حجم کم کتاب و فرصت کوتاه سفر گاهي باعث سطحي شدن حرف ها و نگاه ها شده است و مخاطب در مطالعه اثر بايد بپذيرد که تنها دارد سفري را از نگاه يک شخص به صورت فردي مي بيند که شايد هم تحقيقات عميقي را صورت نداده است و تنها به بيان تجربيات چند روزه خود از سفر سخن مي گويد. همچنين آسيب ديگري که اثر علي رضا قزوه از آن مصون نيست غربت در نگاه اول است. به هر حال هرچيزي در نگاه اول بسيار متفاوت تر از واقعيت خود نماياين مي شود و اين تجربه ممکن است در سفرهاي بعدي فرق کند. در کل و به طور خلاصه نبايد انتظار متني کاملا بي نقص و کامل در مورد هرچيز را از اين اثر داشته باشيد.

از طرفي محتواي اثر علي رضا قزوه بسيار وابسته به محل آن سفر شده است. زيارت خانه خدا به حاصل سفر و ويژگي هاي خاص اين نوع سفر خود از نکاتي است که در مورد محتواي اثر بايد به آن توجه نمود. شايد هيچ سفري در اين حد نکته براي گفتن نداشته باشد و اگر حتي تنها اعمال اين سفر را در نظر بگيريم خود قصه اي بس طولاني است.  همچنين ترکيب شدن اين محتوا با شکل بيان آن که ذکر آن رفت از عواملي است که هرچند بر جذابيت اثر افزوده، در قسمت هايي اثر را از حقيقت دور کرده است ( از حقيقت و نه صداقت راوي ). نقدي که از اين نظر بر اثر وارد است نيز بيشتر ناشي از همين نوع سفر و شکل ارائه سفرنامه است. چنانکه در قسمت هايي از سفر عصبيت از نوشتار نويسنده مشخص است و گاهي خستگي نيز بر آن افزوده مي شود و اين عوامل در کنار شناخت کم عمق از واقعيت، بعضا زبان نويسنده را تلخ و گزنده نموده است.

از نگاهي ديگر بايد اشاره اي داشت به شيوه روايت سفرنامه. در اين مورد نيز اثر مانند غالب آثار هم نوع خود مسافر را در جايگاه راوي قرار داده و داستان از زبان اوست که جلو مي رود. قصه طي يک روال طبيعي با شروع سفر آغاز مي شود و سير خطي خود را تا به اتمام رسيدن ان ادامه مي دهد. نويسنده به عنوان يک ناظر ( هرچند آنچنان نمي توان ان را ناظر بيروني و بي طرف دانست ) به شرح وقايع رخ داده براي خود و همراهانش و نيز ديده ها و شنيده ها و احساساتش مي پردازد. از ويژگي هاي مثبت اين بخش توصيف هاي ساده اما روان است که لذت سفر را به خوبي به نوشته مي آورد و مخاطب به راحتي مي تواند با آن همزات پنداري نمايد. توصيفات دقيق و کوتاه از مساجد مختلف، بازارها، موقعيت جغرافيايي مدينه و مکه و... و شرح دقيق نسبت آن ها با يکديگر و رابطه آن ها با سفر حج از نکاتي است که بر جذابيت سفرنامه بسيار افزوده است و مخاطب را به راحتي با فضاي سفر آشنا و همراه مي کند. بخش دوم توصيفات را نيز بايد به نگاه علي رضا قزوه به آدما اختصاص داد. جايي که با بيان نگاه او در مورد حاجيان کشورهاي مختلف و همچينن بوميان محل سفر آشنا مي شويم. در اين جا اگر از نگاه بعضا قضاوت کننده نويسنده بگذريم؛ بايد به تيزبيني و ريزبيني او در توصيف افراد دست مريزاد گفت. در اينجا هم نويسنده با قدرت قلم خود به خوبي توانسته مخاطب را همراه خويش سازد. بخش ديگر از توصيفات را بايد به توصيف اعمال حج و بيان احساسات شخصي نويسنده اختصاص داد. اين قسمت را به دليل ذات شاعر نويسنده اثر مي توان قوي ترين بخش توصيفي آن دانست. جايي که نويسنده به خوبي يک شعر به بيان حس و حال خود در مکان هاي متخلف زيارتي مي پردازد و با چاشني کردن نکات مختلف انتقال اين احساس را به مخاطب تسهيل مي کند. اين بخش با توصيفات نه چندان کوتاه و نه آنچنان بلند به نظر مي رسد توانسته ويژگي هاي مثبت زيادي را براي اثر موجب شود. به خصوص با در نظر گرفتن صداقت در کلام نويسنده که بيان احساسات را از حالت تصنعي خارج ساخته و آن را باور پذير مي نمايد.

پرستو در قاف را مي توان از نظر ساختار نيز مورد بررسي قرار داد. به طور مختصر اثر پيش رو از بيست و هفت فصل تشکيل شده است که اين فصول به ترتيب زماني به حوادث سفر و مناسک حج مي پردازد. هر فصل نيز ممکن است به بخشي از اين اعمال يا حادثه اي در سفر و يا حتي احساسي در نويسنده اختصاص داده شده باشد. سير روايت در تمام داستان خطي است و نويسنده علاوه بر ذکر تجربيات سفر با مخلوط کردن خاطراتي از خود و همچنين جملات مختلفي از امامان و معصومان و نويسندگان ديگر سعي در مستندتر کردن نوشته و همچنين بهانه اي براي کشودن دري براي زدن حرفي داشته است. اشارات زيادي که به کتاب خسي در ميقات جلال آل احمد گشته است از همين دست است که مي تواند به عنوان مقايسه اي ميان اين ديدگاه ها نيز باشد. از منظر ديگر با نگاهي به ساختار زباني اثر در مي يابيم که نويسنده کوشش خاصي براي استفاده از زبان لطيف نداشته است و کمتر موقعيتي رخ مي دهد که نثري شاعرانه در متن اثر جاري شود. واژه هاي به کار رفته غالبا ساده و تکراري اند و اين نکته اگرچه کمي از بار تاثير گذاري اثر به عنوان يک عامل موثر کم مي کند؛ اما ويژگي هاي مثبت زيادي نيز به همراه دارد. از جمله مي توان گفت نمايشي است از صداقت و ترکيبي است از واژگان ساده که پذيرش سخن را براي طيف وسيعي از مخاطبان ممکن ساخته است.

اما نکته اي در مورد مسئوليت نويسنده در سفرنامه نويسي. سفرنامه ها بيان کننده ويژگي هاي يک قوم، يک شهر، يک ملت، يک جامعه و... است و همچنين نشان دهنده آداب، اعتقادات، سنن و... ملت ها و مذاهب مي تواند باشد. از اين رو حساسيت بسيار زيادي در نوشتن را مي طلبد. صرف ديدن يک واقعه تلخ يا شيرين نمي توان آن را به کل ويژگي هاي جامعه مقصد نسبت داد. همچنين وقتي صحبت از توضيح آداب و سنن و اعمال مذهبي مي شود؛ دقت دوچنداني لازم است تا نويسنده از اشتباه مصون بماند. از اين روست که غالب سفرنامه نويسان بارها به ذکر بي طرفي خود و نقش مشاهده گري شان اعتراف کرده اند و اينکه اعتبار اثر را به سنجش گذاشته اند. چرا که در نهايت امر اين سفرنامه ها در دل تاريخ باقي مي مانند و منشا شناخت مي گردند. چنان که هم اينک نيز بسياري از موارد شناخت ما از گذشته از نتايج همين سفرنامه ها بدست امده است. پس راوي سفر مسئوليت سخت و يچيده اي دارد و تا جاي ممکن بايد از اشتباه و قضاوت يک طرفه و ناشناخته بپرهيزد. خوشبختانه در مورد اثر علي رضا قزوه اين مهم تا جاي ممکن و به خوبي رعايت شده است ( فارغ از نکات کوچکي که به آن اشاره کرديم. ). که البته ناشي از شناخت کلي نويسنده اثر نسبت به سرزمين مورد نظر و اعمال حج مي باشد.

در نهايت پرستو در قاف را بايد سفرنامه اي متنوع و گسترده دانست که در حجمي کوچک توانسه طيف وسعي از حوادث را شرح دهد و از اضافه گويي بپرهيزد. اثر علي رضا قزوه هرچند توان باز گو کردن تمامي نکات را ( به دليل تنوع در نگاه و بيان ) نداشته است؛ اما براي مشتاقان اين سفر از جذابيتي خاص برخوردار خواهد بود و نکات نغز و شيرين فراواني را در دل خود جاي داده است.  چنان که گفته اند: آب دريا را اگر نتوان کشيد ... هم به قدر تشنگي بايد چشيد.

با تشکر از انتشارات سوره مهر سازمان تبليغات اسلامي و آرزوي طول عمر و موفقيت براي علي رضا قزوه.

 

يكشنبه 23 آبان 1389 - 13:27


*نام:
*ايميل:
نظر شما:
* اختياری