شنبه 27 آبان 1396 - 13:36
پر بازديدهاي اين گروه
  • موردي يافت نشد

پاي منبر معرفت

 

محمدعلي موظف‌رستمي

 

حسنات حضور در مساجد در كلام حضرت اميرالمؤمنين على(ع) (بخش سوم)

 

 

قال اميرالمومنين علي (ع):

«من اختلف الى المسجد اصاب احدى الثمان: اخا مستفادا فى اللّه، او علما مستطرفا، او آية محكمة، او يسمع كلمة تدل على هدى، او رحمة منتظرة، او كلمة ترده عن ردى، او يترك ذنبا خشية او حياء.»[1

كسى كه پيوسته به مسجد برود يكى از منافع هشتگانه نصيبش خواهد شد:

سوم: عقايد خود را با دليل و برهان محكم و استوار مي‌سازد: 

    جايگاه مساجد در اسلام، يك جايگاه علمي و عقلي و بيان مطالب و محتوا توأم با برهان و استدلال مي‌باشد. و در سايه اين شيوه بسيار متقن بوده است كه بسياري از مباحث عقلي و نقلي در مساجد شكل ‌گرفت. و حتي پيامبرگرامي اسلام (ص) در صدر اسلام و به تبع آن ائمه اطهار (ع) بسياري از دعوت‌ها و مناظراتي را كه با تبليغ و معرفي اسلام با مشركان و ديگر پيروان اديان انجام مي‌دادند از روش‌هاي استدلالي و برهان و دليل بهره فراوان مي‌گرفتند. و بنابراين مستمعان و مخاطبان مسجد در فضاي اين گفتمان عقلاني ضمن  استفاده و حظ علمي از آن زمينه هاي تقويت عقايد و افكار خويش را فراهم مي‌ساختند.

ظهور اسلام به لحاظ ابعاد زماني و مكاني در موقعيتي به‌وقوع پيوسته بود كه جاهليت در سراسر شبه جزيره عربستات تسلط كامل داشت. و تعصب كور قبيله و طايفه‌گرايي و اصالت دادن به همخوني‌ها و خويشاوندان و افراد نسبي و سببي در سرلوحه زندگي روزمره و حيات آن روز جامعه عرب قرار گرفته بود. در اين اوضاع و شرايط بود كه مساجد پرچمدار و پايگاه ترويج و بسط انديشه‌هاي متعالي گرديد. انديشه‌هايي كه در آن استدلال و برهان به جاي تعصب قرار گرفت و دانش، علم و معرفت جايگزين رفتار و افكار جاهلي و بدوي شد. مساجد  مهمترين نقش را در دوران گذار  به عهده داشته و از آن زمان تاكنون نيز همواره آن را به خوبي ايفاء نموده است

 

 از سوي ديگر «مسجد، جايگاهى است براى انجام فرايض دينى و موضعى است براى ساييدن پيشانى بر خاك، به نشان عبوديّت و بندگى و بالاخره مسجد جاى تعيين حدّ و مرز مخلوق در پيشگاه خالق يكتا و مولاى بى‏همتاست. بنابراين، ارزش و منزلت هر مسجد و ارج و مكانت هر عبادتگاهى در همان روح عبوديّت و بندگى انسان و تسليم او در برابر خالق و آفريدگار خويش در كليّه اوامر و نواهى، و اطاعت و انقياد كامل او از ذات اقدس الهى است كه زمينه‏ساز رشد و تكامل انسانى است.» در چنين محيطي است كه نمازگزان و اهالي مسجد با حضور در آن ضمن شكل‌دهي شخصيت و هويت خويش بسترهاي لازم جهت رشد و كمال عقلاني و معنوي و معرفتي را مي‌سازند.بدون شك، سبب قداست مساجد و معابد در اديان آسمانى همين است، و ارزش و حرمت آنها در همين يك نكته خلاصه مى‏شود. مطالعه و بررسى آيات قرآنى و روايات اسلامى درباره مسجد، اين حقيقت را آشكار مى‏سازد كه عمران و آبادانى معابد و مساجد، با ايمان و عقيده‏ى مردمان مؤمن و متديّن ارتباط تنگاتنگ دارد، همچنانكه شرك، كفر، الحاد و نفاق با فرهنگ مسجد، كاملاً در تضاد بوده و خرابى ظاهرى و باطنى آن را به دنبال دارد.»[2]

    رسول اكرم (ص) فرمود: «المسجد بيت كل مؤمن؛[3] ترجمه: مسجد، خانه هر انسان با ايمان است» فضاي معنوي مسجد در پرورش انسان‌هاي مومن و با ايمان محكم، آنچنان بوده است كه توانسته اين مهم را به نحو مطلوب به انجام برساند براي مثال: در اندك زماني بعد از تشكيل حكومت اسلامي در عصر نبوي (ص) تعداد معدودي از پيروان اين دين آسماني با ايماني راسخ و استوار در مقابل چندبرابر از نيروهاي مشرك  غلبه پيدا نموده‌اند.

يكي از ويژگي‌هاي برجسته دين مبين اسلام نسبت به ديگر اديان آسماني بهره‌مندي از پايگاهي به نام مسجد است كه توانسته در هر شبانه براي چند بار مومنان و مسلمانان را به مساجد فراخواند. و در لواي اين فراخواني همراه با برگزاري همايش معنوي و عبادي و انجام مناسك عبادي ضمن يادآوري بندگي و كرنش در برابر حق تعالي به آنها با انجام وعظ، خطابه و سخنراني شالوده‌ي داشتن ايماني قوي و عقيده‌اي پايدار و متقن را در مخاطبانش پي ريزي مي‌نمايد. به همين دليل است كه نبى مكرم و رسول خاتم(ص) فرموده‏اند: «أحَبّ البلاد الَى‏اللَّه مَساجدُها؛[4] ترجمه: محبوبترين سرزمينها نزد خداوند مسجدها.»

    در اين حديث كه با زبان كنايه و تمثيل، سخن به ميان آمده نكاتى در خور توجه است:

    1. علّت محبوبيّت و قداست و ارزشمندى مساجد اين است كه مردم در آنها با معارف قرآن آشنا شوند و با حضور مستمّر خود سخنان خاندان عترت و نبوّت كه حافظان شريعت و پاسداران آيين اسلام و شارحان كتاب سنّتند - را بشنوند و در نتيجه راه و رسم صحيح زندگى را بيابند و عنصرى صالح به بارآيند و به كليد و رمز خوشبختى دست يابند و ديگران را هم به سر منزل مقصود ره نمايند و معناى دوستى خدا و رسول نيز همين است.

    2. خوشبختى و موفقيّت اصلى را بايد در آستان‏هاى الهى(مساجد) جستجو كرد. كسانى كه خوشبختى خود را در نافرمانى خدا و آلوده گشتن به گناه و انواع فساد و تباهى مى‏پندارند، سخت در اشتباهند و هرگز گمشده خود را نخواهند يافت.

    3. آرايش حقيقى براى انسان تنها به جامه‏نو و گران نيست، بلكه به تقوا و آراستگى خلقى و رفتارى است و زينت و آراستگى حقيقى و ارزشمند، تنها در پرتو بندگى خدا و عبوديّت و نيايش در مساجد ميّسر است.

    4. انسانى كه از پروردگار خويش گسسته است، موجودى بى‏پشتوانه و بى‏پناه است، ليكن مساجد به سبب انتسابشان به خدا پناهگاهى مطمئن و پشتوانه‏اى محكم براى مردم مؤمن و متديّن محسوب مى‏شوند.[5]

با توجه  به اينكه شركت در نماز جماعت نوعى ارزش محسوب مى‏گردد اين ارزش بر ديگر ابعاد معنوى - اجتماعى و اقتصادى و... نمازگراران تأثيرگذارى مستقيم دارد كسانى كه در مسجد حضور فعال دارند بيش از ديگران بر رعايت ارزشهاى اسلامى و اخلاقى در جامعه اصرار مى‏ورزند. چون هنجارهاى عرفى حاكم بر جامعه اسلامى در راستاى ارزشهاى اسلامى است به تبع اين افراد ارزشهاى عرفى جامعه را نيز بيشتر مراعات مى‏كنند.

چنانكه امام حسن(ع) به يكى از ياران‏شان كه خود را شيعه آن حضرت ناميد، فرمود: «اى بنده خدا، اگر در برابر «اوامر» و «نواهى» ما مطيع باشى در ادعايت صادق خواهى بود. و اگر چنين نيستى با اين ادعايت بر گناهان خود افزوده‏اى و وقتى كه در اين مرتبه قرار ندارى، چنين ادعايى را بر زبان نياور كه دروغ خواهد بود.»[6]

    با استفاده از مضمون و مفهوم سياقى اين حديث مى‏توان گفت: مراجعه به مساجد، نيز چنانچه تحصيل كمال و فضائل و صفات و خصال حسنه اخلاقى را براى فرد، در پى نداشته باشد، هدف از تشريع و بنيان‏گزارى مساجد نيز محقق نشده است. همين ويژگى ما را بر آن مى‏دارد كه براى تحقق كاركرد اخلاقى و ارزشى مساجد، بيشترين تلاش را نموده و با برنامه‏ريزيها و تدوين طرح‌ها و راهكارهاى مناسب دائمى و مستمر، اين وجه مهم و پر اهميت را تقويت و توسعه بخشيم.

    از سويى مسجد به عنوان يك پايگاه پرارزش و مقدس اجتماعى كه محل برگزارى جمعى نمازهاى جماعت، مراسم دعا و نيايش عمومى است، مى‏تواند با تقويت روحيه اخلاقى مسلمانان، اجتماع آنان را به اهداف متعالى اسلامى و جامعه مدنى اسلامى رهنمون سازد و ضمن زدودن زشتيها و پلشتى‏ها، خودخواهى‏ها و روح دنياگرايى و ماديّت، حس همكارى و مشاركت و تعاون ميان آحاد جامعه را برانگيزاند كه اين خود نيازمند سياست‏گزاريها و برنامه‏ريزى اصولى، منسجم و همه جانبه با همكارى همه نهادها و پايگاههاى فرهنگى و سازمانهاى مرتبط با امور مساجد، امكان‏پذير مى‏باشد. در طول تاريخ كلاسهاى ويژه اخلاقى با استفاده از اساتيد و روحانيان مجرّب و متخلّق به اخلاق اللَّه كه گرايش عمومى مردم به آنان بيشتر بوده و در ميان مردم به حفظ اخلاق و رعايت شئونات و شناخته شده هستند، در مساجد برگزار مى‏شده است و با اعلان عمومى در اوقات تعطيل و فراغت عمومى مردم، چنانكه سنّت معمول سلف صالحه روحانيت معظم بوده است، مسجد را به عنوان يك رسانه اخلاقى كه تعاليم معنوى و روان‏شناسانه و روان‏كاوانه اسلامى را در جامعه بسط و انتشار مى‏داد، مطرح مى‏نموده است. بى‏ترديد امروزه نيز چون سنوات قبل دستيابى به چنين كارى به نحو شايسته و بايسته و بيش از پيش، با همت متصديان و متوليان امور مساجد، چندان دشوار و سخت نخواهد بود.

بنابراين با توجه به مطالب مطروحه و نيز عنايت به اين نكته مهم كه در حال حاضر در عصر ارتباطات قرار داريم و در ادوار مختلف تاريخ مساجد همواره يكي از مهمترين پايگاه‌ها اطلاع‌رساني و ارتباطات عمومي بوده و در كنار آن نيز در اطلاع‌رساني خصوصي و چهره به چهره نيز از سوابق درخشاني برخوردار است. حضور مبلغان ديني در گفتمان رخ به رخ با مخاطبان مسجد، انجام پرسش و پاسخ و مشاوره در حوزه‌هاي مختلف به خصوص حوزه‌هاي اعتقادي روش‌هايي بوده و هست كه از ديرباز در مساجد انجام مي‌شود  اين شيوه‌هاي تبليغي كه بيشتر با هدف تبيين و تشريح مفاهيم و آموزه‌هاي ديني و غالباً با روش‌هاي استدلالي و برهان و عقلي به كار مي‌رود تأثيرگذاري مهمي در ايجاد و تقويت بنيه‌هاي اعتقادي مسلمانان داشته و دارد. و شايسته است اين اصل مهم به طور جدي كمافي‌السابق مد نظر و اهتمام ويژه قرار گيرد. 

 


پي نوشت
1- وسايل الشيعه، ج 3، ص480. و امالي شيخ صدوق ص 318.

2- موظف رستمي محمد علي، آيين مسجد، ج،2ص63.

3- كنزالعمال ج 7، ص 650.

4- همان منبع.

5- سيد علوي سيد ابراهيم ، مسجد و ارزشها، مجله مسجد شماره 17، ص61

6- روضةالمتقين - ج‏12، ص‏87، تحت‏العقول ص -215 / فضائل الشيعه - شيخ‏صدوق - ص 54.

 

 

شنبه 15 آبان 1389 - 11:49


*نام:
*ايميل:
نظر شما:
* اختياری