سه‌شنبه 6 تير 1396 - 11:26
پر بازديدهاي اين گروه
  • موردي يافت نشد

پاي منبر معرفت

 

محمدعلي موظف‌رستمي

 

هشت مزيت حضور در مساجد در كلام حضرت اميرالمؤمنين على(ع) (بخش دوم)

 

قال اميرالمومنين علي (ع):

«من اختلف الى المسجد اصاب احدى الثمان: اخا مستفادا فى اللّه، او علما مستطرفا، او آية محكمة، او يسمع كلمة تدل على هدى، او رحمة منتظرة، او كلمة ترده عن ردى، او يترك ذنبا خشية او حياء.»[1]

 

كسى كه پيوسته به مسجد برود يكى از منافع هشتگانه نصيبش خواهد شد:

بحث دوم: با علم و دانش نو و تازه آشنا مي‌شود:

قبل از ورود به بحث بايسته است كه جايگاه آموزش در مساجد با استناد به مدارك و شواهد تاريخي ا هدف تنوير افكار و اذهان خوانندگان محترم مورد بررسي بيشتر و مداقّه نظر قرارگيرد:

كاركرد آموزشي مساجد بعد از كاركرد عبادي در رديف مهمترين نقش‌هاي اصلي مسجد بوده كه در طول تاريخ اسلام از آغاز نخستين بناي مبارك و ميمون آن توسط رسول گرامي اسلام(ص) تا به حال به ايفاي نقش پرداخته و جزو كاركردهاي جداناپذير مساجد محسوب مي‌گردد. اگر به روند موضوع علم و آموزش در طي ادوار تاريخي در مساجد بپردازيم در خواهيم يافت كه همواره خلاقيت و نوآوري در اين حوزه بسيار روشن و آشكار بوده به طوري كه دانش‌ها و علوم تازه و نوين مثل مدرسه، دانشگاه، خدمات پزشكي و... از مسجد برخاسته و سپس شكل‌گيري، رشد و تكامل يافته است.

اسلام دين خردگرايي، عقلانيت و حكمت است. تمام دستورات دين مطابق با علم و عقل بشري است و در هيچ‌يك از آموزه‌هاي ديني تناقص و يا تضاد بين آنها مشاهده نمي‌كنيم. به همين خاطر خداوند يكي از مهمترين دلايل برانگختن رسولان و پيامبران را علم و حكمت بيان داشته و فرموده است: « هو الذى بعثت فى الاميين رسولاً منهم يتلوا عليهم آياته و يزكيهم و يعلمهم الكتاب و الحكمة و ان كانوا من قبل لفى ضلال مبين؛ [2]ترجمه:  او كسي است كه در ميان جمعيت درس نخوانده رسولي از خودشان برانگيخت كه آياتش را بر آنها مي‌خواند و آنها را تزكيه مي‌كند و به آنان كتاب (قرآن) و حكمت مي‌آموزد و مسلماً پيش از آن در گمراهي آشكاري بودند.»

همانطوري كه در اين آيه شريفه آمده است يكي از راه‌هاي  خروج از گمراهي آشكار تمسك به كتاب و حكمت توأم با تزكيه مي‌باشد. بنا بر شواهد متقن تاريخي، قرآن كريم اولين كتاب و مصحف آسماني بوده كه در مسجد حضور پيدا كرده و كم كم با ورود آن در مساجد كتابخانه‌ها كه بستر و زمينه‌ساز توسعه و بسط دانش بشري مي‌باشند در مساجد نضج و نمو يافته و تا به شكل امروزي در آمده كه در حال حاضر بسيار وسيع و فراگير شده است.

در كنار اين رسالت مهم انبياء كه از سوي خداوند تبيين و ابلاغ شده است، جنبه‌هاي ديگري نيز از رسالت  از سوي حق تعالي تعريف شده است كه يكي از آنها «تبيين و تفسير آيه‏هاى قرآن مي‌باشد. بى‏ترديد اين مهم در مرتبه اول در مسجد صورت گرفته است. گرچه همان‏گونه كه پيامبر در آموزش علم و دانش به مردم، زمان و مكان نمى‏شناخت و در اين راه از هر فرصتى سود مى‏جستند»[3]. در حال حاضر نيز اين جنبه‌ي آموزش كه در ابعاد فقه و احكام دينى به مردم انجام مي‌گيرد، بخش زيادي از فعاليت‌ها و برنامه‌هاي اجرايي در مساجد را به خود اختصاص داده است.

در ارتباط با چگونگي اجرايي كردن اين بُعد بسيار مهم توسط پيامبرگرامي اسلام(ص) در سطح مساجد «علاوه بر جلسات سخنرانى آن حضرت كه معمولاً پس از نماز جماعت برگزار مى‏شد، كلاس‌هاى آموزشى نيز در اوقات گوناگون در مسجد تشكيل مى‏شد اين كلاس‌ها اختصاص به جوانان و نوجوانان نداشت بزرگسالان و پيرمردان نيز در چنين جلساتى شركت مى‏كردند. در اين جلسات مسايل گوناگونى به مسلمانان آموزش داده مى‏شد در راستاى اين آموزش‌ها مباحث اعتقادى و آموزش مبانى ايمان به خداوند در شمار اولين مسايلى بود كه به مسلمانان به ويژه آنان كه تازه به آئين اسلام گرويده بودند آموزش داده مى‏شد.»[4]

بنابراين علم آموزى، نوگرايي در آموزش، شكل‌گيري و استمرار دانش و علوم نوين و بديع از آغاز تا به حال از مهمترين خصيصه‌هاي ذاتي و مهم مساجد بوده است به همين دليل است كه امروزه جامعه بشري بخشي بسيار زيادي از پيشرفت و توسعه علوم و فنون خويش را مديون مساجد بايد بداند. زيرا كه خاستگاه اوليه بسياري از دانش بشري مساجد بوده است. و اين مهم از نخستين پيام وحى به رسول گرامي اسلام(ص) در واسپاري رسالتي بزرگ جهت معرفي و تبيين دين مبين اسلام به ايشان در آغازين مرحله بنيانگذاري ديني كامل و جامع براي بشريت مشخص مي‌شود كه در اين دين، دانش و علم و آموختن از جايگاه ويژ‌اي برخوردار بوده و اين نكته اساسي در نخستين كلام خداوند به رسولش كه با "اقرأ" خواندن و آموختن آغاز شده است به روشني و وضوح تمام قابل درك و فهم بوده و به همين خاطر از آن پس  حضرت محمد(ص) به عنوان اولين معلم اسلام و مسجد به عنوان مهمترين پايگاه معنوى مسلمانان در اين امر خطير و با بهترين نحو ممكن به انجام رسالت سنگين خويش پرداختند.

    «به اين ترتيب در جامعه‏ى اسلامى ارتباط نزديك بين علم و مسجد به صورتى ناگسستنى درآمد، به طورى كه آموزش اسلامى در چند دهه نخست به ويژه در زمان حضور پيامبرگرامي اسلام (ص) بيشتر به راهنماى‏هاى دينى وابسته شد، و مسجد عهده‏دار اين وظيفه‏ى اساسى گرديد.»[5]

يكي از ويژگي‌هاي كاركرد آموزش و كسب علم در مساجد علاوه بر نو بودن دانش و مطالب ارائه شده توسط مدرسان مي‌توان به قائم به شخص نبودن اساتيد و معلمان نيز ذكر كرد . اين كار بيشتر با هدف استمرار بخشي به كاركرد آموزشي در مساجد بوده است نمونه بارز اين را مي‌توان در تشكيل جلسات آموزشى با نبود آن حضرت اشاره نمود، «زيرا استاد و مدرّس كلاس‌هاى آموزشى مسجد النبىّ تنها پيامبر صلى اللَّه عليه وآله نبود. بلكه افراد ديگرى نيز كه از صلاحيّت‌هاى علمى لازم برخوردار بودند، اداره‏ى اين جلسات را بر عهده داشتند.»[6] از ديگر ويژگي‌هاي آموزشي مساجد در عصر رسالت نبوي(ص) تنوع‌بخشي و ارائه مطالب متنوع و مختلف و مفيد توسط اساتيد برجسته و مبرز  در زمينه‌هاي مختلف بوده است. به عنوان مثال: «عبادة بن صامت»، نوشتن و قرآن خواندن را به اصحاب صُفّه مى‏آموخت. «جابربن عبداللَّه» نيز كرسى (حلقه) درس مخصوصى داشت كه جمعى دانش‌هاى دينى را از او فرا مى‏گرفتند. در تاريخ از شخص ديگرى به نام «ثابت‏بن قيس» نام برده شده كه گاه در مسجد براى مردم به ايراد سخنرانى مى‏پرداخت.حضرت علي (ع) نيز گاهى در حالى كه يك پلّه پايين‏تر از جايگاه پيامبر صلى اللَّه عليه و آله مى‏نشست، بر منبر براى مردم سخن مى‏گفت. و عبداللَّه بن رواحه كه يك چهره علمى بود، جلسات مربوط به توحيد و معاد و مسايل اعتقادى را اداره مى‏كرد.» و حتي «پيامبر اسلام نيز در هنگام حضور، گاهى اوقات در چنين مجالسى شركت مى‏نمود و به عنوان شنونده و تماشاگر، گفت و شنودهاى علمى را نظاره مى‏كرد.» و آن حضرت در باره‏ى چنين مجالسى مى‏فرمود: «من نشستن در چنين مجالسى را بر نشستن در جلسات دعا و نيايش - كه در گوشه‏اى ديگر از مسجد برپا بود - ترجيح مى‏دهم، زيرا من براى آموزش و تعليم مردم، به پيامبرى مبعوث شده‏ام.»[7]

    پيامبر اكرم(ص) كوشش مى‏نمود تا دامنه‏ى اين تلاش‌هاى آموزشى به ديگر مساجد نيز سرايت كند. بر پايه‏ى شواهد تاريخى، مسجد قبا نيز داراى شور و نشاط علمى و فعاليت‌هاى فرهنگى بوده است.«پيامبر(ص) در برهه‏اى از زمان، «مُعاذ بن جَبَل» را كه يك چهره علمى به شمار مى‏آمد، به امامت جماعتِ آن مسجد منصوب نمود. در سال هشتم هجرى نيز پس از آن كه مكّه توسط مسلمانان فتح شد، آن حضرت بى درنگ «معاذ بن جبل» و «ابوموسى اشعرى» را مأمور كرد تا در مسجدالحرام به مردم مكّه، قرآن، فقه و ديگر مسايل دينى را آموزش دهند.  شور و نشاط علمى حاكم بر «مسجدالنّبى» تا سال‌ها پس از رحلت پيامبر صلى اللَّه عليه و آله ادامه داشت.»[8]

   با اين مطالب ارائه شده مشخص مي‌گردد كه مساجد همواره در طول تاريخ مكاني براي انديشه‌سازي و انديشه‌پروري و بروز خلاقيت‌هاي علمي و دانش‌هاي نوين بوده است. البته «تلقّى مسجد به عنوان يك مركز آموزش و تعليم در صدر اسلام، به ويژه از آن رو داراى اهميت است كه ترويج و گسترش فرهنگ اسلامى به ويژه در دهه‏هاى آغازين ظهور اسلام، مستلزم تربيت انسان‌ها بود. به همين دليل مساجد در كنار كاركرد عبادى، مبدل به يك پايگاه آموزشى گشتند. اين چگونگى (مركز به عنوان يك محل آموزش) يك رويداد اتفاقى نبوده است بلكه فرايندى بود هدفمند و نظام دار. بر طبق اسناد و مدارك موجود پيامبر گرامى اسلام شخصاً بر آن بودند تا مسجد، محل آموزش جامعه اسلامى باشد و چنين است كه فرموده‏اند: هر كس به منظور ياد دادن و ياد گرفتن وارد مسجدى شود، مانند مجاهدى است كه در راه خدا نبرد مى‏كند.»[9]

آنچه كه در اين ميان داراي اهميت مي‌باشد اين نكته اساسي است  كه با توجه به جايگاه كاركرد آموزشي مساجد پس از رحلت پيامبر گرامي اسلام (ص) نيز مسجد، جايگاه و موقعيت خود را به عنوان مركز دانش‏پژوهى و عبادت حفظ نمود و برخى مساجد دانشمندان برجسته و مجموعه بزرگى از پيروان اسلام را به خود جذب كرد.

با عنايت به مطالب مطروحه بالا مشخص مي‌گردد كه مساجد همواره در طول تاريخ اسلام كانون جوشان علم، دانش و معرفت  بوده و حضور در اين مكان علمي و آموزشي، زمينه‌ساز فراگيري دانستني‌ها و معلومات نوين و مفيد براي مخاطبان آن خواهد بود.  

 



 

1- وسايل الشيعه، ج 3، ص480. و امالي شيخ صدوق ص 318.

2-  قرآن كريم، سوره جمعه، آيه 2.

3- نوبهار رحيم،  سيماي مسجد،  ج2، ص98.

4- همان منبع.

5- امانپور قرائى‏ايرج، ارتباط مسجد با مراكز آموزشى، مجله مسجد، شماره ،34 ص 51.

6- نوبهار رحيم، سيماي مسجد، ج2،  ص26تا 34.

7- همان منبع.

8- همان منبع.

9- فتحى واجارگاه  كورش،  مقاله تأملى دوباره بركاركردهاى مسجد (مسجد نقطه وصل)، ص 13.

 

 

 

شنبه 8 آبان 1389 - 14:47


*نام:
*ايميل:
نظر شما:
* اختياری