پنجشنبه 26 مرداد 1396 - 22:10
پر بازديدهاي اين گروه
  • موردي يافت نشد

كتاب

 

ياسر حمزه لوي

 

تلخيص دلدادگي

 

نقد و نگاهي بر تلخيص و باز نويسي قربان وليئي محمد آبادي، از خسرو و شيرين نظامي گنجوي، زير عنوان محراب عشق

اثر پيش رو همان طور که گفته شد؛ تلخيصي کامل از منظومه زيباي خسرو و شيرين حکيم نظامي گنجوي است که توسط شرکت سهامي کتاب هاي جيبي، وابسته به موسسه اميرکبير به بازار نشر آمده است. مبحث تلخيص آثار کلاسيک ادبيات فارسي سال هاست که مورد توجه قرار گرفته و نمونه هاي مختلفي از تلخيص آثار فاخر ادبيات فارسي در اين زمينه تهيه و تنظيم شده است. گرچه  تلخيص يک اثر تا رساندن آن در حد يک کتاب جيبي کاري مشکل است؛ اما استقبال مخاطبان از تلخيص اين آثار در اين قطع موجب وجود تنوع در اين زمينه گشته است. اين امر بخصوص در زمينه آثار منظوم ادب فارسي بسيار مشکل تر به نظر مي رسد. چرا که حذف هر بيت باعث پاک شدن گوشه اي از روايت مي شود و از طرفي جايگزيني چند بيت با يک بيت نيز ممکن نيست. چرا که انحراف از نيت تلخيص رخ داده و به تصرف در اثر مي انجامد. در اين زمينه راه کار تجربه شده آوردن خلاصه اي از ابيات در چند جمله ساده است و در اين ميان ابيات اصلي اثر نيز آورده مي شود. در زمينه انتخاب ابيات نيز دو رويکرد مي تواند مورد توجه باشد. رويکرد اول توجه به ابياتي است که ساختار اصلي داستان را تشکيل مي دهد و نبودن آن ها باعث شکل نگرفتن چارچوب داستان مي شود. بنا به ويژگي هاي هر اثر آوردن حدودي از اين ابيات در اثر تلخيصي اجتناب ناپذير است. در کنار اين رويکرد، رويکرد ديگري نيز مي تواند مد نظر باشد و آن در نظر داشتن شاه بيت هاي اثر و لحظه هاي چالش بر انگيز روايت منظوم است. همچنين ابياتي از اثر که بيشتر در اذهان عموم باقي مانده و يا حالت ضرب المثل به خود گرفته اند نيز در شناساندن بيشتر اثر مورد تلخيص و ايجاد جذابيت در آن، بسيار موثر است.

در اين فرصت امکان ارائه نقد و بررسي بر اثر اصلي مورد تلخيص نه ممکن است و نه مورد نظر. در اينجا تنها به بررسي ويژگي هاي همان اثر تلخيص شده بسنده مي کنيم و سعي در شناسايي نقاط ضعف و قوت آن داريم.

تلخيص خسرو شيرين نيز به دليل منظوم بودن اثر اصلي از ويژگي هاي تلخيص اين نوع آثار طبعيت مي کند؛ و نويسنده در واقع از همان دو رويکرد گفته شده در بالا براي ارائه آن سود برده است. يعني ابتدا به شناسايي چارچوب اصلي روايت پرداخته است و سپس سعي کرده ابيات چالش برانگيز، زيبا، ماندگار و... را نيز در بينابين اين چارچوب بگنجاند. در ساير موارد نيز سعي شده با به نثر در آوردن ابيات حذف شده در چند جمله کوتاه به تلخيص هرچه بيشتر اثر برسد. در اين زمينه اثر مورد بررسي با آوردن قسمت هايي مثل مناظره خسرو با فرهاد، مناظره شيرين با خسرو، ديدار فرهاد با شيرين و... که از شاه بيت هاي اثر نظامي گنجوي است؛ بر جذابيت تلخيص خود بيفزايد. همچنين همانطور که در ابتداي اثر نيز ذکر شده هدف از اين تلخيص علاقمند کردن مخاطبان و جذب آنان به آثار کلاسيک است و در واقع نويسنده اثر تلخيصي را براي جذب مخاطب به اثر اصلي آفريده است. از نشانه هاي اين موضوع مي توان به آوردن ابياتي مثل همان مناظره خسرو و فرهاد اشاره کرد که به دليل حضورش در کتاب ادبيات فارسي مقطع دبيرستان، باعث ايجاد نوعي آشنايي سازي در مخاطب و ايجاد علاقه در او مي شود. چرا که مي تواند از کليت ماجراي آن شعر مطلع شود. همچنين به کاربردن و انتخاب ابياتي که به ايجاد جذابيت هاي ظاهري اثر کمک مي نمايند نيز از شيوه هايي است که تلخيص کننده اثر به آن پرداخته است. حذف شخصيت هاي حاشيه اي و غير اصلي نيز در اين ضمينه کمک خوبي به تلخيص اثر مي کند. چرا که بسياري از ابياتي را که به آن شخصيت ها مربوط مي شود قابل چشم پوشي مي کند. همانطور که در اين تلخيص نيز مخاطب تنها با چند شخصيت اصلي روبروست که بار اصلي داستان را بر عهده دارند. البته رعايت اعتدال در تمام زمينه هاي ذکر شده بسيار ضروري است و هنر خلاصه نويسي يک اثر منظوم در واقع در آن است که طوري اين امر صورت گيرد که نه داستان ضربه اي بخورد و از ارزشش کاسته شود و نه اثر تلخيص شده داراي حشو و زوائد قابل تلخيص دوباره باشد. به اين طريق است که چنين اثري را مي توان داراي ويژگي هاي مثبت خواند يا خير. در بررسي اين موارد در مورد محراب عشق به اين نتيجه مي رسيم که اثر از نظر ساختاري توانسته تقسيم بندي مناسبي از ابعاد داستان داشته باشد و بتواند به خوبي نقاط قابل تلخيص را شناسايي کند. اثر پيش رو با وجود اينکه تا حد ممکن تلخيص شده، هيچگاه داستان را فداي تلخيص ننموده و اثر در نوع خود کامل محسوب مي شود و به خوبي روايت جلو مي رود. در کمتر موقعيتي ( يا بهتر است بگوييم در هيچ مقطعي از روايت ) احساس خلا در مخاطب به وجود مي آيد و روايت به صورت روان جلو مي رود. البته کاستي هايي در زمينه محتوايي وجود دارد که در ادامه تا حدودي به آن مي پردازيم.

آنچه تا کنون مورد بحث قرار گرفت بررسي ساختاري اثر بود؛ اما در کنار توجه به ساختار در تلخيص يک اثر بايد به تلخيص محتوايي آن نيز توجه داشت. در اين زمينه نکات فراواني مد نظر است و رعايت تمامي اين نکات آگاهي، ظرافت و هنرمندي خاصي را طلب مي کند. پيش از هرچيز بايد بدانيم مخاطب اثر تلخيصي ما چه قشري هستند. مثلا در زمينه اثر مورد بررسي ما به نظر مي رسد به دلايلي چون سادگي بيان در تلخيص، کوتاه و کوچک بودن اثر و نيز سختي در دسترسي و مطالعه اثر اصلي، مخاطب اين تلخيص را بيشتر قشر کودک و نوجوان تشکيل دهند. البته با توجه به ويژگي هاي مختلف ديگر ممکن است يک اثر تلخيصي براي مخاطبين ديگري نيز جذاب باشد اما آنچه در کل مشخص است اين ويژگي راه مطالعه آثار سنگين ادبي را بيش از پيش به روي مخاطب نوجوان اثر باز مي کند. با توجه به شناسايي مخاطب اثر انتخاب محتواي مناسب مخاطبان و جدا کردن محتواي نامناسب براي آن ها از اموري است که نويسنده بايد به آن بپردازد. در اين مورد به نظر مي رسد اثر مورد بررسي از دقت بالايي برخوردار نبوده است و بخش هايي از اثر ممکن است مناسب سنين نوجواني نباشند. البته در اين مورد خاص، خود اثر اصلي نيز داراي ويژگي هايي است که آن را مناسب سنين بالاتر از نوجواني معرفي مي کند؛ اما به هر حال عمل تلخيص به مثابه وسيله اي کمکي آن را در اختيار قشر نوجوان قرار داده است. در اين زمينه هرچند نقاط ضعف واضحي مشاهده نمي شود؛ اما دقت خاص مورد انتظار نيز به چشم نمي خورد.

همچنين بايد توجه کرد که يک اثر هرچند منتخب، فاخر و حکيمانه، ممکن است داراي نقاط تارکي نيز باشد که به دلايل مختلف در آن جاي گرفته است. به عنوان مثال ممکن است عملي در آن زمان مورد نکوهش نبوده باشد، اما امروز اينگونه باشد. به عنوان مثال داستان خسرو و شيرين در زماني مي گذرد که دين مردم آيين زردتشتي است که مطمئنا با دين اسلام تفاوت هايي در محتوا دارند. در اين زمينه نيز نويسنده بايد دقت کافي داشته باشد تا تناقضي در باور مخاطبان ايجاد نکند و يا امري مزموم را اخلاقي جلوه ندهد. در اين زمينه نيز هرچند ضعف محسوسي مشاهده نمي شود اما دقت بيشتري نياز بوده است.

در نهايت بحث محتوا نيز ذکر اين موضوع ضروري است که تمام نکات بالا تنها براي ايجاد ساختار محتوايي بهتر بوده است و نويسنده بايد در هر صورت به اصل اثر وفادار بماند و  با تصرف در محتوا سعي در ارائه يک پيام اخلاقي با عملي غير اخلاقي ( تصرف و تحريف در اصل اثر ) نداشته باشد. در اين زمينه اثر مذکور کاملا به رعايت اين اصول پايبند بوده است.

آنچه در اين فرصت به آن پرداختيم نگاهي به ويژگي هاي تلخيص ساختاري و محتوايي يک اثر کلاسيک منظوم بود و مقايسه محراب عشق با نسخه اصلي آن يعني خسرو و شيرين نظامي گنجوي. در نهايت بايد گفت با توجه به تمام ويژگي هايي که در دو رويکرد بالا ذکر شد، اثر قربان وليئي محمد آبادي کاري است در خور تحسين و تبريک، که توانسته به خوبي از پس تلخيص يکي از آثار زيبا و مخاطب پسند ادبيات کلاسيک منظوم، برآيد. رواني و يک دستي اثر و عدم وجود خلا هاي ناشي از تلخيص، حفظ شاه بيت ها و موقعيت هاي حساس ماجرا در  حين تلخيص اثر، برجسته کردن نکات اخلاقي و بازگو کردن يک مقطع تاريخي به صورت کامل از ويژگي هاي مثبت اين تلخيص است؛ که آن را اثري مناسب گروه هاي مختلف مخاطبان بخصوص گروه سني نوجوان نموده است. با تشکر از شرکت سهامي کتاب هاي جيبي و موسسه اميرکبير که به گسترش فرهنک کتاب هاي جيبي کمک مي کنند و آرزوي توفيق روز افزون براي قربان وليئي محمد آبادي، در تهيه آثار برجسته ديگر.

 

 

سه‌شنبه 11 آبان 1389 - 13:9


*نام:
*ايميل:
نظر شما:
* اختياری