شنبه 25 آذر 1396 - 20:29
پر بازديدهاي اين گروه
  • موردي يافت نشد

نقد و تحليل

 

روابط عمومي اداره كل تبليغات اسلامي استان گلستان

 

اهميت و فوايد استهلال

 

 

چکيده:

اختلاف بر سر آغاز ماههاي قمري که حتي يک روز جابجايي آن با حرمت و وجوب روزه مقارن است اهميت بررسي علم نجوم را در بين علماي اسلامي دوچندان کرده است.

معمولا مشاهده مي شود که آغاز ماه مبارک رمضان در ايران با برخي از کشورهاي اسلامي همجوار تفاوت دارد و حتي اين اختلاف به دو روز نيز مي رسد. اين سوال به ذهن عموم مردم خطور مي کند که چگونه اين اختلاف پديد مي آيد؟

گروهي از فقها با بهره گيري از اصول و قواعد علمي بر اين نظرند که ادله نقلي(آيات و روايات) دلالت تام بر لزوم اتحاد آفاق(شهرهاي نزديک به هم) و موضوعيت رويت دارند و نقطه مقابل گروهي ديگر از علما با استفاده از قواعد و ادله مزبور معتقدند اتحاد آفاق لازم نيست.

مساله رويت هلال ماه را در سه بوته مي توان تجزيه و تحليل نمود: اول، مکان يابي صورت مساله استهلال در فقه اسلامي و لوازم و ملزومات آن. دوم، عناصر مدرسان و دانسته ها و پيشرفت هاي علمي در مساله. و سوم، بررسي تعامل رشته هاي فقه و نجوم و فضاشناسي در راستاي حل مساله استهلال.

 

مقدمه:

قرآن کريم از هلال ماه، منازل ماه و ... بارها سخن به ميان آورده و ذيل آيات اهدافي را نيز دنبال کرده است. در آيه 5 سوره يوسف مي فرمايد: «هوالذي جعل الشمس ضياء والقمر نورا و قدره منازل لتعلموا عددالسنين والحساب ما خلق الله ذلک الا بالحق» او کسي است که خورشيد را روشنايي و ماه را نور قرار داد و براي آن منزلگاههايي مقدر کرد تا عدد سالها و حساب کارها را بدانيد، خداوند اين را جز به حق نيافريده است.

همچنين فرمود:«يسئلونک عن الاهله قل هي مواقيت للناس والحج» اي پيامبر درباره هلال هاي ماه از تو سوال مي کنند، بگو آنها بيان اوقات براي زندگي مردم و تعيين وقت حج است.بقره/189

يکي از مباحث مهم در زمينه تعيين اوقات شرعي، بحث حج است که تمامي جزئيات مناسک و اعمالش منوط به زمان است و حاجي نمي تواند هر زمان که دلش خواست اين اعمال را انجام دهد بلکه بايستي در زمانهاي نجومي خاصي آنها را بجاي آورد.

خداوند سبحان در آيه کريمه«ان عده الشهور عندالله اثنا عشر شهرا في کتاب الله يوم خلق السماوات والارض منها اربعه حرم ذلک الدين القيم» تعداد ماهها را 12 عدد معرفي کرده است و ترتيب آنها را منوط به خلقت و آفرينش و همگام با فطرت انساني دانسته است.

تعيين دقيق ماههاي قمري از آنرو مهم است که تشخيص و تعيين مناسبتهاي ديني اسلام. چون تعيين ماههاي حرام و ارتباط تنگاتنگ آن با موضوع ديه، تعيين ايام حج و روز عيد قربان، تعيين ابتدا و انتهاي ماه مبارک رمضان و ... که نسبت مستقيم با زندگي مسلمانان در اقصي نقاط جهان دارد از طريق استهلال و رويت ماه صورت مي گيرد و اهميت آن نيز بر کسي پوشيده نيست.

در تائيد بيشتر اهميت استهلال مي توان به موضوع ديه و حج اشاره نمود. بعنوان مثال شخصي ساعت 10 شب 29 جمادي الثاني در اثر يک تصادف کشته شود و قرار باشد به اولياي دم ديه بدهند. بر اساس تقويم اين حادثه در ماه غير حرام بوده و بايد ديه عادي پرداخت شود در حالي که طبق احوالات آسمان، اين ساعت لحظه اي است که  ماه حرام حلول کرده و بايد افزايش ديه لحاظ شود.

در اين نوشتار به بررسي اهميت، جايگاه و نقش استهلال در زندگي روزمره و ساير مسايل مبتلابه جامعه اسلامي و به تبع زندگي فردي مسلمانان مي پردازيم:

 

استهلال؛ عملي مثبت و لازم

هر ساله با نزديک شدن به آغاز و پايان ماه مبارک رمضان طيف وسيعي از افکار عمومي به مساله اي بنام استهلال معطوف مي شود. مساله استهلال بحثي کاملا تخصصي و فقهي است که در سطوح مختلف دروس حوزوي مورد مداقه و امعان نظر قرار مي گيرد که بر حسب اختلاف مباني و فتاواي فقهي و اصولي فقهاي محترم شاهد تعدد ديدگاهها در اين مساله هستيم.

در برخي موارد نيز موضوع رويت هلال باعث ايجاد شکاف و دودستگي در صفوف به هم پيوسته مردم متدين جامعه شده و بسترساز توهين و تمسخر توسط کساني مي شود که گاه به اصل دين و نماز و روزه هم اعتقاد و الزامي ندارند.

پرواضح است که حساسترين هلال هاي دوازده ماه، هلال ماه شوال است. البته در جستجوي هلال برآمدن و اول ماه را معلوم کردن در همه ماهها و در همه شرايط کاري پسنديده و لازم است. چون همه مناسبات شرعي و اسلامي ما از قبيل فضيلت ايام متبرک اول رجب، سيزدهم رجب، بيست و هفتم رجب، نيمه شعبان و ... که هر کدام بر اساس همين محاسبه ماههاي قمري است و همگي داراي اعمال مستحبي خاص آن روز بوده که شناسايي دقيق اين ايام ميسر نمي شود مگر با تعيين و رويت هلال آن ماه.

از طرفي اعمال واجبي مثل روزه ماه رمضان، ايام حج، روز عرفه، عيد قربان و واجبات متعدد ديگري وجود دارد که متوقف بر اين است که حتما ماه شناسايي شود.

مساله رويت هلال ماه شوال نيز از اين جهت بيش از ماههاي ديگر اهميت دارد که امري داير بين وجوب و حرمت است؛ يعني اگر در شبي هلال ماه شوال ديده شود روزه در روز بعد از آن حرام بوده و اگر در آن شب هلال ديده نشود، روزه آن روز واجب است. پس اين امر در روز عيد فطر بين وجوب و حرمت است. بنابراين استهلال- در جستجوي هلال برآمدن و تلاش براي ديدن ماه شب اول- واجب است. مگر اينکه اطمينان حاصل شود که کساني هستند که در جستجوي هلال بر مي آيند.

شايان ذکر است که انجام ساير تکاليف شرعي نيز بر اساس ماههاي قمري است. يعني دختر وقتي که نه سال قمري اش تمام شد مکلف است. پسر هم وقتي که پانزده سال قمري اش تمام شد مکلف است.

 

جايگاه علم نجوم در علوم اسلامي

اختلاف بر سر آغاز ماههاي قمري که حتي يک روز جابجايي آن با حرمت و وجوب روزه مقارن است اهميت بررسي علم نجوم را در بين علماي اسلامي دوچندان کرده است.

علم نجوم که سالها در زمره دروس مرسوم و متداول حوزه جايي نداشت و حتي نامش از صفحات برنامه درسي طلبه ها پاک شده بود دگر بار به ميان آمده و مورد توجه جدي قرار گرفته است. از ديرباز تاکنون اساتيد دانشگاهها و حوزويان و علماي اعلام بر آن شده اند تا دانسته هاي خود را به رنگ و لعاب نجوم نيز مزين سازند و از اختلاف و ترديد در آغاز و انجام ماه مبارک رمضان و همچنين ساير ماههاي قمري بکاهند.

نجوم در گذشته از دروس حوزويان به حساب مي آمد اما اندک اندک اين مبحث درسي به دليل گذر زمان و عدم آشنايي مدرسين اين درس به علوم و دانشهاي جديد به حاشيه رفت و از دروس اصلي حوزه فاصله گرفت.

اما کم کم و بر حسب نياز و لزوم هماهنگي هرچه بيشتر ميان مسلمانان و با عنايت به نظريات مختلف در مقوله رويت هلال و با گسترش دامنه آگاهي هاي اساتيد و پيدايش علوم مختلف و مرتبط با اين رشته، علم نجوم جايگاه خود را در بين علماي اسلامي بازيافت بطوريکه امروزه شاهد تاسيس مراکز فلکي – نجومي و رصدخانه هاي مجهز و پيشرفته از سوي برخي مراجع عظام و مراکز علمي اسلامي هستيم.

در اين بين دغدغه اصلي که مراجع تقليد و ساير بزرگان حوزه را به دقت نظر بيشتر وا داشته، در پي اختلافات جدي اي بود که بر سر رويت هلال بوجود مي آمد و حتي در مقاطعي ادعاهايي مبني بر رويت هلال مي شد که واقعي نيز نبود، چرا که رويت هلال ماه در برخي مواقع توهم بسيار دارد.

البته آغاز و پايان ماههاي قمري و ثبت زمان وقوع رويدادهاي نجومي مختلف در طول سال معمولا در تقويم هاي خاصي نوشته و منتشر مي شود.

 حال آنکه اين پيش بيني بر اساس يک اطلاعات علمي محض است و آغاز ماه قمري از نظر شرعي فقط با ديدن هلال ثابت و محرز مي شود.

ملاک آغاز ماه قمري

خوشبختانه نظرات فقهي مقام معظم رهبري چنين مشکلاتي را در زمينه رويت هلال کاملا حل کرده است و حتي تقويم رسمي جمهوري اسلامي ايران که بر پايه نظرات فقهي ايشان و تلاش کارشناسان مرکز تقويم موسسه ژئوفيزيک دانشگاه تهران استخراج مي شود در پهنه ايران بسيار دقيق است. 

طبق نظر مقام معظم رهبري، هلال شب اول ماه بايد با چشم رويت شود که استفاده از ابزارهاي اپتيکي نظير تلسکوپ يا دوربينهاي نجومي مانعي ندارد. از نظر ايشان، نظر کارشناسان در مورد رويت پذيري يا رويت ناپذيري هلال حجت است يعني اگر عده اي ادعا کنند که هلال را ديده اند و کارشناسان علم نجوم آنرا رد کنند ادعاي آن عده پذيرفتني نيست.

ملاک آغاز ماه در عربستان اين است که آيا در شهر مکه مکرمه، ماه بعد از خورشيد غروب مي کنند يا خير؟ اما حالتهايي پيش مي آيد که ماه قمري قبل هنوز پايان نيافته ولي هلال، پس از خورشيد غروب مي کند. در ساير حالتها هم معمولا هلال قابل رويت نيست ولي آغاز ماه اعلام مي شود.

در اين زمينه چون ماه قمري حداقل 29 روز و حداکثر30 روز طول مي کشد، اشتباه در اعلام آغاز يک ماه قمري مي تواند بر آغاز ماه قمري ديگر هم تاثير بگذارد.

بررسي موارد اختلاف

معمولا مشاهده مي شود که آغاز ماه مبارک رمضان در ايران با برخي از کشورهاي اسلامي همجوار تفاوت دارد و حتي اين اختلاف به دو روز نيز مي رسد. اين سوال به ذهن عموم مردم خطور مي کند که چگونه اين اختلاف پديد مي آيد؟

بعضي اختلاف ها بين آغاز و پايان ماه در کشورهاي اسلامي طبيعي بوده و مابقي در اثر تفاوت ملاکهاي فقهي آغاز ماه مي باشد.

يکي از دلايلي که زمان آغاز ماه مبارک رمضان بر اساس تقويم نمي باشد اين است که معمولا تقويم در خردادماه سال قبل تدوين مي شود. در اين ميان رويدادهاي نجومي و بخصوص زمان ماههاي قمري در رصدهاي بعدي با دقت بيشتر مشخص مي شود. به همين دليل در چنين مواقعي شوراي تقويم کشور در ابتداي ماه رمضان اعلام مي کند که ممکن است ماه مبارک عين تقويم آغاز نشود.

اختلاف هاي طبيعي

فاصله ماه به زمين نزديک بوده و حدود چهارصدهزار کيلومتر مي باشد. به همين دليل است که در آسمان بسيار سريع حرکت مي کند. همين علت موجب مي شود که تغيير موقعيت جغرافيايي روي زمين در منظره اي که از ماه در آسمان مي بينيم تفاوت ايجاد کند.

مناطقي هستند که هلال در آنجا رويت مي شود ولي در شمال يا جنوب آنجا هلالي ديده نمي شود! اين عامل طبيعي موجب مي شود تا يک روز اختلاف بين مناطق مختلف روي زمين هميشه وجود داشته باشد. هر هلالي خصوصيات خودش را دارد و بنابراين، خط رويت پذيري هلال هم در هر ماه متفاوت خواهد بود.

پس هيچ الزامي ندارد که دو منطقه روي زمين هميشه با هم يک ماه قمري را آغاز کنند و يا با هم به پايان برسانند.

اختلاف در فتوي

ملاک آغاز ماه قمري نجومي با ملاک آغاز ماه قمري اسلامي تفاوت دارد. حکم اسلام که در قرآن هم آمده اين است که يقين فرد بر رويت يا عدم رويت هلال، براي او حجت شرعي دارد. از سوي ديگر گواهي دو مسلمان عادل بر رويت هلال هم براي ساير افراد کافي است.

اغلب مراجع همين روال را براي بررسي آغاز ماه قمري داشته اند و به گزارش افراد مطمئن از گوشه و کنار کشور استناد مي کردند.

 البته فتوا هاي ديگري هم در مورد آغاز ماه قمري و همچنين تعميم دادن رصد يک منطقه به مناطق اطراف وجود دارد.

 برخي مراجع معتقدند که رويت هلال در يکي از بلاد مسلمين براي تمامي بلاد مسلمين که آنجا شب است کافي مي باشد و به اين ترتيب همه کشورهاي اسلامي که در شرق(خاورميانه و آسيا) هستند يک روز را عيد خواهند گرفت. حال آنکه برخي نيز معتقدند که هر منطقه اي مستقل از منطقه ديگر است.

نگرشي بر تقويم قمري و رويت هلال ماه

تقويم اسلامي نقش بزرگي بر عهده دارد و سبب آن سهم مهمي است که در برخي امور ديني دارد. محاسبه دقيق تقويم اسلامي وابسته به شناخت دقيق راههاي دستيابي به رويت هلال است که امروزه به مرحله پيشرفته اي در کل جهان رسيده است. تقويم قمري مظهري جدي براي نجوم عملي است که در ارتباط مستقيم با فيزيک ديناميک، نور، فيزيک حيات و ... خواهد بود. همين اهميت موجب شد که مسلمانان به مدت 700 سال در اين زمينه پيشقراول علم و تکنولوژي باشند.

از اشخاص شناخته شده اي که در اين باره کار کردند مي توان از خوارزمي، بطاني، طوسي و ... نام برد. بطور کلي مساله رويت هلال ماه نو از دو جنبه مورد بررسي و کنکاش قرار مي گيرد:

- جنبه علمي                               - جنبه شرعي و فقهي

مبناي علمي رويت هلال

ماه قمري که فاصله زماني تقارن متوالي ماه و خورشيد، تقابل ماه و خورشيد و يا فاصله زماني که ماه و خورشيد بطور متوالي بر خط نصف النهار واحد قرار بگيرند دقيقا 29شبانه روز و 12 ساعت و 44 دقيقه است. اما نگهداري اين مقدار مشکل بوده و علم به آن براي عموم ممکن نيست و جز علماي برجسته و آگاه کسي نمي تواند به آن علمي پيدا کند. لذا يک ماه را 30 روز يک ماه را 29 روز تا آخر سال در نظر مي گيرند و به اين ترتيب يک سال قمري کامل مساوي با 354 شبانه روز و 8 ساعت و 48 دقيقه خواهد بود.

البته چنين محاسباتي مبنايي بس پيچيده دارد که ذکر توضيح و تفسير آن در اين مختصر نمي گنجد.

در مساله رويت هلال ماه، قران نيرين( نزديکي خورشيد و ماه) در آسمان نسبت به موضع ناظر از اهميت ويژه اي برخوردار بوده و يکي از ضوابط پيش بيني رويت هلال اول ماه است و اين معيار نيز نمي تواند هميشه به تنهايي مورد استفاده قرار گيرد مگر اينکه زمان آن به لحظه غروب خورشيد بسيار نزديک باشد.

پس از گذشتن از وقت قران نيرين ( نزديکي خورشيد و ماه) امکان رويت هلال اول ماه فراهم مي شود. در لحضه قران، ماه در راستاي خورشيد قرار دارد و با گذشت زمان از لحظه قران کم کم از يکديگر فاصله مي گيرند.

پس اگر به هنگام غروب خورشيد وقت کافي از لحظه قران گذشته باشد ماه توانسته است در حرکت خود از مغرب به مشرق به اندازه اي از خورشيد فاصله بگيرد که پس از غروب خورشيد و محو شدن نور خورشيد و تاريک شدن نسبي افق، هنوز بر بالاي افق باشد. لذا با فراهم بودن شرايط مناسب جوي و همچنين وضعيت قرار گرفتن ماه در افق امکان رويت آن براي رويت کننده ماهر و کارآزموده با چشم غير مسلح فراهم مي شود. پس هرچه فاصله زماني از لحضه قران نيرين با وقت غروب خورشيد بيشتر باشد بعلت فاصله گرفتن بيشتر ماه از خورشيد، امکان رويت هلال اول ماه بيشتر مي شود.

مبناي فقهي اختلاف در رويت هلال

گروهي از فقها با بهره گيري از اصول و قواعد علمي بر اين نظرند که ادله نقلي(آيات و روايات) دلالت تام بر لزوم اتحاد آفاق(شهرهاي نزديک به هم) و موضوعيت رويت دارند و نقطه مقابل گروهي ديگر با استفاده از قواعد و ادله مزبور معتقدند اتحاد آفاق لازم نيست.

قائلين به اتحاد افق از عموم و اطلاق روايات استفاده کرده اند. مثلا در جايي پيامبر اکرم(ص) فرموده است«صوموا لرويته وافطروا الرويته» يعني با ديدن ماه روزه بگيريد و با ديدنش افطار کنيد. پس رويت شرط داخل شدن در ماه است و ديدين هلال موضوعيت دارد.

اما گروهي که رويت را براي همه آفاق معتبر مي دانند به دعاي وارده در قنوت نماز عيد فطر اشاره کرده اند که آمده است« و اسئلک بحق هذا اليوم الذي جعلته للمسلمين عيدا» پس از نظر اين گروه، اين عيد براي همه مسلمين است.

البه اين اختلاف نظر منحصر به علماي شيعي نمي شود بلکه حنفي ها، مالکي ها و حنبلي ها قائل به ثبوت رويت هلال براي همه نقاط عالم در صورت رويت در يک نقطه هستند ولي شافعي ها معتقدند اگر راي فقها مختلف باشد رويت هر ناحيه براي همان ناحيه حجت است.

ديدگاههاي متفاوت مراجع درباره رويت هلال

اختلاف ديدگاه مراجع عظام تقليد را مي توان در پاسخ آنها به سه سوال اساسي درباره رويت جستجو کرد؛

-       آيا رويت هلال با چشم مسلح از قبيل دوربين يا تلسکوپ حجت شرعي دارد؟

-       آيا اول ماه با استناد به پيشگويي منجمين و دانشمندان اين رشته ثابت مي شود؟

-       آيا رويت هلال در شهري ديگر براي انسان حجت است؟

پاسخ حضرات آيات خامنه اي، بهجت، فاضل و نوري همداني به سوال نخست مثبت است و اين در حالي است که آيت ا.. خويي، آيت ا.. سيستاني و آيت ا.. صافي چشم مجرد را شرط اثبات رويت هلال دانسته و حتي نظر منجمين و اهل فن را نيز معتبر نمي دانند.

پاسخ مراجع به سوال دوم تا حدودي شبيه يکديگر است. حضرت امام خميني(ره) در پاسخ به سوال دوم فرموده اند: نه ولي اگر انسان از گفته آنها به يقين برسد بايد به آن عمل کند.

ديدگاه مراجع در پاسخ به سوال سوم به شرح زير است:

امام خميني(ره): اگر در شهري اول ماه ثابت شود براي مردم شهر ديگر فايده اي ندارد مگر آنکه دو شهر به هم نزديک باشند و انسان بداند که افق آنها يکي است. يا شهري که ماه در آن ديده شده در شرق آن شهر باشد.

آيت ا.. خامنه اي نيز دقيقا همين نظر را دارند با اين توضيح که اگر اختلاف در بين شهرها به مقداري باشد که با فرض رويت هلال در يکي در ديگري قابل رويت نباشد کفايت نمي کند.

آيت ا.. بهجت: اگر در شهري ماه ديده شد در صورتي براي ساکنين شهر ديگر مفيد است که يقين يا اطمينان بکنند اگر در آسمان يا زمين مانعي نبود در آنجا هم ديده مي شد چه در شرق باشد چه در غرب ولي اگر يقين نداشته باشند نمي توانند به ديدن ماه در شهر ديگر اکتفا کنند.

آيت ا.. سيستاني: اگر در شهر اول ماه ثابت شود، در ساير شهرها که در افق با آن شهر متحدند اول ماه ثابت مي شود.

را ههاي اثبات اول ماه

در خصوص اثبات اول ماه چند راه ذکر شده است:

- رويت: يکي از راههاي اثبات اول ماه رويت خود انسان است يعني خود فرد ماه را ببيند و يقين کند که ماه را ديده است، البته در اين مورد کمي آشنايي لازم است. حتي اگر حکم حاکم اسلمي بر خلاف اين بود، انسان بايستي به يقين خودش عمل کند يعني همان چيزي که خودش ديده ملاک است.

- تواتري که براي انسان يقين بياورد: يعني معروف شده باشد که امشب شب اول ماه است. همه مي گويند، افراد زيادي ديده اند و همه نقل مي کنند.

- شهادت دو نفر عادل: يعني دو نفر شاهد عادل شهادت دهند. اگر خبر دهندگان متصف به عدالت نباشند و کسي نداند که اينها عادلند قول آنها معتبر نيست.

- حکم حاکم اسلامي: وقتي حاکم اسلامي حکم کرد که امروز اول ماه است همه کساني که قضيه برايشان روشن نشده است ملزمند که به حکم او عمل کنند.

مشکل رويت هلال چگونه حل مي شود؟

امروزه به دست آوردن جهت کعبه نسبت به يک مکان ثابت با ساخت قطب نما، محاسبه دقيق طول و عرض جغرافيايي، انتشار نقشه هاي جغرافيايي و تصويري، بهره گيري از جهت ستاره ها و حتي استفاده از مکان خورشيد در برخي از ايام سال و ساعت قبله که جهت سايه شاخص در لحظه معيني از روز است براحتي امکان پذير شده و در اکثر نقاط جهان به غير از خود شهر مکه، مشکل چنداني براي قبله يابي وجود ندارد.

در اين زمينه علم رياضيات و نجوم هر چند که به مدد نمازگزاران آمده اما کمتر به خدمت روزه داران آمده است. چه اينکه هر سال با فرا رسيدن ماه مبارک رمضان بحث استهلال رونق مي گيرد و چالشهاي هميشگي خود را موضوع مجالس علمي و نتيجه آن را نيز نقل محافل عوام مي سازد. پيشرفت اطلاع رساني هم بجاي کمک به حل قضيه، نقاط افتراق را علني تر مي سازد و مومنان را در حالتي از شک و ترديد فرو مي برد.

مساله رويت را در سه بوته مي توان تجزيه و تحليل نمود: اول، مکان يابي صورت مساله استهلال در فقه اسلامي و لوازم و ملزومات آن. دوم، عناصر مددرسان و دانسته ها و پيشرفت هاي علمي در مساله. و سوم، بررسي تعامل رشته هاي فقه و نجوم و فضاشناسي در راستاي حل مساله استهلال.

آنچه که روشن است اما گاهي در پس ابر غفلت مي ماند آنست که استهلال و رويت هلال از قبيل مصداق يابي و تعيين موضوع است نه صدور حکم و فتوي. به ديگر سخن، مقلد، حکم مرجع تقليد را بر آنچه که با چشم خود مي بيند حمل و به آن عمل مي کند. بي توجهي به اين مساله و آگاه نکردن مردم نسبت به آن، گاهي باعث بدبيني ها و اضطراب هايي در قلوب مومنان مي شود و بر طرف ساختنش با آموزش صحيح احکام از سوي مبلغان ديني ميسر است.

از مشهورات فقه است که اگر کسي به چشم خود هلال ماه را ديد ولو حلول ماه بر مرجع تقليد ثابت نشده باشد، تکليف مقلد روشن است. البته طبق احکام فقهي، اول ماه به شهادت دو نفر عادل يا عده اي که به گفته آنها يقين حاصل شود نيز ثابت مي شود.

بنابرآنچه که گذشت آشکار مي شود مطالبي که هر سال در اول و آخر ماه مبارک رمضان از ناحيه مراجع معظم تقليد اعلام ميشود حکم مساله نيست، بلکه انتشار خبر اثبات اول ماه بر شخص مرجع تقليد است که معمولا با شنيدن خبر رويت هلال از سوي معتمدان و نمايندگان خاص حاصل مي شود نه با رويت خود مرجع. البته رويت هلال ماه با حکم حاکم شرع و ولي فقيه نيز ثابت مي شود.

در اينجا سوالي که پيش مي آيد اين است که آيا اعلام اثبات اول ماه براي هر کدام از مراجع معظم تقليد در صورتي که متکي بر خبر افراد موثق ايشان باشد براي ديگر مومنان يقين آور خواهد بود؟ و در صورت اختلاف مراجع در اين مورد تکليف مردم چه خواهد بود؟

بحث دوم اين است که آيات علمي قرآن و اشارات مستقيم و غيرمستقيم مجموعه اي از روايات و همچنين حکم عقل برگرفته از ادارکات حسي، حکايت از نظم و دقت بسيار بالاي جهان بويژه در گستره افلاک و اجرام آسماني دارد. اين موارد سبب شده که محاسبه حرکات ستارگان و سيارات و اقمار آنها و تعيين جهت، مکان، روشنايي و ساير ويژگيهاي اين اجرام حتي تا ميليونها سال قبل و بعد امکان پذير شده باشد.

گردش کرات و سيارات که در نهايت هماهنگي و سازگاري همه لحظات تا وقت معلوم(اجل مسمي) ادامه خواهد داشت در گوشه کوچکي از اين گيتي يعني تنها  قمر کره زمين نيز براحتي قابل محاسبه است.

امروز به مدد پيشرفتهاي نظري، تجربي و علمي مي توان ويژگيهاي ماه در حالتهاي گوناگون از قبيل ارتفاع ماه، تعيين جايگاه ماه، لحظه مقارنه بين خورشيد و ماه، لحظه خروج ماه از محاق و ... را بدست آورد.

تمامي اعداد و ارقام مربوط به اين محاسبات، حقيقي، قابل پيش بيني، علمي و يقين آور است. همانگونه که پيش بيني کسوف و خسوف، هيچ گاه به خطا نمي رود و اين همه نه از سر توانايي انسان که از حکمت و قدرت احسن الخالقين است.

همانگونه که ملاحظه شد مشکل استهلال در بعد علمي نيست. بلکه شفاف نبودن برخي مباحث ميان رشته اي باعث ناکارآمدي يافته هاي علمي در عرصه فقه شده است. از اين رو ذکر نکاتي چند در اين خصوص خالي از لطف نيست:

1- پيش بيني علمي منجمان درباره ويژگي هاي ماه، گذشته از مبرهن و مستدل بودن آن، ادعايي درباره رويت ناظران ندارد. چرا که محاسبه مکان و سن و سمت و مکث ماه بر روي کاغذ صورت مي گيرد اما ديدن يک عمل حسي است که با موانعي از قبيل بدي آب و هوا، ارتفاع ناظر از سطح دريا، ضعف بينايي و ديگر عوامل طبيعي روبروست.

2- پيش بيني منجمان درباره هلال ماه رمضان و شوال در سه حالت منحصر است:

الف: اجماع و قطع منجمان در امکان رويت هلال در تاريخ معين.

ب: اجماع و قطع منجمان در عدم امکان رويت هلال در همان تاريخ.

ج:اختلاف نظر منجمان در اين مساله.

البته اختلاف نظر منجمان نه بخاطر احتمالي بودن محاسبات است بلکه به روش و تجربه منجمان بر مي گردد.

3- صرفنظر از جمع و تفريق هاي نجومي، امروزه ابزارهاي دقيق تري براي رصد اجرام سماوي ساخته شده است. تلسکوپهاي قوي، ماهواره ها و جت ها هر کدام با شيوه خاصي توانايي انسان براي درک حسي وقايع فظايي را بالاتر مي برد.

اين دستاوردها منشا مباحث جديدي در حوزه فقه و استهلال است. اما بحث سوم در واقع طرح پرسش هايي بر مبناي آنچه گذشت است که پاسخ آنرا بايد در قلمرو فقه و اجتهاد پويا جستجو نمود.

اين  سوالات بدين شرح است:

-       آيا ملاک استهلال به استناد روايات صحيحه، تنها رويت با چشم غير مسلح است؟

-       با عنايت به پيشرفتهاي علمي و نبود اين مطالعات در زمان صدور احاديث، آيا مي توان ملاک استهلال را گسترش داد؟

-       رويت هلال ماه با چشم مسلح يا ابزاري همچون ماهواره و جت و هواپيما چه حکمي دارد؟

-       در صورت اجماع منجمان بر عدم امکان رويت هلال ماه در تاريخ معين، تا چه حد مي توان به گزارش افراد از اقصي نقاط توجه کرد؟

-       در صورت اجماع منجمان بر امکان رويت هلال ماه، آيا عدم رويت بخاطر عوامل طبيعي مثل ابري بودن آسمان چقدر قابل اعتنا است؟

چه بايد کرد؟

به نظر مي رسد در ساليان اخير موضوع رويت هلال و اختلاف فتواي مراجع در اين زمينه، ابهاماتي را براي مقلدان ايجاد کرده و از سويي ديگر عيدي مانند عيد فطر که مظهر عزت و کرامت و عيد واحد مسلمانان است و در دعاها هم اشاره شده که اين عيد، عيدي است که بايد بيانگر عزت و ابهت مسلمانان باشد و به همين دليل بايد با اتخاذ تدابيري از دامن زدن به مسائل حاشيه اي جلوگيري کرد و اين موضوع را به نماد وفاق و اتحاد جهان اسلام و يا حداقل مسلمانان ايران تبديل ساخت.

البته وجود اختلاف فقهي در مساله اثبات هلال همچون صدها مساله فقهي ديگر که مورد نزاع فکري است طبيعي به نظر مي رسد اما آنچه که مهم است اين است که اين مساله قبل از آنکه دچار عوام زدگي شود بايد به علماي کارشناس و اهل آن سپرده شود.

در شرايط کنوني که موضوع رويت هلال به موضوعي فراگير تبديل شده است يک راه حل،  بيان و تشريح مساله در حد فهم مردم و بيان ريشه اختلاف فقهي مراجع عظام در اين زمينه است.

روشن است که اختلافهاي فقهي مساله رويت هلال را نمي توان به يک راي معين محدود کرد بلکه بايستي براي جلوگيري از بوجود آمدن اختلاف غير علمي و نيز پذيرفتن و اهميت دادن به نظرات مخالف، در حد امکان سطح فرهنگي و آگاهي عموم مردم را بالا برد.

از سويي مي توان با برپايي نشست هاي مشترک ميان فقيهان و منجمان در بازگو کردن گره کور رويت هلال گام برداشت. در اين راستا بايد ديد و نگرش فقها نسبت به دانش ستاره شناسي بهتر و به روزتر شود و  همچنين بايد در تفسير و تاويل متون شرعي که به بحث نجوم پرداخته با دقت نظر بيشتري نگريسته شود.

 

وجوب پيروي از حاکم اسلامي در اثبات رويت هلال

آنچه که يادآوري آن در اينجا مهم است اين است که اختلاف فقهي علما نسبت به موضوع اثبات هلال ماه نشات گرفته از درک و فهم ادله در استنباط حکم شرعي توسط فقيه است و بي خردي است که اختلاف ميان فقهاي دين اسلام بصورت عام و ميان فقهاي يک مذهب بصورت خاص، چه در راي و چه در فتوي را ناشي از اختلافات شخصي و سليقه اي بدانيم، بلکه اين تفاوت آراء، فهم فقيه از متن آيات و روايات شرعي و ادله اي است که بر آن اقامه مي کند.

لذا به نظر مي رسد جهت حفظ اتحاد و انسجام مسلمين و جلوگيري از سم مهلک تفرقه با وسوس و حساسيت بيشتري به اين نکته و مساله شرعي دقت شود و تا زماني که اول ماه براي حاکم شرع که به دليل قرار گرفتن در مصدر امور کشور و بسيج تمامي امکانات لازم براي استهلال، اطمينان بخش ترين نظريه را اعلام مي دارند از اقدام به هر عملي که موجب ايجاد رخنه در صفوف متحد مردم شود جلوگيري نمود.

پرواضح است که اين موضوع مي تواند حکم حکومتي تلقي شود که در اين صورت لازم الاتباع براي ساير مجتهدان و مقلدان خواهد بود.

البته خود مراجع معظم تقليد نيز به اين نکته مهم عنايت ويژه دارند که از آن جمله مي توان به نظريات فقهي حضرت آيت ا.. مجتبي تهراني که از مبرزترين شاگردان امام راحل هستند اشاره نمود:«اگر حاکم شرع حکم کند که اول ماه است اين حکم براي همگان حجت است و کساني هم که از او تقليد نمي کنند حتي ساير مجتهدان بايد به حکم او عمل کنند.»

منابع و مآخذ:

1-     محمدبن احمد ابوريحان بيروني ، کتاب التفهيم لاوائل صناعه التنجيم ، چاپ جلال الدين همائي ، تهران 1362 ش

2-     ابي العزبن اسماعيل جزري ، الجامع بين العلم و العمل النافع في صناعة الحيل ، چاپ احمد يوسف حسن ، حلب 1979

3-      يعقوب فيروزآبادي ، ترتيب القاموس المحيط ، چاپ طاهر احمد زاوي ، بيروت 1399/1979

4-      عبدالرحيم بن عبدالکريم صفي پوري، منتهي الارب في لغه العرب،چاپ سنگي تهران1297ـ1298

5-      پيش‌بيني وضعيت هلال ماه در آغاز ماه‌هاي قمري/ مركز مطالعات و پژوهش‌هاي فلكي نجومي/ وابسته به دفتر آيت الله سيستاني ـ دام ظله ـ‌1426

6-       قبله و اوقات شرعي شهرهاي ايران/ مؤسسه تحقيقاتي لوا

7-      هفته‌نامه افق حوزه / پيش شماره 36

 

حسين حسين زاده

 

چهارشنبه 17 شهريور 1389 - 11:18


*نام:
*ايميل:
نظر شما:
* اختياری