جمعه 1 آذر 1398 - 1:14
پر بازديدهاي اين گروه
  • موردي يافت نشد

كتاب

 

م رستمي

 

پژوهشي در سيره نبوي

 

پژوهشي در سيره نبوي (مجموعه مقالات)

زير نظر رسول جعفريان

پژوهشكده حوزه و دانشگاه

چاپ اول: زمستان 82

كتاب حاضر مجموعه مقالاتي است در باب سيره نبوي كه هر يك از مقالات با نگاهي خاص نگارش يافته و هدف آن بوده است تا نكات نويافته و بديعي در مقالات ارائه شود.

«نقش تاريخ سراي ارقم در سيره پيامبراكرم (ص)» يكي از مقالاتي است كه به قلم رمضان محمدي نگارش يافته است.

در اين مقاله موقعيت اجتماعي سراي ارقم و اين كه اين خانه چگونه به عنوان نخستين پايگاه سري تبليغ اسلام قرار گرفت از نگاه سيره‌نويسان نخست بررسي مي‌شود.

ارقم‌بن بني ارقم مخزومي بنا به قول خودش كه هفتمين مسلمانان بوده، پس از اسلام آوردنش خانه خود را در اختيار رسول اكرم(ص) و يارانش قرار داد به طوري كه عده‌اي در اين خانه ايمان آوردند و به اسلام گرويدند.

چنان كه مي‌دانيم محيط پيدايي اسلام جزيره‌العرب است. در اين منطقه تعدادي قبيله و خاندان‌هاي كوچك و بزرگ عرب ساكن بودند. چنان كه مقاله بعدي، به شناسايي و بررسي يكي از خاندان‌ها پرداخته و ارتباط و نقش آن را در صحنه‌هاي گوناگون تاريخ اسلام بررسي مي‌نمايد.

از اين رو در خلال چند فصل پس از بيان كوتاهي درباره پيشينه اجتماعي، سياسي و فرهنگي قبيله خزاعه، از چگونگي آشنايي آن‌ها با اسلام و اسلام آوردنشان و نقش برخي از بزرگان آنان در تاريخ اسلام سخن رانده شده و در پايان اسامي شماري از ياران و اصحاب پيامبر (ص) كه نسب و تبارشان به خزاعه مي‌رسد ذكر شده است.

گفتني است چون قبيله خزاعه در جريان صلح حديبيه در زمره حاميان پيامبر(ص) درآمده‌اند و بيشتر خزاعيان پس از اين تاريخ و حتي پس از فتح مكه، كه در سال هشتم هجري رخ داد، اسلام آورده‌اند طبيعي است كه در بيشتر حوادث دوران رسول خدا(ص) حضور و نقشي نداشته‌اند. در حقيقت خزاعيان، به استثناي عده‌اي اندك، تنها سه سال آخر عمر شريف پيامبر(ص) را درك كرده‌اند و در اين مدت كم نيز به اندازه خود در حوادث نقش داشته‌اند.

يكي از مسائل مورد بحث در شرح حال پيامبر(ص)، امي بودن ايشان و يافتن توضيح دقيق آن است، نخستين تعبيرها «امي» را كسي مي‌داند كه كم‌ترين حد نوشتن و يا سخنوري را نمي‌داند. نويسنده مقاله بعدي با توجه به نظريات ارائه شده در متون فقهي و كاربردهاي واژه امي در قرآن كوشيده است كه بر اساس سير تاريخي، مفاهيم كاربردي اين واژه و برداشت مسلمانان از آن را بيابد. در قرآن به تفاوت ميان امي و اهل كتاب اشاره شده است و در آياتي، گروهي از يهوديان مورد اشاره بوده‌اند.

نورمن كالدر، نويسنده اين مقاله كوشيده است اين مفهوم را با توجه به معناي امي در متون رباني توجيه كند. در اين متون منظور از امي، بت‌پرستان خارج از حوزه دين و جاهلان درون حوزه دين هستند.

وي اصرار دارد كه با توجه به حضور جماعت‌هاي ربيون در ميان اعراب، واژه امي در عربي به معناي بي‌سوادي بازتابي از «عمه ارض» عبري است كه به معناي جاهل به كتاب آسماني است و تأكيد مي‌كند كه كلمه «عم» از عبري به امي در عربي تغيير يافته و «ع» جاي خود را به همزه داده است.

محمود حيدري آقايي مقاله قبا و قباييان در تاريخ صدر اسلام را به رشته تحرير درآورده است. وي علت نامگذاري مقاله به «قبا و قباييان» را تغيير نام قبايل ساكن آن به اهل قبا مي‌داند كه در پي آموزه‌هاي ديني پيامبر(ص) به اين نام ناميده شدند.

بني عمروبن عوف كه بيشترين ساكنان آن بودند، بخش عمده‌اي از مقاله را به خود اختصاص داده‌اند. اين مقاله در شش فصل در معرفي قبا و ساكنان آن و نقش آنان در دوران رسالت و شرح حال مختصر دائره‌المعارف گونه‌اي درباره صحابيان قبايي و نيز معرفي مكان‌هاف بناها و آثار تاريخي قبا تهيه و تدوين گريده است.

در آغاز، بحث كوتاهي درباره موقعيت جغرافيايي قبا ارائه مي‌شود كه در اين راستا مي‌خوانيم: قبا روستايي است كه چاه معروف قبا در آن قرار دارد و مسكن بني‌عمروبن عوف انصاري مي‌باشد. اين روستا در دو ميلي مدينه در سمت چپ مسيري است كه به مكه مي‌رود كه آثار و بناهاي بسياري در آن به چشم مي‌خورد و در آنجا مسجدي آباد به نام مسجد تقوي قرار دارد.

حضور گسترده قبايل در حكومت نوپاي نبوي نشان از ساختار قدرت قبايل در صدر اسلام دارد كه رسول خدا(ص) توانست آنان را زير يك چتر به نام «امه واحده» جمع كند تا در كنار همديگر با صفا و صميميت زندگي كنند و نفرت‌ها و كينه‌هاي گذشته قبيلگي را به فراموشي بسپارند و با اين وحدتي كه پيامبر ايجاد كرده بود موجب شد تا قبايل مكه و يهو شروع به توطئه و جنگ افروزي و آزار و اذيت مسلمان كنند. رسول خدا(ص) با تدبير و آگاهي توانست توطئه‌هاي آنان را خاموش كند و مركز فتنه مشركان قريش را به تصرف درآورد و با برخورد و رأفت اسلامي قلب‌هاي آنان را به اسلام متمايل كند گرچه بعضي از آنان از ترس كشته‌شدن اسلام را پذيرفتند كه بعد از رحلت حضرت كينه‌اي خود را نسبت به اهل‌بيت و اسلام نشان دادند. در مقاله بعدي كه به قلم حسين مرادي نسب مي‌باشد، تلاش شده است تا نقش قبيله بني عبدالاشهل و حضور آنان در صحنه‌هاي نبرد، شخصيت مردان قبيله، هم پيمانان آنان و  اسامي زنان بيعت‌كننده بني عبدالا‌شهل در عصر رسالت نشان داده شود گر چه در كنار اين قبيله قبايل ديگري كه نقش اساسي در حكومت اسلامي داشتند، نبايد فراموش شود.

در قسمتي از اين مقاله آمده است: قبيله بني عبدالاشهل پيش از آنكه رسول خدا(ص) را ببينند اسلام را پذيرفتند و از مدافعان آن گرديدند. آنان پيامبر را در تمام جنگ‌ها ياري رساندند...

مناسبات مهاجر و انصار در سيره نبوي، موضوع مقاله بعدي است كه حسين حسينيان مقدم آن را به رشته تحرير درآورده است. در اين رساله با بررسي تدابير و راهنمايي‌هاي رسول خدا(ص) براي همگون‌سازي جامعه و نفي هرگونه آهنگ ناهماهنگي، نمونه‌هايي از همدلي‌ها و رقابت‌هاي عصر رسالت بررسي و ريشه‌يابي شده است. فصلي از اين مقاله به شيوه‌هاي حضرت رسول‌(ص) در مقابله با رقابت‌ها اختصاص مي‌يابد و در خلال فصل به رقابت‌ها ذيل هر حادثه، و شيوه برخورد با آن حادثه نيز اشاره شده است.

حكومت مدينه با تركيب اجتماعي ساكنان مكه و مدينه همراه بود كه اين تركيب با وجود تفاوت‌هاي فكري و رفتاري آنان، پيامدهاي خاصي در سيره نبوي داشت. به علاوه اين كه، آنان از طرفي تحت تأثير تعاليم ديني قرار داشتند و از سويي نيز با خلق و خوي جاهلي قبل از بعثت، رشد كرده بودند. طبيعي است كه عبور از مرحله شرك و تفرقه و ورود به مرحله توحيد، اتحاد و استقرار تفكر توحيدي، با فراز و نشيب‌هايي همراه باشد كه گاهي به شكل همدلي و گاهي به صورت رقابت، نمود پيدا كند. اين نوشتار به بررسي روابط و مناسبات مهاجر و انصار پرداخته و انواع همدلي‌ها و رقابت‌هاي آنان را توصيف و تحليل كرده است.

اين تحقيق در سه بخش تنظيم شده است:

بخش اول كلياتي است درباره تحقق و مرور به منابعي كه در تحقيق، از آن‌ها استفاده شده است بخش دوم شامل دو فصل است كه فصل اول به آشنايي با مهاجر و انصار پرداخته، مهاجر و انصار را در لغت و اصطلاح، قرآن، حديث و كتب تراجم بررسي كرده است. فصل دوم اين بخش مناسبات و تبارشناسي آنان، روابط عدناني و قحطاني، مناسبات مكه و مدينه پيش از اسلام و انواع روابط ديني، فرهنگي، سياسي‌ و... مورد بحث قرار داده است.

همچنين بخش سوم در سه فصل تنظيم شده است. در فصل اول نقش آموزه‌هاي ديني در ايجاد همدلي و وحدتف و در دو فصل ديگر با ارائه نمونه‌هاي زيادي از همدلي‌ها و رقابت‌ها ميان مهاجر و انصار در سيره نبويف انواع و علل رقابت‌ها و نقش گروه‌ها در ظهور و بروز آن‌ها بررسي شده است.

«قرآن با آوردن داستان حضرت ابراهيم(ع)، به پيشينه هجرت در تاريخ انبياء اشاره كرده است. زماني كه حضرت با مقاومت مردم در برابر پذيرش دعوت الهي مواجه شد راهي جز ترك ديار و خانمان خود نداشت از اين رو به همراه لوط و همسرش ساره، از «كوش» واقع در اطراف كوفه به «خوران»شام و از آن جا به فلسطين هجرت كرد.»

در مقاله بعدي به قلم محمدرضا هدايت‌پناه به جايگاه پيمان برادري در حكومت نبوي، پرداخته شده است.

در اين رساله، دو بحث عمده مطرح شده است: نخست، اهداف و پيامدهاي اخوت ديني كه بر «حق» و «مواسات» و طبق برخي روايات‌ »حق ‌ارث» بنا نهاده شده بود. موضوع مهم ديگر، اخوت رسول خدا(ص) با علي (ع) است. اين موضوع از ديرباز، در گذر زمان و در طول حوادث سياسي و كشمكش‌هاي فراوان، محور بحث گروه‌ها و فرقه‌هاي مختلف مذهبي قرار داشته است.

در قسمتي از اين نوشتار مي‌خوانيم: «رسول خدا(ص) در سايه چنين اعتقادي، توانست وحدت حقيقي را كاملاً در ميان قشرهاي مختلف جامعه تحقق بخشد. بدين سال كه يك بار در مكه ميان عده‌اي از مسلمانان و بار ديگر در مدين، ميان مهاجران و انصار براي ايجاد امت، پيمان برادري برقرار كرد كه اين پيمان را «مؤاخات» ناميده‌اند. همچنان كه اغلب مورخان گفته‌اند در هر مراسم، رسول خدا(ص) علي (ع) را به برادري برگزيد.

همچنين در دنبال پژوهش حاضر به رساله منصور داداش‌نژاد، در خصوص بررسي نكات اساسي «وفود در سيره نبوي» توجه شده است.

سال نهم هجري در سيره نبوي «سال وفود» نامگذاري شده است. وفود در تاريخ پيامبر اكرم(ص) به دسته‌هايي اطلاق مي‌گردد كه به عنوان نمايندگان و فرستادگان سياسي قبايل خدمت پيامبر (ص) آمدند و در برابر حكومت مدينه سر تسليم فرود آورده گاه قراردادهايي را بستند.  اغلب اين دسته‌ها، كه حدود وفد شمارش شده‌اند پس از پيروزي قطعي پيامبر (ص) بر دشمنان و حاكميت مسلم وي بر جزيره‌العرب، روي به مدينه آوردند. آمدن اينان نشان از همگاني شدن دين اسلام و بسط قدرت حكومت تازه تأسيس مدينه در سراسر جزيره‌العرب داشت. هدف اين نوشتار بررسي نكات اساسي مطرح شده درباره وفود است. در اين نوشته عناويني نظير: وفود در نگاه مورخان و در مدينه، علت آمدن وفود، نتايج مذاكرات پيامبر(ص) با وفود و... بحث شده‌اند.

قسمتي از اين رساله را مرور مي‌كنيم: «هدف از پذيرش وفود، گسترش اسلام و افزايش قلمرو نفوذ اسام در جزيره‌العرب بود. گاه به دستور خود پيامبر(ص) قبيله‌اي كه اسلام آورده بود و فدي را به مدينه مي‌فرستاد. تلاش پيامبر مطيع كردن قبايل پراكنده در سراسر جزيره‌العرب و پيروي آنان از حكومت مركزي مدينه بود. هدف گفت و گوها آشنا كردن وفود با مكتب جديد مدينه و آموختن حساسيت‌هاي ديني و فرهنگي و سياسي اسلام بود. گفت‌وگو ميان پيامبر (ص) و وفود و تقاضاي طرح شده از سوي آنان معمولاً درچند موضوع كلي جاي مي‌گيرد.

بررسي تحولات و مسائل صدر اسلام، از ديرباز يكي از حوزه‌هاي مورد علاقه اسلام شناسان بوده است. ظهور اسلام و گسترش آن، خصوصاً در سال‌هاي نخست پيدايي، موضوعي مهم و مورد توجه براي اسلام شناسان بوده است. بنابراين عجيب نخواهد بود كه جريان اسلام‌شناسي را از آغاز به اين بخش از تاريخ اسلام علاقه‌مند بيابيم.

مقدمه فوق موضوع پژوهش محمدكاظم رحمتي است كه به پژوهش‌هاي سيره در مطالعات اسلامي با تكيه بر مكتب بيت‌المقدس، مي‌پردازد.

روند اسلام‌شناسي و مطالعات اسامي با پيدايي تحولات در نگرش و رويكرد اسلام‌شناسان موجب گرديد تا جريان‌هاي ديگري نيز در اين گونه مطالعات پديد آيد يكي از مهم‌ترين اين حركت‌ها در سيره نگاري، مكتب بيت‌المقدس است كه در حقيقت هدف اصلي اين نوشتار معرفي اين مكتب و ارائه گزارشي تفصيل از آن در حد دست‌يابي به تحققات محققان اين مركز است.

به نقل از نويسنده در حال حاضر مهم‌ترين منبعي كه هر فرد علاقه‌مند به مطالعات اسلامي مي‌تواند بدان رجوع مي‌كند. دائره‌المعارف اسلام، چاپ بريل، به ويژه ويرايش دوم آن است. در اين دائره‌المعارف، مدخل‌هاي متعددي وجود دارد كه با موضوعات سيره و مغازي در ارتباط است اما مدخل‌هاي محمد(ص)، سيره و مغازي از اهميت بيشتري برخوردارند. گرچه در مدخل حضرت محمد(ص) نكات قابل تأمل فراواني وجود دارد...

كتاب حاضر به عنوان منبع درسي براي دانشجويان رشته تاريخ در مقطع كارشناسي و كارشناسي ارشد تهيه شده است.

و سومين مجموعه مقالات پژوهشي گروه تاريخ پژوهشكده حوزه و دانشگاه است كه در آن تحقيق و پژوهش در سيره نبوي به طور تخصصي بوده و هست. نخستين مجموعه مقالات پژوهشي اين گروه با عنوان «نقد و بررسي منابع سيره نبوي» و دومين مجموعه با عنوان «رويكرد الصحيح به سيره رسول خدا(ص)» پيش از اين منتشر گرديده است.

 

 

يكشنبه 11 مهر 1389 - 15:22


*نام:
*ايميل:
نظر شما:
* اختياری